Tracey Emin, de kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt." /> Tracey Emin, de kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt." />
Asset 14

De grenzen van het persoonlijke

“Transgressie” is een term die wordt gebruikt om kunstwerken te omschrijven die subversief zijn, de grenzen van moraliteit en fatsoen overschrijden. Een vroeg voorbeeld van zo’n kunstwerk is Olympia van Edouard Manet: tentoongesteld op de Salon van 1865 creëerde het schilderij van een naakte vrouw een complete rel. Niet omdat ze naakt was; de andere deelnemende kunstenaars schilderden ook naakten, maar meer van dit genre. Nee, de reden dat het schilderij iedereen zo choqueerde was dat de afgebeelde vrouw geen romantische odalisque of Aphrodite was, maar overduidelijk een prostituee - als er iets was wat een Parijzenaar direct herkende was het de zogenaamde demi-mondaine - die met een uitdagende, harde blik naar de kijker staarde terwijl ze op een klant lag te wachten.

Denk ook aan het urinoir dat Marcel Duchamp in 1917 inleverde als zijn bijdrage voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists, waarmee hij het readymade kunstwerk introduceerde. (Het gesigneerde urinoir werd afgewezen door de Society omdat het “geen kunst” was.) Denk aan het zelfportret van de homoseksuele fotograaf Robert Mapplethorpe, waar een controverse rond ontstond toen het in een expositie in Cincinnati hing. In de uiteindelijke rechtszaak maakte de aanklager gebruik van een zeer stoffige wet over het strafbaar stellen van “the promotion, distribution or display of obscenity”.

Olympia van Manet
Olympia (1863), Édouard Manet

Fountain van Duchamp
Fountain (1917), Marcel Duchamp

Zelfportret van Mapplethorpe
Self Portrait (1978), Robert Mapplethorpe

De overschrijding die plaatsvindt in transgressieve kunst is vaak seksueel van aard; dit is waarschijnlijk een natuurlijk gevolg van het feit dat mensen sneller geschokt zijn door een afbeelding van een geslachtsdeel dan door een afbeelding van iemand die wordt neergeschoten. Maar is de maker van subversieve kunstwerken, zelf ook iemand die grenzen overschrijdt? Zijn werk en maker een?

Een kunstenaar die samen lijkt te vallen met haar werk is de Brits-Turkse Tracey Emin (Croydon, 1963). Ze groeide op in Margate, een Britse kustplaats. Haar moeder zorgde in haar eentje voor Tracey en haar tweelingbroer. Een onveilige jeugd; in haar pijnlijk eerlijke autobiografie Strangeland vat ze het als volgt samen:

“I was thirteen: I had been raped, I had lost my front teeth and I had suffered disillusionment with life. But I knew there was something better: there was an outside - an outside of me. And somewhere that wasn’t Margate.”

Op haar dertiende ging ze van school en ze volgde een aantal kunstopleidingen; in 1993 opende Emin samen met kunstenares Sarah Lucas een winkel in Londen, waar ze hun eigen werk verkochten. Lucas en Emin kwamen terecht bij de hippe Londense Brit Art-groep, waartoe ook Damien Hirst en Sam Taylor-Wood behoorden.

In 1995 maakte Emin voor de tentoonstelling Minky-Manky het werk Everyone I Ever Slept With: een blauwe tent, waarop aan de binnenkant de namen van iedereen met wie ze in haar leven had geslapen waren geborduurd. Niet alleen de namen van geliefden, maar ook van haar tweelingbroer, haar grootmoeder en twee genummerde foetussen die ze op haar achttiende had laten weghalen. Intimiteit, abortus en eenzaamheid zijn thema’s die vaak terugkomen in Emin’s oeuvre: ze beschouwt Everyone I Ever Slept With zelf als een van haar belangrijkste werken. Veel mensen zagen het echter als een schaamteloze exploitatie van seksuele uitspattingen. (Het werk is helaas in 2004 verloren gegaan bij een brand in de opslagruimte van de Saatchi Gallery.)

De binnenkant van de tent- Everyone I've ever slept with
Everyone I Ever Slept With (1995), Tracey Emin

Ze werd een beroemdheid toen ze in 1997 stomdronken in een Brits televisieprogramma verscheen. “Piss Artist” werd Emin ook wel spottend genoemd; niet alleen maar vanwege het televisie-incident, maar ook vanwege haar extreem persoonlijke kunst die getuigde van een ruige levenswijze vol drank en seks. Iedereen had een mening over de onaangepaste kunstenares.

In 1999 werd Emin genomineerd voor de Turner Prize met haar werk My Bed. Een bed, compleet met bepiste lakens, gebruikte condooms, asbakken en ondergoed met menstruatievlekken stond in de prestigieuze Tate Gallery. Het bed werd gepresenteerd zoals het was nadat Emin er een paar depressieve dagen in had doorgebracht. Het werd een schandaal: er kwam zelfs een vrouw met een tas vol schoonmaakmiddelen naar de expositie, twee performancekunstenaars sprongen er half naakt in. Veel mensen vonden het belachelijk dat iemand zijn eigen bed in een museum mocht zetten, het kunst noemde en dan ook nog een geldprijs mee kon winnen. De Turner Prize ging dat jaar naar beeldhouwer Steve McQueen, maar iedereen had het over Tracey Emin.

Inmiddels is er erkenning; Tracey Emin is naast Damien Hirst de belangrijkste kunstenaar uit de Brit Art-groep. Haar werk werd aangekocht door grote verzamelaars als Charles Saatchi, maar is ook populair bij celebrities als Madonna en Orlando Bloom. Kate Moss is haar beste vriendin. Oscar van den Boogaard kende Tracey in de jaren negentig en schreef over haar: “Ze was opgegroeid boven een Kentucky Fried Chicken in Margate [...]. Het enige wat ze wilde was succes en nieuwe tanden en glamour. Dat is haar gelukt.”

My Bed van Tracey Emin
My Bed (1998), Tracey Emin

Kunstenaars doorbreken conventies. Ze houden zich niet bezig met regels of fatsoen, maar dit wordt ook niet van ze verwacht: het is het “genie” van de kunstenaar dat hem ontslaat van de regels die voor ons gelden. “Artists are the saints of the world," zei kunstenares Rosemarie Castoro ooit. De invloedrijke Franse essayist Georges Bataille was van mening dat het transgressieve het belangrijkste aspect van een kunstwerk was: “The one that offers us glimpses of an existence unconfined by rules or restraints.” Het transgressieve maakt inmiddels deel uit van de mythevorming rond de geniale, onbegrepen kunstenaar.

De vele kritiek die samengaat met Emins succes, is vooral gericht op het extreem persoonlijke van haar werk, de woede die erin zit, om een verloren jeugd en een hard leven. Men vindt het onaangenaam, het komt te dichtbij.
In haar autobiografie schreef Emin over het moment, begin jaren negentig, dat ze besloot haar kunst serieus te nemen.

“I had returned from failure to concentrate on something I believed I was good at. Like a wounded bird, I began to rebuild myself, using the experience of failure as my foundation.”

Dit is de kern van Tracey Emins kunst, en het geeft haar werk een bepaalde naaktheid die als zeer heftig wordt ervaren. Emin is een kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt.

Mail

Sanne Rispens

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer