Beeld: Maarten Remmers

Lynn bezoekt de oudste metrotunnel ter wereld. Waar komt onze fascinatie voor het ondergrondse toch vandaan?" />

Beeld: Maarten Remmers

Lynn bezoekt de oudste metrotunnel ter wereld. Waar komt onze fascinatie voor het ondergrondse toch vandaan?" />
Asset 14

Verdwaaldrang

Lynn ging samen met tweehonderd anderen op tour in de oudste metrotunnel ter wereld. Het ondergrondse verwijst naar de onderwereld, naar verborgen steden en rare wezens. Wat zegt onze fascinatie voor de werelden onder onze voeten over de mens? Wat hopen we in dat donker te vinden?

Bob Diamond wil dat we ons gezond verstand even opzij zetten en volledig in termen van Einsteins relativiteitstheorie denken. Anders kunnen we namelijk niet begrijpen dat hoe zwaarder je trein is, des te minder kracht er nodig is om ‘m voort te bewegen. Het is zondagochtend, we staan in ’s werelds oudste metrotunnel, en Bob Diamond, die klein en dik is als een pad, zit als de Boeddha op een berg stenen en stukgehakt metselwerk te vertellen hoe we hier terecht zijn gekomen. ‘We’ zijn een stuk of tweehonderd stadsbewoners die net ieder vijftien dollar hebben betaald om door een gat in de snelweg naar beneden te klauteren en die zich nu vergapen aan een bijna twee eeuwen oude tunnel van nog geen kilometer lang. Bob Diamond is de obsessieve verhalenverteller die deze tunnel dertig jaar gelden heeft ontdekt, nadat deze meer dan honderd jaar vergeten onder Atlantic Avenue in Brooklyn lag.

Buiten schijnt de zon, hier een paar peertjes en onze zaklampen. De lucht is vochtig, we struikelen over bakstenen, en Bob Diamond zegt dat volgens hem de boeven van vroeger beter waren dan de boeven van nu. Naar zijn mening dan, persoonlijk. Van alle dingen die je zou kunnen doen op een absurd zonnige zondag aan het eind van de herfst ligt deze afdaling zeker niet het meest voor de hand. Toch staat er, wanneer we anderhalf uur later weer naar boven klimmen, ruim driehonderd man klaar om naar binnen te gaan voor de tweede rondleiding van de dag. En zo gaat het blijkbaar al een paar jaar, eens in de twee weken op zondag. Wat is dat toch, die fascinatie van de mens voor het ondergrondse?

Zo oud als de mens

In haar wondermooie boek Notes on the Underground (niet te verwarren met Fjodor Dostojevski’s Notes from the Underground) schrijft MIT professor Rosalind Williams dat ‘verhalen over het afdalen naar het ondergrondse zo oud en universeel zijn, dat hun fundamentele structuur, de oppositie tussen oppervlakte en diepte, wel in de structuur van het menselijk brein geworteld lijkt.’ Ga maar na: Persephone werd naar de onderwereld ontvoerd, Orpheus ging erheen om zijn geliefde te redden, Jules Verne schreef over een ondergrondse stad en de Freggles woonden in een grot onder de grond.

Plato had zijn grot, natuurlijk, en vóór Plato woonden we er zelf in. De fascinatie voor het ondergrondse is dus zo oud als de mens. Maar de manier waarop we over het ondergrondse denken – wat we er ons bij voorstellen, wat het symboliseert – is constant aan verandering onderhevig. Zo beschrijft Williams hoe, in de achttiende en negentiende eeuw, ondergrondverhalen een nieuwe impuls kregen door de technologische en wetenschappelijke vooruitgang in die tijd. Mijnbouw, het aanleggen van metrotunnels, geologie, en überhaupt het idee dat er ‘onder’ de waarneembare werkelijkheid een diepere structuur lag voor de wetenschap om te ontdekken, waren voer voor de verbeelding van schrijvers en vertellers.

In de eenentwintigste eeuw zien we de straat niet zo vaak meer openliggen omdat er een metrotunnel aangelegd moet worden (de N-Z lijn even buiten beschouwing gelaten) en lijken de grenzen van de wetenschap eerder in de ruimte te liggen dan onder de grond. Toch blijft het ondergrondse fascineren, en ook nu weer hangt die fascinatie samen met onze technologische, rationele en gecontroleerde leefomgeving. Onder de grond liggen het mysterie en de exclusiviteit waaraan het ons in een gereguleerde, onttoverde massacultuur ontbreekt. Althans, dat hoop je dan, op zo’n zondagochtend in Brooklyn.

Beeld: Maarten Remmers

Verdwalen

Vroeger was verdwalen heel normaal. Odysseus deed het, Hans en Grietje ook. En niet alleen in het bos of op een onbewoond eiland: ook in de stad kon je tot een eeuw geleden nog heel goed verdwalen – kijk maar naar de Surrealistische kunstenaars in Parijs, die ’s nachts door de hoofdstedelijke kronkelsteegjes dwaalden en zich lieten overdonderen door onverwachte vista’s en willekeurige juxtaposities.

Tegenwoordig is verdwalen een stuk moeilijker. In een bos kom je eigenlijk zelden, op een onbewoond eiland alleen onder begeleiding van een gids en vergezeld door een bootlading medetoeristen, en wie in de stad nog wil verdwalen moet wel van hele goede huize komen. Bewegwijzering, stedelijke planning en CCTV camera’s hebben ervoor gezorgd dat geen hoekje in de stad nog onbekend terrein is. Er is geen steegje dat niet op de kaart staat, en mocht je het echt even niet meer weten allemaal, dan heeft je telefoon vast wel GPS en heb je zó een blinkend rood bolletje dat je precies vertelt waar je bent.

Dat is toch jammer, want een beetje romantische ziel zou graag verdwalen. Wie is opgegroeid met verdwaalverhalen (en welk kinderboeklezend kind is dat niet?), die weet dat verdwalen spannend is, gevaarlijk zelfs soms, en dat het altijd iets oplevert: een levensles, een bijzondere ontmoeting, een materiële vondst of gewoon een goed verhaal.

Daar ligt de aantrekkingskracht van het ondergrondse. Onder het volledig bekende oppervlak van wegen, stoepen en paden gaat een wereld schuil van kabels en tunnels die weliswaar ooit door mensen is aangelegd, maar waarvan mensen toch niet precies weten hoe ze in elkaar zit. In die van nature duistere omgeving kun je nog altijd de weg kwijt raken – en dan écht. Voor urban explorers, die graag verlaten of verboden plekken aandoen, zijn ondergrondse tunnels, catacomben en riolen geliefd terrein. En wie geluk heeft, ontdekt nog eens wat. Zoals de alleroudste metrotunnel, in 1844 in zeven maanden tijd aangelegd met behulp van 800 onderbetaalde Ierse mannen, en vervolgens bijna een eeuw lang vergeten. Zie ze dat maar eens nadoen, die ingenieurs van de N-Z lijn.

Behalve verdwaalpotentie, heeft het ondergrondse ook iets exclusiefs. De metro mag dan dagelijks duizenden mensen onder de grond vervoeren, die reizigers zijn zo goed als blind: écht een kijkje onder de grond nemen lukt je eigenlijk bijna nooit. En zoals het burgers in een massamaatschappij betaamt, willen we natuurlijk niets liever dan exclusieve, unieke, en authentieke ervaringen consumeren.

De ironie is, dat datgene wat het ondergrondse aantrekkelijk maakt – de mogelijkheid tot verdwalen en het feit dat het for your eyes only lijkt te zijn, volledig ontbreekt op zo’n zondagochtend met Bob Diamond. Met tweehonderd man door een tunnel struinen is toch net wat minder spannend dan in je eentje en verdwalen gaat hier natuurlijk ook niet lukken. Ook het ondergrondse is niet veilig voor de steriliserende werking van het toerisme. Exclusiviteit en mysterie worden ingepakt en voor het driedubbele aan je terug verkocht. Het ondergrondse – of het idee dat we daarvan hebben – is een fata morgana die eeuwig aan ons ontsnapt.

Na anderhalf uur met Bob Diamond staan we weer keurig boven de grond. Zoals gepland, en met z’n allen.

Mail

Lynn

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

Tip van Else Boer Wees een meeloper

Wees een meeloper

Soms is een meeloper zijn gewoon een heel goed plan. Schrijver Else Boer legt uit waarom aan de hand van haar nieuwste niet-originele hobby: schaken. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Joost Oomen wil de maan bezielen 3

Joost Oomen wil de maan bezielen

Onlangs verscheen Het Perenlied, de eerste roman van Joost Oomen. Roos Wolthers ging met hem in gesprek over vrolijkheid en twinkelende schuimspanen. Lees meer

Tijdens de avondklok

Tijdens de avondklok

Deze week geven onze redacteurs een inkijkje in wat zij doen als je na 21.00 uur niet meer op straat mag komen. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Telt iets als informatie als het voor de meeste mensen onleesbaar is? Alma Apt las de dichtbundel ‘Garments against Women’ van Anne Boyer. In die bundel legt zij een relatie tussen naaien en boekhouding: goede informatie hoeft net als een naaipatroon niet altijd transparant te zijn. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers