Melle vindt Radiohead beter dan Coldplay en legt aan de hand van de filosoof Roland Barthes uit waarom." /> Melle vindt Radiohead beter dan Coldplay en legt aan de hand van de filosoof Roland Barthes uit waarom." />
Asset 14

Thom Yorke is beter dan Chris Martin

Ik ben al jaren groot fan van Radiohead. Jonger broertje Coldplay laat me echter volkomen koud. Toch worden de zangers van beide bands, respectievelijk Thom Yorke en Chris Martin, vaak met elkaar vergeleken: ze maken immers allebei gebruik van dezelfde hoge, ijle falsetstem. Wat maakt dan dat de ene zanger me in staat van beroering brengt, terwijl ik bij de ander in slaap val? Het is lastig deze vraag te beantwoorden zonder te vervallen in een discussie die eindigt in de onvermijdelijke dooddoener ‘over smaak valt niet te twisten.’ Want, zo zullen velen zeggen, uiteindelijk is het gewoon een kwestie van smaak dat je meer houdt van zanger a dan van zanger b, of van bandje x dan van bandje y. En toch, voel ik, weet ik dat Thom Yorke interessanter, spannender is, ja zelfs, ik durf het te zeggen: beter.

Maar hoe bepaal je dat? En hoe kan je dat vervolgens beargumenteren? Het zijn deze kwesties die de Franse filosoof Roland Barthes aankaart in zijn essay ‘Le grain de la voix,’ (1972, in het Nederlands vertaald als 'Het ‘grein’ (of de ‘korrel’) van de stem'). Hoe, vraagt Barthes zich af, kun je schrijven over muziek zonder telkens terug te vallen op bijwoorden en bijvoeglijk naamwoorden (goed, mooi, spannend, slecht, lelijk)? Hoe kan de taal iets zeggen over muziek? In ‘Le grain de la voix’ schets hij een mogelijke benadering, een aanzet tot beantwoording van die vragen. En deze aanzet is, niet helemaal toevallig, uitstekend toepasbaar op mijn Yorke/Martin-tweedeling.

In zijn essay stelt Barthes voor om, in plaats van te focussen op ‘uiterlijke’, beschrijfbare, benoembare kenmerken (correct, fout, vals, zuiver, te snel, te langzaam, knap, makkelijk), de focus te verleggen naar iets anders: naar dat wat hij het ‘grein’ noemt. De term valt het best uit te leggen als iets dat zich in het lichaam van de zanger bevindt; een zekere lichamelijkheid die in de stem naar voren komt. Net als ik in dit stuk doe, vergelijkt Barthes twee zangers. Twee operazangers, de één op het moment van schrijven wereldberoemd, de ander dood en haast vergeten. Barthes voorkeur gaat duidelijk uit naar de tweede. Bij de eerste, schrijft hij, ‘lijk ik alleen maar longen te horen,’ met andere woorden: alleen maar lucht, techniek en machtsvertoon. Wat hij niet hoort zijn zaken als ‘tong, glottis, tanden, slijmvliezen, neus,’ dat wil zeggen: het grein in de stem - een lichaam dat zingt.

YorkeMartin

De Yorke/Martin tweedeling.

Wat betekent dit? De eerste zanger, zoals je begrijpt denk ikzelf hierbij aan Chris Martin, is een goed zanger. Hij is kundig, vaardig, wellicht zelfs heel goed. Hij beheert de techniek tot in de puntjes. Deze zaken, schrijft Barthes, hebben alles te maken met betekenis. Met inhoud en communicatie; met taal en het culturele raamwerk waarin over muziek gesproken kan worden, door critici en fans en medemusici. De stem van de tweede zanger, Thom Yorke, bevindt zich buiten dit gebied – buiten het talige, buiten het uitdrukbare – en in het lichaam. Boven (of onder) de techniek, scholing, vaardigheid en culturele betekenis ligt een laag die direct verbonden is met het lichaam van de zanger. Deze laag spreekt ons, de luisteraar, op een andere manier aan. Een manier die dieper zit, want die ook onze lichamelijkheid aanspreekt. Deze relatie is dus, zo merkt Barthes terecht op, in zekere zin erotisch. Het voegt een extra, niet talige, maar specifiek muzikale, betekenisgevend gewicht aan de muziek toe.

‘Het ‘grein’ is het lichaam in de stem die zingt, de hand die schrijft, de ledematen in een optreden,’ aldus Barthes. Het verschil tussen iemand bij wie het ‘grein’ te horen is en iemand bij wie dat niet zo is, is precies waar Barthes het over heeft: bij Thom Yorke hoor en voel je het, bij Chris Martin niet. De oplettende luisteraar weet het natuurlijk al lang: de ijle falsetstem is slechts één van de vele facetten van de stem van Thom Yorke. Wat hem zo’n fascinerende zanger maakt zijn juist de vele verschillende registers die hij open kan trekken: hij schuurt, hij schreeuwt, hij jankt, hij piept, hij fluistert. Soms klinkt hij maniakaal, soms ingetogen. Maar Barthes’ observatie over een heel andere zanger, in een heel ander genre en een hele andere tijd gaat ook voor hem steevast op: tong, glottis, tanden, slijmvliezen en neus zijn te horen. Hij zingt net zo vaak mooi als dat hij lelijk zingt en het is net zo vaak vals als dat het zuiver is, maar dat dondert niet, want het komt (en deze uitdrukking is niet toevallig gekozen) uit zijn tenen. Je zou ook kunnen zeggen: Yorke zingt alsof zijn leven er vanaf hangt.

En bij Chris Martin? Niets van dat alles. Waar Yorke’s stem gevaarlijk schuurt en frictie oproept, kleurt Martin altijd keurig binnen de lijntjes. Tuurlijk, hij zingt prima; ik kan er dan ook met plezier een paar nummers naar luisteren. En zijn melodieën zijn mooi. Ook al niets mis mee. Maar het ‘grein’? Nee. Van lichamelijkheid is bij Chris Martin geen sprake. En ‘erotisch’ is een kwalificatie die Coldplay al helemaal niet past. Romantisch, dat wel; en komen we daar niet weer uit bij het eerder genoemde culturele kader, de betekenis, de communicatie, de taligheid van de technisch perfecte, maar lichaamloze zanger?

Maar wat is daar mis mee, met het ontbreken van het ‘grein’ in een stem die verder technisch dik in orde is? Nou, schrijft ook Barthes, dit ‘gebrek aan ‘grein,’ in betekenisgevend gewicht, past uitstekend in de behoeftes van een cultuur van de middelmaat.’ Een cultuur die gaat voor het makkelijkste, best in het gehoor liggende geluid. Een cultuur die draait voor veiligheid en comfort en waar gevaar, uitdaging, frictie en spanning worden vermeden. Een door en door burgerlijke cultuur, geregeerd door goede smaak en commercie en gespeend van elke diepgaandere tendens. En zo’n cultuur zie ik niet zitten.

Mail

Melle Kromhout

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Tijdens de Vergeetweek dreunen we geheugensteuntjes op, verzinnen we ezelsbruggetjes en zetten we kruisjes in onze handpalm waarvan we ons later afvragen waar die voor waren. Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer