Theater moet in het nu staan. Kan dat nog met klassieke teksten?" /> Theater moet in het nu staan. Kan dat nog met klassieke teksten?" />
Asset 14

Theater en het nu

Bijna had Roos al haar oude theaterteksten weggegooid en vurig betoogd dat alleen hedendaagse teksten het verdienen om te worden opgevoerd. Theater bestaat namelijk in het heden en zou dat moeten accepteren. Gelukkig viel viel haar oog nog net op tijd op twee vertolkingen van Tsjechov die laten zien dat ook stukken van ruim honderd jaar oud actueel kunnen zijn. Reden voor twee betogen.

Nieuw in het nu

Het theater is volgens regisseur en schrijver Eric de Vroedt een forum voor de samenleving, dus wordt een voorstelling vanzelfsprekend politiek. "Als je op die plek samenkomt, is het logisch om het te hebben over hoe wij als groep functioneren", zei hij eerder in een interview.

De Vroedt is bezig met zijn tiendelige serie Mightysociety. Daarin behandelt hij actuele thema's uit de Nederlandse maatschappij en gaat hij moeilijke onderwerpen als terrorisme, globalisering en populisme niet uit de weg. Zo was Mightysociety 6 uit 2009 een ijzersterke tekst over de oorlog in Afghanistan. Het bracht the war back home door het publiek een gruwelijke tragedie met mogelijke gebeurtenissen aan het front voor te schotelen. Ondertussen vochten ‘onze jongens’ in de Afghaanse woestijn en werd in Den Haag gesteggeld over een verlenging.

De dunne scheidslijn tussen de politiek-maatschappelijke werkelijkheid en de fictieve situatie op het toneel laat zien dat juist theater – een levende kunstvorm – in het hier en nu staat. De Vroedt speelt met de acualiteit van theater, het gezamenlijke moment, of dat wat in de theatertheorie een radical concept of presence wordt genoemd. In deel acht van zijn serie, een musical over Geert Wilders, populisme en elitaire kunst, kwam het hier en nu nog dichterbij doordat de toeschouwers deel uitmaakten van de musical en doordat De Vroedt zelf, die vanaf de zijlijn toekeek, werd aangevallen door de acteur die hem speelde. De Vroedt laat ons met deze dubbele (on)werkelijkheid voelen wat actueel theater is.

Mightysociety6 van Eric de Vroedt. Foto door Sanne Peper

Een ander soort actualiteit is te vinden in het werk van Dea Loher. De Duitse auteur oogst de laatste jaren veel lof met haar maatschappijkritische stukken over de worsteling van het individu. Haar stukken gaan over de politiek-maatschappelijke werkelijkheid of, in de woorden van Liet Lenshoek, dramaturg van het Rotterdamse Ro Theater, “over de huidige postmoderne wereld waarin morele codes en regels ontbreken”. Het Ro Theater speelde tot nu toe drie stukken van Dea Loher. Na Onschuld (2007) en Het laatste vuur (2009) ging afgelopen januari Dieven in première.

De personages in Lohers stukken proberen hartstochtelijk een individu te zijn, maar het ontbreekt hen als onderdeel van de huidige maatschappij aan een gemeenschap waaraan ze hun identiteit kunnen ontlenen. Ze zijn op zichzelf aangewezen en worden ondergesneeuwd door het besef dat ze niet uniek zijn. “Toen heb ik ervaren dat ik geen individu ben”, vertelt Monika ons in Dieven, wanneer ze hoort dat ze ontslagen is. Een algemene constatering, maar wel één in een reeks die eraan bijdraagt dat het handjevol normale mensen dat Loher opvoert onmiskenbaar in deze tijd horen.

Volgens Loher heeft de kunst de opdracht zich aan de politieke werkelijkheid te verbinden. Zij doet dat niet door expliciet naar actuele gebeurtenissen te verwijzen, maar door zich te concentreren op een klein aantal mensen dat zich beweegt in deze politieke werkelijkheid om zo een tijdsbeeld te schetsen. De zeggingskracht schuilt in de normale mensen uit deze wereld, en dat maakt Lohers werk subtiel actueel.

Klassiek is ook actueel

De wodka vloeide rijkelijk bij zowel de spelers als toeschouwers tijdens Langs de grote weg van Anton Tsjechov. De drank stroomde door de kieren van de grote houten tafel, het enige decorstuk in het kleine zaaltje. Onder de prachtige naam Belgisch Nederlandse Repetoirevereniging De Veere spelen 't Barre Land, Maatschappij Discordia dit jaar 33 stukken uit hun repertoire. Hoewel ze geen gemakkelijke auteurs kiezen, zijn de avonden toch geliefd bij een breed en relatief jong publiek.

Wat deed De Veere met Tsjechovs Langs de grote weg waardoor bezoekers vochten voor een zitplaats? Ten eerste zetten ze flink de schaar in de toneeltekst. De lappen tekst werden teruggebracht tot korte, kernachtige zinnen. Historische verwijzingen werden weggelaten en een afgestroopte tekst met slechts enkele tijdloze, menselijke situaties over bedrog, vriendschap, jaloezie en dronkenmanspraat bleven over. Dit losweken van historische context werd gecombineerd met een open en dynamische manier van spelen. Er was bijna geen afstand tussen spelers en publiek en gezamenlijk werd deze avond gemaakt tot een moment, exclusief in het hier en nu.

Een gezamenlijk moment creëren waarin toeschouwers en spelers zich van elkaar bewust zijn en op elkaar reageren, wordt in theatertheorie een radical concept of presence genoemd. De Veere maakt het hier en nu van het theater voelbaar met situaties en teksten van klassieke schrijvers die de tijd overstijgen waarin ze zijn geschreven. Het is die kunst waardoor de schoonheid en relevantie van een klassieke tekst tot hun recht komen.

Langs de grote weg, door De Veere

Een ander soort Tsjechov wordt nu gerepeteerd bij Toneelgroep Amsterdam. De Vlaamse auteur Tom Lanoye schreef in opdracht van het gezelschap een nieuw stuk op basis van Ivanov en Platonov, twee vroege werken van de Russische meester. De Russen! – Platonov meets Ivanov is een mash-up van de originele stukken en een ijzersterk werk dat boven het historische kader uitstijgt. De parallellen met de actualiteit zijn niet heel expliciet aanwezig maar sluipen door de tekst heen. De personages lijken soms onmiskenbaar producten en slachtoffers van onze huidige tijd. Zoals titelheld en rasopportunist Platonov, een talentvolle charmeur die niet kan kiezen tussen de verschillende mogelijkheden en vrouwen die zijn pad kruisen. Of zijn tegenpool, de intelligente Ivanov die zichzelf na een jeugd vol idealen terugvindt in een benauwend, huiselijk leven.

Het roerige Rusland van eind negentiende eeuw is vergelijkbaar met het huidige België en Nederland, volgens dramaturg Peter van Kraaij. Door snelle economische en maatschappelijke veranderingen is er in de samenleving een gebrek aan gemeenschappelijkheid, solidariteit en collectieve idealen. Iedereen lijkt gedreven door het blind najagen van aanzien, erkenning en status. “De personages zijn vervreemd van de samenleving die hen in principe iets belooft wat ze in de praktijk niet kunnen bereiken”, stelt Van Kraaij. Door expliciete historische en hedendaagse kenmerken weg te laten, en zich te concentreren op de mensen die zich bewegen in zo'n samenleving, is De Russen op een subtiele manier verbazingwekkend actueel.

Conclusie

Zowel klassieke als hedendaagse toneelteksten kunnen ons iets vertellen over het hier en nu. Met klassiek werk moet niet te voorzichtig worden omgesprongen om een tijdsoverstijgende actualiteit te verkrijgen en hedendaagse teksten kunnen een directe verbinding aangaan met de politiek-maatschappelijke werkelijkheid. Die goede oude Tsjechov kan best tegen een stootje, zo bewijzen De Veere en Lanoye. Actuele kwesties vormen bij de Vroedt een goede aanleiding voor hedendaags theater, en Loher construeert een tijdsbeeld. Hoe dan ook is het van belang dat theater zich niet afkeert van het hier en nu, juist omdat het een levende kunstvorm is die de actualiteit bij uitstek kan omarmen. Door er in de vorm van hedendaagse teksten onderdeel van uit te maken of door er met een klassieke tekst op te reflecteren.


De 5e editie van Belgisch Nederlandse Repertoirevereniging 'De Veere' is op 19 en 20 april te zien in Frascati, Amsterdam. Ze spelen dan Der Theatermacher van Thomas Bernhard.
Kijk hier op hun website voor de volledige lijst van stukken

De Russen! van Tom Lanoye naar Tsjechov wordt gespeeld door Toneelgroep Amsterdam en gaat in juni in première op het Holland Festival

Mightysociety 9 van Eric de Vroedt , over de verhouding tussen het westen en Afrika, gaat op 28 april in première in Frascati, Amsterdam. Kijk voor alle speeldata hier op de website

Tijdens de Weken van Waanzin in mei en juni speelt het Ro Theater verschillende korte theaterteksten van hedendaagse schrijvers waaronder Dea Loher.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer

Column: Tot op het bot

Tot op het bot

Een oude brief van een vriendin voert Eva terug naar een periode waarin het wat minder lekker met haar ging. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer