Theater moet in het nu staan. Kan dat nog met klassieke teksten?" /> Theater moet in het nu staan. Kan dat nog met klassieke teksten?" />
Asset 14

Theater en het nu

Bijna had Roos al haar oude theaterteksten weggegooid en vurig betoogd dat alleen hedendaagse teksten het verdienen om te worden opgevoerd. Theater bestaat namelijk in het heden en zou dat moeten accepteren. Gelukkig viel viel haar oog nog net op tijd op twee vertolkingen van Tsjechov die laten zien dat ook stukken van ruim honderd jaar oud actueel kunnen zijn. Reden voor twee betogen.

Nieuw in het nu

Het theater is volgens regisseur en schrijver Eric de Vroedt een forum voor de samenleving, dus wordt een voorstelling vanzelfsprekend politiek. "Als je op die plek samenkomt, is het logisch om het te hebben over hoe wij als groep functioneren", zei hij eerder in een interview.

De Vroedt is bezig met zijn tiendelige serie Mightysociety. Daarin behandelt hij actuele thema's uit de Nederlandse maatschappij en gaat hij moeilijke onderwerpen als terrorisme, globalisering en populisme niet uit de weg. Zo was Mightysociety 6 uit 2009 een ijzersterke tekst over de oorlog in Afghanistan. Het bracht the war back home door het publiek een gruwelijke tragedie met mogelijke gebeurtenissen aan het front voor te schotelen. Ondertussen vochten ‘onze jongens’ in de Afghaanse woestijn en werd in Den Haag gesteggeld over een verlenging.

De dunne scheidslijn tussen de politiek-maatschappelijke werkelijkheid en de fictieve situatie op het toneel laat zien dat juist theater – een levende kunstvorm – in het hier en nu staat. De Vroedt speelt met de acualiteit van theater, het gezamenlijke moment, of dat wat in de theatertheorie een radical concept of presence wordt genoemd. In deel acht van zijn serie, een musical over Geert Wilders, populisme en elitaire kunst, kwam het hier en nu nog dichterbij doordat de toeschouwers deel uitmaakten van de musical en doordat De Vroedt zelf, die vanaf de zijlijn toekeek, werd aangevallen door de acteur die hem speelde. De Vroedt laat ons met deze dubbele (on)werkelijkheid voelen wat actueel theater is.

Mightysociety6 van Eric de Vroedt. Foto door Sanne Peper

Een ander soort actualiteit is te vinden in het werk van Dea Loher. De Duitse auteur oogst de laatste jaren veel lof met haar maatschappijkritische stukken over de worsteling van het individu. Haar stukken gaan over de politiek-maatschappelijke werkelijkheid of, in de woorden van Liet Lenshoek, dramaturg van het Rotterdamse Ro Theater, “over de huidige postmoderne wereld waarin morele codes en regels ontbreken”. Het Ro Theater speelde tot nu toe drie stukken van Dea Loher. Na Onschuld (2007) en Het laatste vuur (2009) ging afgelopen januari Dieven in première.

De personages in Lohers stukken proberen hartstochtelijk een individu te zijn, maar het ontbreekt hen als onderdeel van de huidige maatschappij aan een gemeenschap waaraan ze hun identiteit kunnen ontlenen. Ze zijn op zichzelf aangewezen en worden ondergesneeuwd door het besef dat ze niet uniek zijn. “Toen heb ik ervaren dat ik geen individu ben”, vertelt Monika ons in Dieven, wanneer ze hoort dat ze ontslagen is. Een algemene constatering, maar wel één in een reeks die eraan bijdraagt dat het handjevol normale mensen dat Loher opvoert onmiskenbaar in deze tijd horen.

Volgens Loher heeft de kunst de opdracht zich aan de politieke werkelijkheid te verbinden. Zij doet dat niet door expliciet naar actuele gebeurtenissen te verwijzen, maar door zich te concentreren op een klein aantal mensen dat zich beweegt in deze politieke werkelijkheid om zo een tijdsbeeld te schetsen. De zeggingskracht schuilt in de normale mensen uit deze wereld, en dat maakt Lohers werk subtiel actueel.

Klassiek is ook actueel

De wodka vloeide rijkelijk bij zowel de spelers als toeschouwers tijdens Langs de grote weg van Anton Tsjechov. De drank stroomde door de kieren van de grote houten tafel, het enige decorstuk in het kleine zaaltje. Onder de prachtige naam Belgisch Nederlandse Repetoirevereniging De Veere spelen 't Barre Land, Maatschappij Discordia dit jaar 33 stukken uit hun repertoire. Hoewel ze geen gemakkelijke auteurs kiezen, zijn de avonden toch geliefd bij een breed en relatief jong publiek.

Wat deed De Veere met Tsjechovs Langs de grote weg waardoor bezoekers vochten voor een zitplaats? Ten eerste zetten ze flink de schaar in de toneeltekst. De lappen tekst werden teruggebracht tot korte, kernachtige zinnen. Historische verwijzingen werden weggelaten en een afgestroopte tekst met slechts enkele tijdloze, menselijke situaties over bedrog, vriendschap, jaloezie en dronkenmanspraat bleven over. Dit losweken van historische context werd gecombineerd met een open en dynamische manier van spelen. Er was bijna geen afstand tussen spelers en publiek en gezamenlijk werd deze avond gemaakt tot een moment, exclusief in het hier en nu.

Een gezamenlijk moment creëren waarin toeschouwers en spelers zich van elkaar bewust zijn en op elkaar reageren, wordt in theatertheorie een radical concept of presence genoemd. De Veere maakt het hier en nu van het theater voelbaar met situaties en teksten van klassieke schrijvers die de tijd overstijgen waarin ze zijn geschreven. Het is die kunst waardoor de schoonheid en relevantie van een klassieke tekst tot hun recht komen.

Langs de grote weg, door De Veere

Een ander soort Tsjechov wordt nu gerepeteerd bij Toneelgroep Amsterdam. De Vlaamse auteur Tom Lanoye schreef in opdracht van het gezelschap een nieuw stuk op basis van Ivanov en Platonov, twee vroege werken van de Russische meester. De Russen! – Platonov meets Ivanov is een mash-up van de originele stukken en een ijzersterk werk dat boven het historische kader uitstijgt. De parallellen met de actualiteit zijn niet heel expliciet aanwezig maar sluipen door de tekst heen. De personages lijken soms onmiskenbaar producten en slachtoffers van onze huidige tijd. Zoals titelheld en rasopportunist Platonov, een talentvolle charmeur die niet kan kiezen tussen de verschillende mogelijkheden en vrouwen die zijn pad kruisen. Of zijn tegenpool, de intelligente Ivanov die zichzelf na een jeugd vol idealen terugvindt in een benauwend, huiselijk leven.

Het roerige Rusland van eind negentiende eeuw is vergelijkbaar met het huidige België en Nederland, volgens dramaturg Peter van Kraaij. Door snelle economische en maatschappelijke veranderingen is er in de samenleving een gebrek aan gemeenschappelijkheid, solidariteit en collectieve idealen. Iedereen lijkt gedreven door het blind najagen van aanzien, erkenning en status. “De personages zijn vervreemd van de samenleving die hen in principe iets belooft wat ze in de praktijk niet kunnen bereiken”, stelt Van Kraaij. Door expliciete historische en hedendaagse kenmerken weg te laten, en zich te concentreren op de mensen die zich bewegen in zo'n samenleving, is De Russen op een subtiele manier verbazingwekkend actueel.

Conclusie

Zowel klassieke als hedendaagse toneelteksten kunnen ons iets vertellen over het hier en nu. Met klassiek werk moet niet te voorzichtig worden omgesprongen om een tijdsoverstijgende actualiteit te verkrijgen en hedendaagse teksten kunnen een directe verbinding aangaan met de politiek-maatschappelijke werkelijkheid. Die goede oude Tsjechov kan best tegen een stootje, zo bewijzen De Veere en Lanoye. Actuele kwesties vormen bij de Vroedt een goede aanleiding voor hedendaags theater, en Loher construeert een tijdsbeeld. Hoe dan ook is het van belang dat theater zich niet afkeert van het hier en nu, juist omdat het een levende kunstvorm is die de actualiteit bij uitstek kan omarmen. Door er in de vorm van hedendaagse teksten onderdeel van uit te maken of door er met een klassieke tekst op te reflecteren.


De 5e editie van Belgisch Nederlandse Repertoirevereniging 'De Veere' is op 19 en 20 april te zien in Frascati, Amsterdam. Ze spelen dan Der Theatermacher van Thomas Bernhard.
Kijk hier op hun website voor de volledige lijst van stukken

De Russen! van Tom Lanoye naar Tsjechov wordt gespeeld door Toneelgroep Amsterdam en gaat in juni in première op het Holland Festival

Mightysociety 9 van Eric de Vroedt , over de verhouding tussen het westen en Afrika, gaat op 28 april in première in Frascati, Amsterdam. Kijk voor alle speeldata hier op de website

Tijdens de Weken van Waanzin in mei en juni speelt het Ro Theater verschillende korte theaterteksten van hedendaagse schrijvers waaronder Dea Loher.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait 5

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan