De Chinese regering was niet blij met de Nobelprijs voor de Vrede dit jaar. In China wordt Liu Xiaobo zoveel mogelijk buiten de media en het openbare leven gehouden (hij is vorig jaar veroordeeld tot elf jaar gevangenisstraf), maar nu kent ineens de hele wereld deze kritische hoogleraar. De partij werd nerveus, voelde zich geschoffeerd en noemde de prijs obsceen. Waarmee het haar reputatie in de Westerse wereld niet bepaald verbeterde.
Beeld: collectie Ai Wei Wei ©
Er was afgelopen maand voor de Chinese Communistische Partij nog meer reden om nerveus te zijn. Een kritische kunstenaar met de naam Ai Wei Wei, niet geheel toevallig een goede vriend van Liu Xiaobo, verscheen in de media over de hele wereld. Wie? Ai Wei Wei, een prachtige naam die bij ons westerlingen net zo vloeiend over de tong zou moeten gaan als ni hao en tjap tjoy. Enkele dagen na de Nobelprijsuitreiking opende zijn indrukwekkende installatie in de turbinehal van het Tate Modern in Londen. Ai Wei Wei’s zee van miljoenen porseleinen zonnebloemzaadjes die op de vloer liggen uitgespreid is prachtig om te zien, maar al snel ontvouwt zich de politieke lading van zijn werk. Alle zaadjes zijn met de hand gemaakt in de Chinese stad Jingdezhen, dat al eeuwen beroemd is om zijn porselein. Made in China, waar ouderwets handwerk en moderne massaproductie een wrange combinatie kunnen zijn.
De werken van Ai Wei Wei zijn altijd politiek. Soms overduidelijk, zoals het werk Remembering over de aardbeving in de provincie Sichuan in 2008, dat gemaakt was van kinderrugzakjes. Soms subtieler, zoals de miljoenen zonnebloempitten, of de installatie die hij maakte van Forever Bikes, al generaties het meest populaire fietsenmerk in China.
Beeld: collectie Ai Wei Wei ©
“Alles wat ik doe is politiek. Maar ik heb nooit de juiste gereedschappen gevonden om mijn ideeën uit te dragen. Tot ik kunstenaar werd,” vertelde hij vorig jaar aan het NRC (20 november 2009). Aan het begin van de jaren '80 vertrok Ai Wei Wei met 30 dollar op zak naar New York en leerde Marcel Duchamp's ready-mades en de pop-art van Andy Warhol kennen. Toen hij zo'n tien jaar later terugkeerde naar zijn vaderland combineerde hij de conceptuele kunst uit de westerse traditie met de Chinese geschiedenis. Bijvoorbeeld door een Coca Cola-logo op een vaas uit de Han-dynastie (206 v. Chr - 26 n. Chr) te zetten. Of door eenzelfde antieke vaas met genoegen in stukken te laten vallen, daarbij Mao aanhalend die eens zei dat men met het oude tijdperk moet breken om aan iets nieuws te beginnen.
Alles wat hij doet is politiek. Terug in China trekt hij op met andere kritische personen die pleiten voor politieke hervormingen, voor openheid en democratie. Het mondde onder andere uit in een veelgelezen (en verboden) blog. In het manifest Charta 08, mede ondertekend door Liu Xiaobo. En het leidde tot de foto van Ai Wei Wei’s eigen arrestatie in augustus vorig jaar, die dankzij het internet binnen enkele minuten de hele wereld over ging.
Een uniek beeld uit een land waar de regering steeds moeilijker controle kan uitoefenen op kritische burgers. Dankzij het internet en zijn positie als kunstenaar blijft Ai Wei Wei meestal buiten schot van censuur. Zijn bekendheid is vooral te danken aan zijn doorzettingsvermogen, opoffering en het rotsvaste geloof dat de kunst verschil kan maken. Zijn positie als internationaal gevierd kunstenaar kunnen hem een zekere veiligheid geven, toch blijft het altijd onzeker, zo liet hij in een recent interview weten (NRC, 16 oktober 2010):
“Zoiets kan het motief zijn om mij mijn gang te laten gaan. Maar ik weet ook dat niemand in het Westen mij werkelijk kan beschermen als iemand hier besluit dat het wel genoeg is geweest met de grote bek van Ai Wei Wei. Wat kan ik daar aan doen? Ik lig er niet wakker van. Ik weet namelijk ook niet waar de grens ligt van wat wel gezegd kan worden en wat niet.”
Zonder te pessimistisch te zijn, moeten we het werk van Ai Wei Wei vooral ontdekken en waarderen zolang het nog kan. Want de intelligente, kritische en kunstzinnige geesten die buiten het Rijk van het Midden hun kunst kunnen tonen zijn schaars.
