Asset 14

Verandering kan klein beginnen

Verandering kan klein beginnen 4

Kunst maken over de klimaatcrisis is niet makkelijk. Hoe doe je dat, schrijven over een onderwerp waar velen de ogen voor sluiten? Else Boer vraagt Klimaatdichter Willemijn Kranendonk hoe je wakker in de wereld kan blijven staan zonder te verzakken in hoop of wanhoop. 

 

Lieve Willemijn,

Als klein meisje had ik een fascinatie voor oude kastelen. Elke vakantie in Frankrijk bezochten mijn ouders er wel een paar. Mijn interesse had deels te maken met het feit dat ik mezelf wel prinses zag worden, maar de kastelen vervulden me ook met ontzag. Deze middeleeuwse bouwwerken bestonden al toen ik er niet was. Ik bekeek de scheuren in de muren, die zoveel ouder waren dan ik, en bedacht dat ze ook zouden blijven staan wanneer ik van de aardbodem was verdwenen – en lang daarna.

Om die reden fascineerden ook ruïnes me mateloos. De afgebrokkelde, met klimop begroeide stenen hopen lieten weinig meer zien van wat er had gestaan. Dit verleden was alweer bijna overgenomen door de natuur. De gespleten stenen, de oude kasteelvloer overwoekerd met gras, bramen die zich om halve pilaren wikkelden – het deed me denken aan het kasteel van Doornroosje, maar dan zonder dat de schone slaapster ooit wakker was geworden.

Soms stelde ik me mijn ouderlijk huis zo voor. Ik stond op het pleintje voor de voordeur, fiets in mijn handen, en deed mijn ogen dicht. Hoe zou het er over tweehonderd jaar uitzien? Ik bedacht een toekomst waarin het huis overwoekerd was, de muren nog half zichtbaar onder de roos die vanaf zijn plek naast de voordeur het huis overnam.

Het hielp me om zo na te denken. Het gaf me perspectief op hoe kort ik hier zelf eigenlijk op aarde ben. En altijd dacht ik: de dingen die voor mij hebben bestaan, zullen ook na mij wel blijven.

Maar misschien zag ik dat verkeerd.

 

Ik vraag me af wat jij denkt dat nodig is, als klimaatdichter: hoop of wanhoop?

 

Het idee dat de natuur de overhand kan krijgen, zoals dat bij ruïnes gebeurt, vond ik hoopvol. Maar het is ook passief. Die klimop groeit immers vanzelf, toch? Dit soort denken zie ik vaker als het om het klimaat gaat, en soms betrap ik mezelf erop – ja, het klimaat verandert, maar dat heeft het toch al eerder gedaan? Het is een enorm probleem – maar misschien zal het wel loslopen, misschien brengt de aarde zichzelf in balans.

Het is een sprookje waarin iedereen blijft slapen.

Ik vraag me af wat jij denkt dat nodig is, als klimaatdichter: hoop of wanhoop? Als hoop betekent dat je jezelf in slaap sust, heeft niemand er wat aan. Tegelijkertijd heeft wanhoop vaak dezelfde uitwerking – algehele verlamming.    

Want ook die wanhoop voel ik regelmatig. Perspectief krijgen leek me altijd heel nuttig. Uitzoomen, je eigen bestaan relativeren, nadenken over de wereld in 2200 – het leek me nodig om te begrijpen dat ik eigenlijk niet zo heel veel voorstel, in het grote geheel. Dat vind ik helemaal niet zo hoopvol meer. Ken je dat nummer van John Mayer, Waiting on the World to Change? Het is zo ongeveer het tegenovergestelde van een protestsong. Daarin zingt hij: ‘Now we see everything that's going wrong, with the world and those who lead it. We just feel like we don't have the means, to rise above and beat it.’ Kortom: we zien wel dat het fout gaat, maar wij kunnen niks behalve wachten. Dat is behoorlijk deprimerend.

Gelukkig is dat nummer al weer vijftien jaar oud. Inmiddels zijn er klimaatmarsen, en tieners als Greta Thunberg die wereldleiders tot de orde roepen. Dat geeft me hoop – échte hoop, die komt met het besef dat er werk aan de winkel is.

Ik houd nog steeds van onkruid. Ik vind het een geruststellende gedachte dat boomwortels asfalt kunnen breken, dat viooltjes barsten veroorzaken in baksteen. Ik vind het hoopvol dat er langs de muur van mijn flat een digitalis groeit, op een reepje grond dat nog geen centimeter breed is.

Verandering kan klein beginnen.

Maar hoe laten we die verandering groeien? Wat denk jij?

Liefs,

Else

 

Verandering kan klein beginnen 2

 

Lieve Else,

Wij, mijn ouders en ik, gingen vroeger ook altijd naar Frankrijk op vakantie. We hebben het departement Creuse in de regio Limousin ontelbare keren bezocht. Iedere keer dat we vrij waren, hoe kort ook, reden we negen uur aan een stuk door naar de camping. Als ik aan die vakanties denk, zie ik rijen auto’s wachtend om te kunnen betalen voor de tolwegen. Ik ruik dan de uitlaatgassen die door het open raampje naar binnen zweven. Ik zie mijn vader die uit het raam een shagje rookt. De tweedehands donkergroene Volvo v50 die we toen hadden.

In je brief schrijf je over jouw vroegere interesse voor ruïnes. Je vertelt dat het nadenken over hoe kort jouw eigen leven eigenlijk is, je perspectief geeft. Je dacht, en denkt misschien nog steeds, dat de aarde een nieuwe balans zal vinden, ongeacht wat wij nu veroorzaken of doen: de homo sapiens sterft uit; de wereld vindt een nieuw evenwicht; alles komt goed.

Tijdens een van onze vakanties in Frankrijk hebben we de ruïne van het dorp Orradour sur Glane bezocht. Orradour was een typisch Frans dorpje, met een kerk, een plein en een markt.

Op 10 juni 1944 arriveerden daar de Waffen-SS divisie Das Reich, vanwege een vergeldingsactie om een vuurgevecht in een stadje vlakbij een paar dagen eerder. De dorpelingen dachten dat de SS’ers vanwege een routinecontrole langskwamen en verzamelden daarom netjes op het plein. Na ongeveer een uur wachten begonnen de SS’ers de mensen uit elkaar te drijven. De mannen werden opgesloten in schuren, de vrouwen met hun kinderen in de nabijgelegen kerk. Er werd er een rookgranaat in de kerk gegooid en de schuren werden doorzeefd met kogels. Vervolgens werd het hele dorp in brand gestoken.

Na deze tragedie is het dorp niet opgebouwd, maar juist precies gelaten zoals het na de aanval was. In de kerk staan nog de verkoolde kinderwagens en de zwartgeblakerde gevels van de huizen rijzen boven de dorre grond uit. Ik herinner me dat er een drukkende stilte in de straten hing.

Orradour is een monument voor terreur geworden, een manier om te laten zien waartoe de mens in staat is.

 

De waarheid over de destructie die we aanrichten kan inderdaad verlammend werken.
Wat kunnen wij als individuen doen? En waarom doen politici zo weinig?  Tegelijkertijd geloven we dat hoe meer aandacht de crisis krijgt, hoe sneller er iets aan gedaan wordt.

 

Als klimaatdichter geloof ik in de kracht van taal en de kracht van de verbeelding. In ons manifest schrijven we: ‘Aangemoedigd door protest over de hele wereld geloven we dat poëzie een belangrijke rol kan vervullen om het tij te keren, als creatief en inspirerend geluid in de strijd voor het klimaat.’

Een goed voorbeeld hiervan is het gedicht van Howard Krol, hij schreef:

Gelukkig sta ik er niet alleen voor. Wij zijn met velen.
Een stamverband dat verkeert op de hoogvlakten
van verontrusting. Een vastberaden brigade die betoogt:
we gaan ‘t de daders moeilijk maken. Om te beginnen
leggen we een daverend groot bos van dwarsbomen
rond hun kwaadaardigheid aan. We zijn felgroen
en we zijn hier om de aarde voorgoed te laten winnen.
We eisen een juichende leefbaarheid op. En fuck no,
we schrijven beslist geen toegevende zinnen.

Krol heeft een strijdlied geschreven, woorden om ons aan vast te houden als we de moed verliezen. ‘We zijn met velen,’ schrijft hij, en dat is ook zo. We zijn met honderdzestig dichters en er zijn duizenden klimaatactivisten die met ons mee strijden.

Wij, als klimaatdichters, zoeken naar manieren om de juiste verhalen te vertellen, verhalen die de huidige orde aan het wankelen brengen, verhalen die mobiliseren en verontrusten, maar ook inspireren. Door het lezen en schrijven over de klimaatcrisis, brengen we de problemen keer op keer onder de aandacht.

De waarheid over de destructie die we aanrichten kan inderdaad verlammend werken.
Wat kunnen wij als individuen doen? En waarom doen politici zo weinig?

Tegelijkertijd geloven we dat hoe meer aandacht de crisis krijgt, hoe sneller er iets aan gedaan wordt.

Else, je vraagt of we hoop of wanhoop moeten voelen en ik denk dat we die gevoelens allebei los moeten laten. Hoop en wanhoop gaan ervan uit dat er in de toekomst iets gaat gebeuren waar wij geen controle over hebben. Op dit moment is er nog een klein beetje tijd om het tij te doen keren. Wanneer we niets doen, wordt onze hele wereld een soort Orradour. We zullen dan om ons heen enkel nog de schade zien die we zelf hebben aangericht.

Als klimaatdichters gebruiken wij onze kracht en onze talenten, die van taal en het vertellen van verhalen, om deze verandering teweeg te brengen. Hoop en wanhoop helpen niet, we kunnen enkel stap voor stap doen wat we kunnen om de aarde een betere plek te maken, om het klimaat te redden.

Schrijf je me snel terug?

Alle liefs,

Willemijn

 

Deze week lees je elke dag een klimaatgedicht op Hard//hoofd. Benieuwd naar meer? De Klimaatdichters zijn een collectief om te volgen.

Samen schreven ze de klimaatpoëzie-bundel Zwemlessen voor Later . Een noodkreet voor de aarde, een ode aan de natuur, een pleidooi voor omwenteling. De bundel is te koop bij de lokale boekhandel en via Uitgeverij Vrijdag. De opbrengst van deze bundel gaat naar One World Tree Planting. Op Hard//hoofd mochten we het tipje van de klimaatsluier al oplichten aan de hand van 4 voorpublicaties die je hier kan lezen.

 

Willemijn Kranendonk (1994) is dichter en schrijver. In 2019 studeerde zij af aan de opleiding ArtEZ Creative Writing. Ze werkt momenteel aan haar debuutroman die zal verschijnen bij Uitgeverij Van Oorschot.

 

Mail

Else Boer schrijft korte verhalen, artikelen en essays. Haar debuutroman Ik wacht hier verschijnt in 2021.

Hanneke Rozemuller (1998) is een illustrator die zich bezighoudt met de mysteries van het leven: psychologie, religie, liefde, nostalgie, filosofie. Absurdisme, disconnectie en het terugvinden van jezelf zijn grote interesses. Hier en daar gewapend met een randje humor om volledig opstijgen en wegzweven te voorkomen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

:Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

De Stoute Stift is de gloednieuwe illustratiewedstrijd van deBuren, Stripgids, Hard//hoofd en Stichting Nieuwe Helden. Meedoen? De deadline is 1 mei 2024 (10:00). Lees meer

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva nodigt twee vrienden uit om bij haar te komen eten. Ze hoopt dat dit het begin zal zijn van een nieuwe vriendengroep. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn 1

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Marthe van Bronkhorst bekijkt hypocrisie als spectrum: hoe hypocriet ben jij op een schaal van Frans Bauer tot Johan Derksen? Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

In je eentje achterblijven

In je eentje achterblijven

Als vriendin K. op een date gaat, denkt Eva van den Boogaard na over hun onuitgesproken pact. Zo lang ze beiden ongelukkig in de liefde zijn, hebben ze elkaar. Maar wat als er iemand dat pact uitstapt? Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Fatma Shanan: de lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn 1

Fatma Shanan | De lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn

Een oase van rust midden in Berlijn. De kleine geschilderde landschappen en zelfportretten in de natuur van Fatma Shanan (1986, Israël) komen goed tot hun recht in de expositieruimte van Dittriech en Schlechtriem. De tentoonstelling ‘The Inn River’ bestaat uit een bescheiden aantal van negen schilderijen. Aucke Paulusma laat zien dat een aandachtige observatie loont, maar dat de schilderijen laten niet per se een vrolijke indruk achterlaten. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Geld lenen

Geld lenen

‘Het spijt me,’ zeg ik. ‘Voor dit alles.’ Ik gebaar om me heen. ‘Voor Nederland.’ In deze column van Anne Schepers ontmoeten twee vrouwen, die uitkijken naar hun avond in een wijnbar, een man die een treinkaartje naar Ter Apel bij elkaar probeert te sprokkelen. Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer