Asset 14

Verandering kan klein beginnen

Verandering kan klein beginnen 4

Kunst maken over de klimaatcrisis is niet makkelijk. Hoe doe je dat, schrijven over een onderwerp waar velen de ogen voor sluiten? Else Boer vraagt Klimaatdichter Willemijn Kranendonk hoe je wakker in de wereld kan blijven staan zonder te verzakken in hoop of wanhoop. 

 

Lieve Willemijn,

Als klein meisje had ik een fascinatie voor oude kastelen. Elke vakantie in Frankrijk bezochten mijn ouders er wel een paar. Mijn interesse had deels te maken met het feit dat ik mezelf wel prinses zag worden, maar de kastelen vervulden me ook met ontzag. Deze middeleeuwse bouwwerken bestonden al toen ik er niet was. Ik bekeek de scheuren in de muren, die zoveel ouder waren dan ik, en bedacht dat ze ook zouden blijven staan wanneer ik van de aardbodem was verdwenen – en lang daarna.

Om die reden fascineerden ook ruïnes me mateloos. De afgebrokkelde, met klimop begroeide stenen hopen lieten weinig meer zien van wat er had gestaan. Dit verleden was alweer bijna overgenomen door de natuur. De gespleten stenen, de oude kasteelvloer overwoekerd met gras, bramen die zich om halve pilaren wikkelden – het deed me denken aan het kasteel van Doornroosje, maar dan zonder dat de schone slaapster ooit wakker was geworden.

Soms stelde ik me mijn ouderlijk huis zo voor. Ik stond op het pleintje voor de voordeur, fiets in mijn handen, en deed mijn ogen dicht. Hoe zou het er over tweehonderd jaar uitzien? Ik bedacht een toekomst waarin het huis overwoekerd was, de muren nog half zichtbaar onder de roos die vanaf zijn plek naast de voordeur het huis overnam.

Het hielp me om zo na te denken. Het gaf me perspectief op hoe kort ik hier zelf eigenlijk op aarde ben. En altijd dacht ik: de dingen die voor mij hebben bestaan, zullen ook na mij wel blijven.

Maar misschien zag ik dat verkeerd.

 

Ik vraag me af wat jij denkt dat nodig is, als klimaatdichter: hoop of wanhoop?

 

Het idee dat de natuur de overhand kan krijgen, zoals dat bij ruïnes gebeurt, vond ik hoopvol. Maar het is ook passief. Die klimop groeit immers vanzelf, toch? Dit soort denken zie ik vaker als het om het klimaat gaat, en soms betrap ik mezelf erop – ja, het klimaat verandert, maar dat heeft het toch al eerder gedaan? Het is een enorm probleem – maar misschien zal het wel loslopen, misschien brengt de aarde zichzelf in balans.

Het is een sprookje waarin iedereen blijft slapen.

Ik vraag me af wat jij denkt dat nodig is, als klimaatdichter: hoop of wanhoop? Als hoop betekent dat je jezelf in slaap sust, heeft niemand er wat aan. Tegelijkertijd heeft wanhoop vaak dezelfde uitwerking – algehele verlamming.    

Want ook die wanhoop voel ik regelmatig. Perspectief krijgen leek me altijd heel nuttig. Uitzoomen, je eigen bestaan relativeren, nadenken over de wereld in 2200 – het leek me nodig om te begrijpen dat ik eigenlijk niet zo heel veel voorstel, in het grote geheel. Dat vind ik helemaal niet zo hoopvol meer. Ken je dat nummer van John Mayer, Waiting on the World to Change? Het is zo ongeveer het tegenovergestelde van een protestsong. Daarin zingt hij: ‘Now we see everything that's going wrong, with the world and those who lead it. We just feel like we don't have the means, to rise above and beat it.’ Kortom: we zien wel dat het fout gaat, maar wij kunnen niks behalve wachten. Dat is behoorlijk deprimerend.

Gelukkig is dat nummer al weer vijftien jaar oud. Inmiddels zijn er klimaatmarsen, en tieners als Greta Thunberg die wereldleiders tot de orde roepen. Dat geeft me hoop – échte hoop, die komt met het besef dat er werk aan de winkel is.

Ik houd nog steeds van onkruid. Ik vind het een geruststellende gedachte dat boomwortels asfalt kunnen breken, dat viooltjes barsten veroorzaken in baksteen. Ik vind het hoopvol dat er langs de muur van mijn flat een digitalis groeit, op een reepje grond dat nog geen centimeter breed is.

Verandering kan klein beginnen.

Maar hoe laten we die verandering groeien? Wat denk jij?

Liefs,

Else

 

Verandering kan klein beginnen 2

 

Lieve Else,

Wij, mijn ouders en ik, gingen vroeger ook altijd naar Frankrijk op vakantie. We hebben het departement Creuse in de regio Limousin ontelbare keren bezocht. Iedere keer dat we vrij waren, hoe kort ook, reden we negen uur aan een stuk door naar de camping. Als ik aan die vakanties denk, zie ik rijen auto’s wachtend om te kunnen betalen voor de tolwegen. Ik ruik dan de uitlaatgassen die door het open raampje naar binnen zweven. Ik zie mijn vader die uit het raam een shagje rookt. De tweedehands donkergroene Volvo v50 die we toen hadden.

In je brief schrijf je over jouw vroegere interesse voor ruïnes. Je vertelt dat het nadenken over hoe kort jouw eigen leven eigenlijk is, je perspectief geeft. Je dacht, en denkt misschien nog steeds, dat de aarde een nieuwe balans zal vinden, ongeacht wat wij nu veroorzaken of doen: de homo sapiens sterft uit; de wereld vindt een nieuw evenwicht; alles komt goed.

Tijdens een van onze vakanties in Frankrijk hebben we de ruïne van het dorp Orradour sur Glane bezocht. Orradour was een typisch Frans dorpje, met een kerk, een plein en een markt.

Op 10 juni 1944 arriveerden daar de Waffen-SS divisie Das Reich, vanwege een vergeldingsactie om een vuurgevecht in een stadje vlakbij een paar dagen eerder. De dorpelingen dachten dat de SS’ers vanwege een routinecontrole langskwamen en verzamelden daarom netjes op het plein. Na ongeveer een uur wachten begonnen de SS’ers de mensen uit elkaar te drijven. De mannen werden opgesloten in schuren, de vrouwen met hun kinderen in de nabijgelegen kerk. Er werd er een rookgranaat in de kerk gegooid en de schuren werden doorzeefd met kogels. Vervolgens werd het hele dorp in brand gestoken.

Na deze tragedie is het dorp niet opgebouwd, maar juist precies gelaten zoals het na de aanval was. In de kerk staan nog de verkoolde kinderwagens en de zwartgeblakerde gevels van de huizen rijzen boven de dorre grond uit. Ik herinner me dat er een drukkende stilte in de straten hing.

Orradour is een monument voor terreur geworden, een manier om te laten zien waartoe de mens in staat is.

 

De waarheid over de destructie die we aanrichten kan inderdaad verlammend werken.
Wat kunnen wij als individuen doen? En waarom doen politici zo weinig?  Tegelijkertijd geloven we dat hoe meer aandacht de crisis krijgt, hoe sneller er iets aan gedaan wordt.

 

Als klimaatdichter geloof ik in de kracht van taal en de kracht van de verbeelding. In ons manifest schrijven we: ‘Aangemoedigd door protest over de hele wereld geloven we dat poëzie een belangrijke rol kan vervullen om het tij te keren, als creatief en inspirerend geluid in de strijd voor het klimaat.’

Een goed voorbeeld hiervan is het gedicht van Howard Krol, hij schreef:

Gelukkig sta ik er niet alleen voor. Wij zijn met velen.
Een stamverband dat verkeert op de hoogvlakten
van verontrusting. Een vastberaden brigade die betoogt:
we gaan ‘t de daders moeilijk maken. Om te beginnen
leggen we een daverend groot bos van dwarsbomen
rond hun kwaadaardigheid aan. We zijn felgroen
en we zijn hier om de aarde voorgoed te laten winnen.
We eisen een juichende leefbaarheid op. En fuck no,
we schrijven beslist geen toegevende zinnen.

Krol heeft een strijdlied geschreven, woorden om ons aan vast te houden als we de moed verliezen. ‘We zijn met velen,’ schrijft hij, en dat is ook zo. We zijn met honderdzestig dichters en er zijn duizenden klimaatactivisten die met ons mee strijden.

Wij, als klimaatdichters, zoeken naar manieren om de juiste verhalen te vertellen, verhalen die de huidige orde aan het wankelen brengen, verhalen die mobiliseren en verontrusten, maar ook inspireren. Door het lezen en schrijven over de klimaatcrisis, brengen we de problemen keer op keer onder de aandacht.

De waarheid over de destructie die we aanrichten kan inderdaad verlammend werken.
Wat kunnen wij als individuen doen? En waarom doen politici zo weinig?

Tegelijkertijd geloven we dat hoe meer aandacht de crisis krijgt, hoe sneller er iets aan gedaan wordt.

Else, je vraagt of we hoop of wanhoop moeten voelen en ik denk dat we die gevoelens allebei los moeten laten. Hoop en wanhoop gaan ervan uit dat er in de toekomst iets gaat gebeuren waar wij geen controle over hebben. Op dit moment is er nog een klein beetje tijd om het tij te doen keren. Wanneer we niets doen, wordt onze hele wereld een soort Orradour. We zullen dan om ons heen enkel nog de schade zien die we zelf hebben aangericht.

Als klimaatdichters gebruiken wij onze kracht en onze talenten, die van taal en het vertellen van verhalen, om deze verandering teweeg te brengen. Hoop en wanhoop helpen niet, we kunnen enkel stap voor stap doen wat we kunnen om de aarde een betere plek te maken, om het klimaat te redden.

Schrijf je me snel terug?

Alle liefs,

Willemijn

 

Deze week lees je elke dag een klimaatgedicht op Hard//hoofd. Benieuwd naar meer? De Klimaatdichters zijn een collectief om te volgen.

Samen schreven ze de klimaatpoëzie-bundel Zwemlessen voor Later . Een noodkreet voor de aarde, een ode aan de natuur, een pleidooi voor omwenteling. De bundel is te koop bij de lokale boekhandel en via Uitgeverij Vrijdag. De opbrengst van deze bundel gaat naar One World Tree Planting. Op Hard//hoofd mochten we het tipje van de klimaatsluier al oplichten aan de hand van 4 voorpublicaties die je hier kan lezen.

 

Willemijn Kranendonk (1994) is dichter en schrijver. In 2019 studeerde zij af aan de opleiding ArtEZ Creative Writing. Ze werkt momenteel aan haar debuutroman die zal verschijnen bij Uitgeverij Van Oorschot.

 

Mail

Else Boer schrijft korte verhalen, artikelen en essays. Haar debuutroman Ik wacht hier verschijnt in 2021.

Hanneke Rozemuller (1998) is een illustrator die zich bezighoudt met de mysteries van het leven: psychologie, religie, liefde, nostalgie, filosofie. Absurdisme, disconnectie en het terugvinden van jezelf zijn grote interesses. Hier en daar gewapend met een randje humor om volledig opstijgen en wegzweven te voorkomen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Vertrouwen op iets wat niet bestaat

Vertrouwen op iets wat niet bestaat

Else Boer is dol op praktisch advies over schrijven. Een scène schrijven, een verhaallijn uitwerken, overal is wel een stappenplan voor te vinden. Het belangrijkste is: volhouden en nooit maar dan ook nooit stoppen. Simpel toch? Makkelijker gezegd dan gedaan, zegt Else, die vertelt over hoe je soms wel en niet kan vertrouwen op je verhaal. Lees meer

Automatische concepten 57

Word jezelf (ook als je dat niet wilt)

Rietveld-student Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten naar de beste adviezen die zij ooit kregen. Allereerst: beeldend kunstenaar en publicist Q.S. Serafijn. Lees meer

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien het in een mondiaal verband'

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien die in een mondiaal verband'

Curator en onderzoeker Maria Rey-Lamslag is een graag geziene gast in de cultuursector. Jason Keizer gaat met haar in gesprek over haar Indische roots, over hoe het koloniale verleden doorklinkt in haar werk en over haar 'Indotiteit'. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Uitzonderingen

Uitzonderingen daargelaten

Deze week worden onze redacteurs blij van een maas in de wet, meermaals dezelfde film kijken en de kunst van Isabelle Wenzel. Lees meer

Ruimtes

Een vertrouwd lichaam om in samen te zijn

Een jaar geleden moest Charlotte de Beus opnieuw leren praten, lezen en schrijven. In deze drie gedichten onderzoekt ze met poëtische scherpte haar herstel en het lichaam als “een onbetrouwbare woning voor dakloze gedachtes.” Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Ontdekken wie je voorouders zijn geeft kracht en vertrouwen.' Zainal Umarella heeft diep verdriet gekend, maar zijn toekomstbeeld is er een van hoop dat hij aan zijn kinderen wil meegeven. Lees meer

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Een voorpublicatie uit de afstudeerbundel van Elianne van Elderen 'Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten'. Over opgroeien als buitenstaander in een dorp, een vluchtmisdrijf op een veulen, over drie vrienden en iemand die probeert om onvoorzichtig te worden. Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

Column: Over geld

Over geld

Eva vergelijkt de manier waarop ze toen en nu tegen geld aankijkt en hoe het verschil in inkomen binnen haar vriendengroep de verhoudingen heeft veranderd. Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Slaapkamerraam, wereld

Slaapkamerraam, wereld

Buiten is het nacht. Maar wat gebeurt er als je je ogen sluit? Dan kan het buiten net zo goed een zomerse dag in New York zijn. Of een sneeuwlandschap uit je jeugd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer

'Het 'Indische zwijgen’ werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

'Het 'Indische zwijgen' werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

Myrthe Groot en Romée Mulder deden samen onderzoek naar hun familiegeschiedenissen. En ze begonnen een modelabel dat nauw met die persoonlijke zoektocht samenhangt: Guave. Lees meer

ALL-IN

Een levendig gebrek aan bescheidenheid

De allereerste kunsttrialoog op Hard//hoofd. Wat vonden redacteuren Jorne Vriens, Iris van der Werff en Vivian Mac Gillavry van de tentoonstelling ALL-INN in het HEM? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Schreeuwen naar de televisie

Schreeuwen naar de televisie

Deze week worden onze redacteurs blij van het voetenwerk van Het nationale Ballet, de schoenen van Chantal Janzen en aandacht voor Palestijnse filmmaaksters. Lees meer