“Transgressie” is een term die wordt gebruikt om kunstwerken te omschrijven die subversief zijn, de grenzen van moraliteit en fatsoen overschrijden. Een vroeg voorbeeld van zo’n kunstwerk is Olympia van Edouard Manet: tentoongesteld op de Salon van 1865 creëerde het schilderij van een naakte vrouw een complete rel. Niet omdat ze naakt was; de andere deelnemende kunstenaars schilderden ook naakten, maar meer van dit genre. Nee, de reden dat het schilderij iedereen zo choqueerde was dat de afgebeelde vrouw geen romantische odalisque of Aphrodite was, maar overduidelijk een prostituee - als er iets was wat een Parijzenaar direct herkende was het de zogenaamde demi-mondaine - die met een uitdagende, harde blik naar de kijker staarde terwijl ze op een klant lag te wachten.
Denk ook aan het urinoir dat Marcel Duchamp in 1917 inleverde als zijn bijdrage voor een tentoonstelling van de Society of Independent Artists, waarmee hij het readymade kunstwerk introduceerde. (Het gesigneerde urinoir werd afgewezen door de Society omdat het “geen kunst” was.) Denk aan het zelfportret van de homoseksuele fotograaf Robert Mapplethorpe, waar een controverse rond ontstond toen het in een expositie in Cincinnati hing. In de uiteindelijke rechtszaak maakte de aanklager gebruik van een zeer stoffige wet over het strafbaar stellen van “the promotion, distribution or display of obscenity”.
Olympia (1863), Édouard Manet
Fountain (1917), Marcel Duchamp
Self Portrait (1978), Robert Mapplethorpe
De overschrijding die plaatsvindt in transgressieve kunst is vaak seksueel van aard; dit is waarschijnlijk een natuurlijk gevolg van het feit dat mensen sneller geschokt zijn door een afbeelding van een geslachtsdeel dan door een afbeelding van iemand die wordt neergeschoten. Maar is de maker van subversieve kunstwerken, zelf ook iemand die grenzen overschrijdt? Zijn werk en maker een?
Een kunstenaar die samen lijkt te vallen met haar werk is de Brits-Turkse Tracey Emin (Croydon, 1963). Ze groeide op in Margate, een Britse kustplaats. Haar moeder zorgde in haar eentje voor Tracey en haar tweelingbroer. Een onveilige jeugd; in haar pijnlijk eerlijke autobiografie Strangeland vat ze het als volgt samen:
“I was thirteen: I had been raped, I had lost my front teeth and I had suffered disillusionment with life. But I knew there was something better: there was an outside - an outside of me. And somewhere that wasn’t Margate.”
Op haar dertiende ging ze van school en ze volgde een aantal kunstopleidingen; in 1993 opende Emin samen met kunstenares Sarah Lucas een winkel in Londen, waar ze hun eigen werk verkochten. Lucas en Emin kwamen terecht bij de hippe Londense Brit Art-groep, waartoe ook Damien Hirst en Sam Taylor-Wood behoorden.
In 1995 maakte Emin voor de tentoonstelling Minky-Manky het werk Everyone I Ever Slept With: een blauwe tent, waarop aan de binnenkant de namen van iedereen met wie ze in haar leven had geslapen waren geborduurd. Niet alleen de namen van geliefden, maar ook van haar tweelingbroer, haar grootmoeder en twee genummerde foetussen die ze op haar achttiende had laten weghalen. Intimiteit, abortus en eenzaamheid zijn thema’s die vaak terugkomen in Emin’s oeuvre: ze beschouwt Everyone I Ever Slept With zelf als een van haar belangrijkste werken. Veel mensen zagen het echter als een schaamteloze exploitatie van seksuele uitspattingen. (Het werk is helaas in 2004 verloren gegaan bij een brand in de opslagruimte van de Saatchi Gallery.)
Everyone I Ever Slept With (1995), Tracey Emin
Ze werd een beroemdheid toen ze in 1997 stomdronken in een Brits televisieprogramma verscheen. “Piss Artist” werd Emin ook wel spottend genoemd; niet alleen maar vanwege het televisie-incident, maar ook vanwege haar extreem persoonlijke kunst die getuigde van een ruige levenswijze vol drank en seks. Iedereen had een mening over de onaangepaste kunstenares.
In 1999 werd Emin genomineerd voor de Turner Prize met haar werk My Bed. Een bed, compleet met bepiste lakens, gebruikte condooms, asbakken en ondergoed met menstruatievlekken stond in de prestigieuze Tate Gallery. Het bed werd gepresenteerd zoals het was nadat Emin er een paar depressieve dagen in had doorgebracht. Het werd een schandaal: er kwam zelfs een vrouw met een tas vol schoonmaakmiddelen naar de expositie, twee performancekunstenaars sprongen er half naakt in. Veel mensen vonden het belachelijk dat iemand zijn eigen bed in een museum mocht zetten, het kunst noemde en dan ook nog een geldprijs mee kon winnen. De Turner Prize ging dat jaar naar beeldhouwer Steve McQueen, maar iedereen had het over Tracey Emin.
Inmiddels is er erkenning; Tracey Emin is naast Damien Hirst de belangrijkste kunstenaar uit de Brit Art-groep. Haar werk werd aangekocht door grote verzamelaars als Charles Saatchi, maar is ook populair bij celebrities als Madonna en Orlando Bloom. Kate Moss is haar beste vriendin. Oscar van den Boogaard kende Tracey in de jaren negentig en schreef over haar: “Ze was opgegroeid boven een Kentucky Fried Chicken in Margate [...]. Het enige wat ze wilde was succes en nieuwe tanden en glamour. Dat is haar gelukt.”
My Bed (1998), Tracey Emin
Kunstenaars doorbreken conventies. Ze houden zich niet bezig met regels of fatsoen, maar dit wordt ook niet van ze verwacht: het is het “genie” van de kunstenaar dat hem ontslaat van de regels die voor ons gelden. “Artists are the saints of the world," zei kunstenares Rosemarie Castoro ooit. De invloedrijke Franse essayist Georges Bataille was van mening dat het transgressieve het belangrijkste aspect van een kunstwerk was: “The one that offers us glimpses of an existence unconfined by rules or restraints.” Het transgressieve maakt inmiddels deel uit van de mythevorming rond de geniale, onbegrepen kunstenaar.
De vele kritiek die samengaat met Emins succes, is vooral gericht op het extreem persoonlijke van haar werk, de woede die erin zit, om een verloren jeugd en een hard leven. Men vindt het onaangenaam, het komt te dichtbij.
In haar autobiografie schreef Emin over het moment, begin jaren negentig, dat ze besloot haar kunst serieus te nemen.
“I had returned from failure to concentrate on something I believed I was good at. Like a wounded bird, I began to rebuild myself, using the experience of failure as my foundation.”
Dit is de kern van Tracey Emins kunst, en het geeft haar werk een bepaalde naaktheid die als zeer heftig wordt ervaren. Emin is een kunstenares die zelfs haar persoonlijke grenzen overschrijdt.
