Tracey Emin, de kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt." /> Tracey Emin, de kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt." />
Asset 14

De grenzen van het persoonlijke

“Transgressie” is een term die wordt gebruikt om kunstwerken te omschrijven die subversief zijn, de grenzen van moraliteit en fatsoen overschrijden. Een vroeg voorbeeld van zo’n kunstwerk is Olympia van Edouard Manet: tentoongesteld op de Salon van 1865 creëerde het schilderij van een naakte vrouw een complete rel. Niet omdat ze naakt was; de andere deelnemende kunstenaars schilderden ook naakten, maar meer van dit genre. Nee, de reden dat het schilderij iedereen zo choqueerde was dat de afgebeelde vrouw geen romantische odalisque of Aphrodite was, maar overduidelijk een prostituee - als er iets was wat een Parijzenaar direct herkende was het de zogenaamde demi-mondaine - die met een uitdagende, harde blik naar de kijker staarde terwijl ze op een klant lag te wachten.

Denk ook aan het urinoir dat Marcel Duchamp in 1917 inleverde als zijn bijdrage voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists, waarmee hij het readymade kunstwerk introduceerde. (Het gesigneerde urinoir werd afgewezen door de Society omdat het “geen kunst” was.) Denk aan het zelfportret van de homoseksuele fotograaf Robert Mapplethorpe, waar een controverse rond ontstond toen het in een expositie in Cincinnati hing. In de uiteindelijke rechtszaak maakte de aanklager gebruik van een zeer stoffige wet over het strafbaar stellen van “the promotion, distribution or display of obscenity”.

Olympia van Manet
Olympia (1863), Édouard Manet

Fountain van Duchamp
Fountain (1917), Marcel Duchamp

Zelfportret van Mapplethorpe
Self Portrait (1978), Robert Mapplethorpe

De overschrijding die plaatsvindt in transgressieve kunst is vaak seksueel van aard; dit is waarschijnlijk een natuurlijk gevolg van het feit dat mensen sneller geschokt zijn door een afbeelding van een geslachtsdeel dan door een afbeelding van iemand die wordt neergeschoten. Maar is de maker van subversieve kunstwerken, zelf ook iemand die grenzen overschrijdt? Zijn werk en maker een?

Een kunstenaar die samen lijkt te vallen met haar werk is de Brits-Turkse Tracey Emin (Croydon, 1963). Ze groeide op in Margate, een Britse kustplaats. Haar moeder zorgde in haar eentje voor Tracey en haar tweelingbroer. Een onveilige jeugd; in haar pijnlijk eerlijke autobiografie Strangeland vat ze het als volgt samen:

“I was thirteen: I had been raped, I had lost my front teeth and I had suffered disillusionment with life. But I knew there was something better: there was an outside - an outside of me. And somewhere that wasn’t Margate.”

Op haar dertiende ging ze van school en ze volgde een aantal kunstopleidingen; in 1993 opende Emin samen met kunstenares Sarah Lucas een winkel in Londen, waar ze hun eigen werk verkochten. Lucas en Emin kwamen terecht bij de hippe Londense Brit Art-groep, waartoe ook Damien Hirst en Sam Taylor-Wood behoorden.

In 1995 maakte Emin voor de tentoonstelling Minky-Manky het werk Everyone I Ever Slept With: een blauwe tent, waarop aan de binnenkant de namen van iedereen met wie ze in haar leven had geslapen waren geborduurd. Niet alleen de namen van geliefden, maar ook van haar tweelingbroer, haar grootmoeder en twee genummerde foetussen die ze op haar achttiende had laten weghalen. Intimiteit, abortus en eenzaamheid zijn thema’s die vaak terugkomen in Emin’s oeuvre: ze beschouwt Everyone I Ever Slept With zelf als een van haar belangrijkste werken. Veel mensen zagen het echter als een schaamteloze exploitatie van seksuele uitspattingen. (Het werk is helaas in 2004 verloren gegaan bij een brand in de opslagruimte van de Saatchi Gallery.)

De binnenkant van de tent- Everyone I've ever slept with
Everyone I Ever Slept With (1995), Tracey Emin

Ze werd een beroemdheid toen ze in 1997 stomdronken in een Brits televisieprogramma verscheen. “Piss Artist” werd Emin ook wel spottend genoemd; niet alleen maar vanwege het televisie-incident, maar ook vanwege haar extreem persoonlijke kunst die getuigde van een ruige levenswijze vol drank en seks. Iedereen had een mening over de onaangepaste kunstenares.

In 1999 werd Emin genomineerd voor de Turner Prize met haar werk My Bed. Een bed, compleet met bepiste lakens, gebruikte condooms, asbakken en ondergoed met menstruatievlekken stond in de prestigieuze Tate Gallery. Het bed werd gepresenteerd zoals het was nadat Emin er een paar depressieve dagen in had doorgebracht. Het werd een schandaal: er kwam zelfs een vrouw met een tas vol schoonmaakmiddelen naar de expositie, twee performancekunstenaars sprongen er half naakt in. Veel mensen vonden het belachelijk dat iemand zijn eigen bed in een museum mocht zetten, het kunst noemde en dan ook nog een geldprijs mee kon winnen. De Turner Prize ging dat jaar naar beeldhouwer Steve McQueen, maar iedereen had het over Tracey Emin.

Inmiddels is er erkenning; Tracey Emin is naast Damien Hirst de belangrijkste kunstenaar uit de Brit Art-groep. Haar werk werd aangekocht door grote verzamelaars als Charles Saatchi, maar is ook populair bij celebrities als Madonna en Orlando Bloom. Kate Moss is haar beste vriendin. Oscar van den Boogaard kende Tracey in de jaren negentig en schreef over haar: “Ze was opgegroeid boven een Kentucky Fried Chicken in Margate [...]. Het enige wat ze wilde was succes en nieuwe tanden en glamour. Dat is haar gelukt.”

My Bed van Tracey Emin
My Bed (1998), Tracey Emin

Kunstenaars doorbreken conventies. Ze houden zich niet bezig met regels of fatsoen, maar dit wordt ook niet van ze verwacht: het is het “genie” van de kunstenaar dat hem ontslaat van de regels die voor ons gelden. “Artists are the saints of the world," zei kunstenares Rosemarie Castoro ooit. De invloedrijke Franse essayist Georges Bataille was van mening dat het transgressieve het belangrijkste aspect van een kunstwerk was: “The one that offers us glimpses of an existence unconfined by rules or restraints.” Het transgressieve maakt inmiddels deel uit van de mythevorming rond de geniale, onbegrepen kunstenaar.

De vele kritiek die samengaat met Emins succes, is vooral gericht op het extreem persoonlijke van haar werk, de woede die erin zit, om een verloren jeugd en een hard leven. Men vindt het onaangenaam, het komt te dichtbij.
In haar autobiografie schreef Emin over het moment, begin jaren negentig, dat ze besloot haar kunst serieus te nemen.

“I had returned from failure to concentrate on something I believed I was good at. Like a wounded bird, I began to rebuild myself, using the experience of failure as my foundation.”

Dit is de kern van Tracey Emins kunst, en het geeft haar werk een bepaalde naaktheid die als zeer heftig wordt ervaren. Emin is een kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer