Beeld: Maarten Remmers

Lynn bezoekt de oudste metrotunnel ter wereld. Waar komt onze fascinatie voor het ondergrondse toch vandaan?" />

Beeld: Maarten Remmers

Lynn bezoekt de oudste metrotunnel ter wereld. Waar komt onze fascinatie voor het ondergrondse toch vandaan?" />
Asset 14

Verdwaaldrang

Lynn ging samen met tweehonderd anderen op tour in de oudste metrotunnel ter wereld. Het ondergrondse verwijst naar de onderwereld, naar verborgen steden en rare wezens. Wat zegt onze fascinatie voor de werelden onder onze voeten over de mens? Wat hopen we in dat donker te vinden?

Bob Diamond wil dat we ons gezond verstand even opzij zetten en volledig in termen van Einsteins relativiteitstheorie denken. Anders kunnen we namelijk niet begrijpen dat hoe zwaarder je trein is, des te minder kracht er nodig is om ‘m voort te bewegen. Het is zondagochtend, we staan in ’s werelds oudste metrotunnel, en Bob Diamond, die klein en dik is als een pad, zit als de Boeddha op een berg stenen en stukgehakt metselwerk te vertellen hoe we hier terecht zijn gekomen. ‘We’ zijn een stuk of tweehonderd stadsbewoners die net ieder vijftien dollar hebben betaald om door een gat in de snelweg naar beneden te klauteren en die zich nu vergapen aan een bijna twee eeuwen oude tunnel van nog geen kilometer lang. Bob Diamond is de obsessieve verhalenverteller die deze tunnel dertig jaar gelden heeft ontdekt, nadat deze meer dan honderd jaar vergeten onder Atlantic Avenue in Brooklyn lag.

Buiten schijnt de zon, hier een paar peertjes en onze zaklampen. De lucht is vochtig, we struikelen over bakstenen, en Bob Diamond zegt dat volgens hem de boeven van vroeger beter waren dan de boeven van nu. Naar zijn mening dan, persoonlijk. Van alle dingen die je zou kunnen doen op een absurd zonnige zondag aan het eind van de herfst ligt deze afdaling zeker niet het meest voor de hand. Toch staat er, wanneer we anderhalf uur later weer naar boven klimmen, ruim driehonderd man klaar om naar binnen te gaan voor de tweede rondleiding van de dag. En zo gaat het blijkbaar al een paar jaar, eens in de twee weken op zondag. Wat is dat toch, die fascinatie van de mens voor het ondergrondse?

Zo oud als de mens

In haar wondermooie boek Notes on the Underground (niet te verwarren met Fjodor Dostojevski’s Notes from the Underground) schrijft MIT professor Rosalind Williams dat ‘verhalen over het afdalen naar het ondergrondse zo oud en universeel zijn, dat hun fundamentele structuur, de oppositie tussen oppervlakte en diepte, wel in de structuur van het menselijk brein geworteld lijkt.’ Ga maar na: Persephone werd naar de onderwereld ontvoerd, Orpheus ging erheen om zijn geliefde te redden, Jules Verne schreef over een ondergrondse stad en de Freggles woonden in een grot onder de grond.

Plato had zijn grot, natuurlijk, en vóór Plato woonden we er zelf in. De fascinatie voor het ondergrondse is dus zo oud als de mens. Maar de manier waarop we over het ondergrondse denken – wat we er ons bij voorstellen, wat het symboliseert – is constant aan verandering onderhevig. Zo beschrijft Williams hoe, in de achttiende en negentiende eeuw, ondergrondverhalen een nieuwe impuls kregen door de technologische en wetenschappelijke vooruitgang in die tijd. Mijnbouw, het aanleggen van metrotunnels, geologie, en überhaupt het idee dat er ‘onder’ de waarneembare werkelijkheid een diepere structuur lag voor de wetenschap om te ontdekken, waren voer voor de verbeelding van schrijvers en vertellers.

In de eenentwintigste eeuw zien we de straat niet zo vaak meer openliggen omdat er een metrotunnel aangelegd moet worden (de N-Z lijn even buiten beschouwing gelaten) en lijken de grenzen van de wetenschap eerder in de ruimte te liggen dan onder de grond. Toch blijft het ondergrondse fascineren, en ook nu weer hangt die fascinatie samen met onze technologische, rationele en gecontroleerde leefomgeving. Onder de grond liggen het mysterie en de exclusiviteit waaraan het ons in een gereguleerde, onttoverde massacultuur ontbreekt. Althans, dat hoop je dan, op zo’n zondagochtend in Brooklyn.

Beeld: Maarten Remmers

Verdwalen

Vroeger was verdwalen heel normaal. Odysseus deed het, Hans en Grietje ook. En niet alleen in het bos of op een onbewoond eiland: ook in de stad kon je tot een eeuw geleden nog heel goed verdwalen – kijk maar naar de Surrealistische kunstenaars in Parijs, die ’s nachts door de hoofdstedelijke kronkelsteegjes dwaalden en zich lieten overdonderen door onverwachte vista’s en willekeurige juxtaposities.

Tegenwoordig is verdwalen een stuk moeilijker. In een bos kom je eigenlijk zelden, op een onbewoond eiland alleen onder begeleiding van een gids en vergezeld door een bootlading medetoeristen, en wie in de stad nog wil verdwalen moet wel van hele goede huize komen. Bewegwijzering, stedelijke planning en CCTV camera’s hebben ervoor gezorgd dat geen hoekje in de stad nog onbekend terrein is. Er is geen steegje dat niet op de kaart staat, en mocht je het echt even niet meer weten allemaal, dan heeft je telefoon vast wel GPS en heb je zó een blinkend rood bolletje dat je precies vertelt waar je bent.

Dat is toch jammer, want een beetje romantische ziel zou graag verdwalen. Wie is opgegroeid met verdwaalverhalen (en welk kinderboeklezend kind is dat niet?), die weet dat verdwalen spannend is, gevaarlijk zelfs soms, en dat het altijd iets oplevert: een levensles, een bijzondere ontmoeting, een materiële vondst of gewoon een goed verhaal.

Daar ligt de aantrekkingskracht van het ondergrondse. Onder het volledig bekende oppervlak van wegen, stoepen en paden gaat een wereld schuil van kabels en tunnels die weliswaar ooit door mensen is aangelegd, maar waarvan mensen toch niet precies weten hoe ze in elkaar zit. In die van nature duistere omgeving kun je nog altijd de weg kwijt raken – en dan écht. Voor urban explorers, die graag verlaten of verboden plekken aandoen, zijn ondergrondse tunnels, catacomben en riolen geliefd terrein. En wie geluk heeft, ontdekt nog eens wat. Zoals de alleroudste metrotunnel, in 1844 in zeven maanden tijd aangelegd met behulp van 800 onderbetaalde Ierse mannen, en vervolgens bijna een eeuw lang vergeten. Zie ze dat maar eens nadoen, die ingenieurs van de N-Z lijn.

Behalve verdwaalpotentie, heeft het ondergrondse ook iets exclusiefs. De metro mag dan dagelijks duizenden mensen onder de grond vervoeren, die reizigers zijn zo goed als blind: écht een kijkje onder de grond nemen lukt je eigenlijk bijna nooit. En zoals het burgers in een massamaatschappij betaamt, willen we natuurlijk niets liever dan exclusieve, unieke, en authentieke ervaringen consumeren.

De ironie is, dat datgene wat het ondergrondse aantrekkelijk maakt – de mogelijkheid tot verdwalen en het feit dat het for your eyes only lijkt te zijn, volledig ontbreekt op zo’n zondagochtend met Bob Diamond. Met tweehonderd man door een tunnel struinen is toch net wat minder spannend dan in je eentje en verdwalen gaat hier natuurlijk ook niet lukken. Ook het ondergrondse is niet veilig voor de steriliserende werking van het toerisme. Exclusiviteit en mysterie worden ingepakt en voor het driedubbele aan je terug verkocht. Het ondergrondse – of het idee dat we daarvan hebben – is een fata morgana die eeuwig aan ons ontsnapt.

Na anderhalf uur met Bob Diamond staan we weer keurig boven de grond. Zoals gepland, en met z’n allen.

Mail

Lynn

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Bouchra Aouriaghel schrijft over opgroeien en leren dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet. Als een kameleon verplaatst ze zich tussen twee werelden, eentje waarin ze Nederlands spreekt, en verbaasd wordt aangekeken als de juiste klanken in de juiste volgorde haar mond verlaten, en eentje waarin ze Marrokaans spreekt, goed genoeg om met haar ouders te kunnen communiceren, maar als ze de diepte in wil, komt het er ineens stotterend uit. En wat als de wereld je vraagt om te kiezen? Lees meer

Mosterdsoep

Onvermijdelijk

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Noura Harrath wordt een kind geboren dat daar misschien helemaal niet wilde zijn, of misschien nóg niet. 'Er waren weinig zachte plekken die voelden als een eeuwige omhelzing.' Lees meer

Mosterdsoep 4

Bijsluiter

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Fleur Hagi staan we op het punt een hele belangrijke beslissing te nemen. Lees meer

Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer