Asset 14

Zomergast Thomas Hertog is een kosmologische humanist

Thomas Hertog in Zomergasten 1

Zoals elk jaar bespreekt de redactie van Hard//hoofd de Zomergasten-afleveringen. In het gesprek tussen Theo Maassen en natuurkundige Thomas Hertog ziet Loïs Blank, zelf natuurkundige, dat vragen teruggebracht worden tot: ‘Maar wat hebben we eraan?’. Alleen door keer op keer naar dezelfde vraag terug te keren, worden er nieuwe perspectieven geboden.

‘Nooit meer natuurkunde!’, vertelt Theo Maassen over wat zijn vijftienjarige dochter hem blij vertelde enige weken geleden. Maassen voegt daar direct aan toe dat hij er veertig jaar geleden net zo over dacht. Maar nu is dat anders, nu lezen we in zijn statement voorafgaand aan de eerste aflevering van Zomergasten van dit jaar: ‘Ruimte, zwaartekracht, de oerknal, kwantummechanica, buitenaards leven, zwarte gaten. Ik wil het begrijpen. Ik wil het weten.’

Dat natuurkundige en Nobelprijswinnaar Richard Feynman (1918 - 1988) ooit zei: ‘If you think you understand quantum mechanics, you don’t understand quantum mechanics,’ maakt voor Maassen nu even niet uit. Hij zit niet tegenover Feynman. Hij zit tegenover Thomas Hertog, hoogleraar theoretische natuurkunde aan de KU Leuven en auteur van het boek On the Origin of Time, dat eerder dit jaar verscheen. Het boek bouwt een argument voor het toepassen van het darwiniaanse denken in bredere zin door te stellen dat evolutie ook plaatsvindt op het niveau van natuurwetten. Het verzoek om dat boek te schrijven kwam van de bekendste natuurkundige van de huidige tijd, Stephen Hawking (1942 - 2018), van wie Hertog promovendus was en met wie hij decennialang nauw samenwerkte. De grote vraag gedurende al die jaren: Wat is de link tussen de aard van de natuurwetten en het feit dat wij – intelligent leven op aarde – bestaan?

Geen kleine vragen en ook tijdens het interview komen weinig kleine vragen aan bod. Maassen begint dan ook met de vraag of Hertog verliefd is op de kosmos, als drijfveer om dit soort thema’s te willen doorgronden. Hertog vertelt dat het wel nodig is ‘een beetje verliefd te zijn op de kosmos’, maar grote vragen over de liefde volgen niet. Het interview duikt direct de kosmos in.

De vraag beantwoorden ‘waarom bestaan wij?’, werd lange tijd overgelaten aan de filosofie, maar nu ook aan natuurkunde.

De vraag beantwoorden ‘waarom bestaan wij?’, werd lange tijd overgelaten aan de filosofie, maar nu ook aan natuurkunde, vertelt Hertog. In het eerste fragment zien we Hawking die vraag stellen en het belang ervan uitleggen. Het behoud van de kinderlijke verwondering vormt de grondslag voor wat Hertog beschrijft als ‘Hawkings kosmologisch humanisme’: we moeten de vraag waarom we bestaan kunnen beantwoorden, en dat kan door middel van de waarneming dat uit de oerknal een heelal is voortgekomen dat levensvatbaar blijkt.

Maassen stelt vervolgens een vraag over de oerknal die veel kijkers zullen hebben, de positie die hij vaak aanneemt in het interview. ‘Maar wat hébben we daaraan?’ Hertogs antwoord blijft in eerste instantie enigszins hangen in het ‘stel dát de oerknal ook iets over ons vandaag de dag zegt’. Het interview gaat vaak in rondjes door steeds bij diezelfde vraagstelling terug te keren, maar telkens als ze opnieuw bij Hawkings en Hertogs vraag der vragen aanbelanden, krijgt de kijker wel degelijk een nieuw perspectief.

De crux van Hawkings theorie ligt in het opzoeken van de limieten van Einsteins theorie over ruimte en tijd, ofwel het idee dat we ‘dobberen op vibrerend ruimteweefsel’ zoals Hertog het pakkend maar correct verwoordt. Een talent dat voor meerdere oneliners zorgt tijdens het interview. Waar focuste Hawking dan op in zijn onderzoek? De oerknal en zwarte gaten; in beide scenario’s gaat ‘Einsteins theorie door the drain,’ vertelt Hertog, want ‘zonder ruimte en tijd, geen formule’.

Nadat in 1998 donkere energie werd ontdekt, kon er worden geconcludeerd dat het heelal steeds sneller uitdijt. Et voilà: Waar tijd begon bij de oerknal, houdt het net zo hard op bij zwarte gaten. Of in Hertogs woorden: ‘Uiteindelijk is de oerknal een zwart gat, maar dan een beetje binnenstebuiten gekeerd.’ Maar over donkere energie, wat 95 procent van de kosmos beslaat, is nog altijd lang niet alles bekend. Maassen merkt op dat Hertog aan de ene kant zoveel mogelijk wil weten, maar aan de andere kant ook gegrepen is door het mysterie, het niet weten. ‘Het is als een moeilijk te versieren maîtresse, toch?’

‘Het is als een moeilijk te versieren maîtresse, toch?’

Een vraag die zacht gezegd knullig overkomt. De link maken tussen het mysterieuze van de natuur en vrouwen, voelt als wat kijken naar de sterren is: terugkijken in de tijd. Daarnaast is het ook niet per se tactisch om een vakgebied dat nog altijd voornamelijk uit mannen bestaat, te beschrijven als vrouw. De knulligheid van de vraag wordt niet minder, zeker omdat het interview daarvoor nog ging over Jocelyn Bell, ontdekker van pulsars waarvoor in 1974 de Nobelprijs voor de natuurkunde werd uitgereikt. Maar niet aan haar. ‘Een redelijk schandaal,’ volgens Hertog.

Maassens tactiek om zichzelf geregeld te verplaatsen in de kijker, heeft sowieso voors en tegens. Hij komt soms ietwat onvoorbereid over, Hertog verbetert hem ferm met ‘astronomen’ als Maassen ‘astrologen’ zegt, en ook is Maassen meermaals in de war over welk fragment ze nu gaan kijken. En ook zijn statement dat hij ‘zin heeft in de bloemetjes en de bijtjes’ nadat Hertog het natuurkundig ingewikkeldste deel van het interview heeft behandeld, landt bijvoorbeeld totaal niet.

Behalve de vraag over het bestaan, is er een tweede thema waar Hertog meermaals op terugkomt. Hij omschrijft het door te zeggen dat ‘het wetenschappelijk proces een dialoog is tussen generaties’. Het vinden van aannames of stellingen die niet meer opgaan, gaat soms gepaard met een omwenteling in de wetenschap, die (soms drastisch) verandert hoe er naar de realiteit wordt gekeken. Waarom de natuurkundige en wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn (1922 – 1996) die deze visie op de ontwikkeling van wetenschap opschreef in zijn bekende boek, The Structure of Scientific Revolution, hier niet wordt genoemd, is mij een raadsel.

En er zijn meer dingen die een raadsel blijven, maar in het geval van natuurkunde is dat niet vreemd. Sterker nog, volgens Hertog is het ook niet erg. Als Maassen vraagt of hij er comfortabel mee is dat zowel God als een ander vaststaand fundament ontbreken in zijn leven, zegt Hertog coulant: ‘Ja, helemaal. Ik heb het gevoel dat evolutie het laatste woord heeft en niet de onveranderlijkheid.’

Het interview komt toch weer terug op de liefde.

En zo geeft de aflevering wel een leuk kijkje in de natuurkundekeuken: onderzoekers die reageren op de eerste foto van een zwart gat ooit gemaakt met de woorden ‘it’s just a waffle’, Hawking die al in 1996 stelde dat het vooral de vraag is of de mens de komende 100 of 200 jaar overleeft omdat dit een ‘periode is waarin onze technologische mogelijkheden vooruitlopen op hoe we omgaan met wat we kunnen’. Oppenheimer als klassiek voorbeeld van hoe het mis kan gaan. Maar komt het interview toch wel terug op de liefde, de liefde die menig natuurkundige voelt voor Interstellar, maar waar ook een randje tough love aan zit omdat de film ‘de meer speculatieve wetenschap ongelooflijk uitbuit,’ aldus Hertog.


Net als andere zomers bespreken we ook dit jaar de grootmoedige, strijdbare en soms stroeve gesprekken die in Zomergasten worden gevoerd. Lees hier alle besprekingen.

Mail

Loïs Blank (zij/haar, 1998) is modefilosoof in spe en beschrijft zichzelf in één woord als interdisciplinair. Ze studeerde zowel natuurkende als filosofie in Amsterdam en studeerde mode in Italië. Zwevend tussen die drie vakgebieden houdt ze zich bezig met mode vanuit een cultuurfilosofisch perspectief en combineert dit geregeld met het thema duurzaamheid.

Niek van Ooijen is stripmaker en illustrator. Zowel Nieks werk als zijn vrije tijd kenmerken zich door een voorliefde voor en interesse in de natuur en de mens in alle soorten en maten. Een goeie film en een speciaalbiertje op zijn tijd zijn ook niet mis.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

:Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

De Stoute Stift is de gloednieuwe illustratiewedstrijd van deBuren, Stripgids, Hard//hoofd en Stichting Nieuwe Helden. Meedoen? De deadline is 1 mei 2024 (10:00). Lees meer

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva nodigt twee vrienden uit om bij haar te komen eten. Ze hoopt dat dit het begin zal zijn van een nieuwe vriendengroep. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn 1

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Marthe van Bronkhorst bekijkt hypocrisie als spectrum: hoe hypocriet ben jij op een schaal van Frans Bauer tot Johan Derksen? Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

In je eentje achterblijven

In je eentje achterblijven

Als vriendin K. op een date gaat, denkt Eva van den Boogaard na over hun onuitgesproken pact. Zo lang ze beiden ongelukkig in de liefde zijn, hebben ze elkaar. Maar wat als er iemand dat pact uitstapt? Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Fatma Shanan: de lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn 1

Fatma Shanan | De lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn

Een oase van rust midden in Berlijn. De kleine geschilderde landschappen en zelfportretten in de natuur van Fatma Shanan (1986, Israël) komen goed tot hun recht in de expositieruimte van Dittriech en Schlechtriem. De tentoonstelling ‘The Inn River’ bestaat uit een bescheiden aantal van negen schilderijen. Aucke Paulusma laat zien dat een aandachtige observatie loont, maar dat de schilderijen laten niet per se een vrolijke indruk achterlaten. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Geld lenen

Geld lenen

‘Het spijt me,’ zeg ik. ‘Voor dit alles.’ Ik gebaar om me heen. ‘Voor Nederland.’ In deze column van Anne Schepers ontmoeten twee vrouwen, die uitkijken naar hun avond in een wijnbar, een man die een treinkaartje naar Ter Apel bij elkaar probeert te sprokkelen. Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

'Als je je psycholoog écht een brevet van onkunde wil geven, moet je haar uitnodigen voor je euthanasiefeest.' Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Zo het begon 1

Zo het begon

Nele Peeters schreef een ontroerend verhaal, vol treffende zinnen en beelden. Het is dromerig verhaal, over eenzaamheid, hoop, zorgzaamheid en zwaarte. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer