In Tête-à-tête bespreekt Dieuwertje Heuvelings het gedachtegoed van vrouwelijke pioniers met hedendaagse iconen. Tijdens het interview maakt Loes Faber een illustratie, deze aflevering van Judith Butler en Valentijn de Hingh.
Valentijn de Hingh (1990) heeft mij altijd gefascineerd. Van het dappere kind dat ze vroeger was, tot de intelligente jonge vrouw die nu voor mij zit. Ze is model, dj en columniste bij Spunk, ze studeert Frans en Literatuurwetenschappen aan de UvA en komt geregeld op televisie in programma's als Expeditie Robinson en 24 Uur Met. Van jongs af aan werd Valentijn gevolgd door documentairemaakster Hetty Nietsch die een intrigerende film maakte over haar transitie van man naar vrouw.
Judith Butler (1956) is een Amerikaanse filosoof, lesbische feministe en een belangrijke inspirator voor Valentijn. Ze is bekend geworden met twee boeken over gender (Gender trouble en Bodies that matter). Kort samengevat is Judiths filosofie: we zijn geen gender, we doen gender. Door het eindeloos herhalen van handelingen bevestigen we onze eigen gender, maar ook de machtsstructuren die gender vormgeven.
Valentijn, waarom is Judith Butler een voorbeeld voor jou?
"Ik volgde in het tweede jaar van mijn studie het vak Wetenschapsfilosofie, waarin we Gender is Burning van Judith Butler bespraken. Dat was de eerste keer dat ik iets van haar las, en ik had direct een Eureka-moment: dit is het! Dit is waar ik altijd al zo naar op zoek ben geweest. Haar theorieën beantwoordden voor mij zoveel vragen over wat gender betekent."
"Ik ben geboren als jongetje, maar besefte al snel dat dat niet de kant was die ik op wilde. Dus zocht ik naar wat ik wel wilde. Uiteindelijk ben ik geopereerd; ik heb gekozen voor de geslachtsveranderende operatie omdat ik op zoek was naar antwoorden. Die keuze heeft een aantal dingen in mijn leven heel veel makkelijker gemaakt, ik ben blij dat ik het gedaan heb. Maar de antwoorden op de grote vragen bleven een beetje uit. Judiths theorieën hebben mij geholpen bij het beantwoorden van sommige van die vragen."
Welke vragen beantwoorde Butler voor jou?
"Ik had door middel van een operatie mijn lichaam veranderd, maar mijn zelfbeeld veranderde niet geheel mee. Hoe verhoudt het lichaam zich dan tot gender? Butler zegt dat ons lichaam voor gender niks uitmaakt. Daarnaast vind ik haar theorie over ‘performativiteit’ interessant: dit gaat over het idee dat gender geen biologische waarheid omvat maar juist ontstaat, en steeds weer herbevestigd wordt door een gestileerde repetitie van lichamelijke handelingen. Ook Butler begrijpt dat iedereen een biologische gesteldheid heeft. Maar ze zegt wel dat wij ons lichaam niet kunnen zien zonder een gender-blik. Dit vind ik een heel interessante gedachte: we kijken eigenlijk nooit objectief naar lichamen."
Waarom heb je gekozen voor de operatie?
"Ik heb de operatie in zekere zin meer gedaan voor de buitenwereld dan voor mijzelf. Ik heb nooit een specifieke haat voor mijn lichaam gehad. Toen ik me bedacht hoe ik mijn leven in wilde richten, kwam ik tot de conclusie dat mijn jongenslichaam wel voor problemen zou kunnen zorgen."
Illustratie: Loes Faber
Zou jij jezelf identificeren als vrouw?
"Nee, niet per se. Ik zou mezelf toch eerder als transgender identificeren dan als vrouw. Zo sta ik wel in mijn paspoort, en ik weet dat ik een volledig vrouwelijk lichaam heb. Behalve een baarmoeder, maar ik vind het onzin om vrouwelijkheid op te hangen aan een voortplantingsorgaan. Ik vraag me af of er een vrouw bestaat die echt weet hoe het voelt om vrouw te zijn, zonder dat je op de een of andere manier beïnvloed wordt door externe factoren."
“I would say that I'm a feminist theorist before I'm a queer theorist or a gay and lesbian theorist.” zei Judith Butler in een interview, wat vind jij daarvan?
"Wat tegenwoordig heel erg heerst onder vrouwen - en ook mannen - die over feminisme nadenken, is het idee dat emancipatie gelijk staat aan vrijheid om te kiezen. Bijvoorbeeld vrouwen die ervoor kiezen om part-time te werken en denken dat zelf die keuze maken hen een feminist maakt. Maar feminisme gaat volgens mij veel meer over waarom iemand die keuze maakt. Hoe ben ik geconditioneerd om die keuze te maken? En welke sociale instituties en druk hebben mij tot deze keuze geleid? Ik denk dat veel vrouwen die denkstap nog steeds overslaan: objectief naar je keuzes kijken. Ons hele leven is onderhevig aan machtsstructuren die ons onbewust sturen. Op het moment dat je geboren wordt, word je voordat je een naam hebt, zelfs nog voordat je ouders je vast hebben gehouden, al betiteld als jongen of meisje. Butler benadrukt dat we al voor onze geboorte worden gegenderd: onze ouders verven onze kamer roze of blauw. Gender heeft altijd te maken met een bepaald ideaal, er is een idee van een ideale man en er is een idee van een ideale vrouw, maar niemand haalt dit ideaal. Wij falen steeds omdat we dat ideaalbeeld van een vrouw of man nooit kunnen evenaren. Omdat wij onbewust weten dat we falen, hebben we juist heel erg de behoefte om vrouwelijkheid en mannelijkheid te benoemen. We houden die gendernormen zo strak vast, dat er taboes ontstaan op diversiteit."
Gendernormen zijn dus ook een probleem voor mannen?
"Oh zeker, mannen worden door de maatschappij veel minder uitgenodigd om zich af te vragen wat het betekent om man te zijn. Naast het feminisme zou er een parallelle stroming moeten komen voor mannen. Het feminisme claimt in principe een gelijkheid voor de seksen en zou ook door mannen omarmd moeten worden. Mannen hebben net als vrouwen ook zo hun genderkooien. Feminisme focust tot nu toe heel erg op macht, daardoor zijn vrouwen veel getrainder om over hun gender na te denken dan mannen. Maar in principe is iedereen de dupe van seksisme."
Hoe vind je het om woordvoerder te zijn voor transgenders in Nederland?
"Ik vind het niet erg om te boek te staan als transgender, maar er wordt wel soms vergeten dat ik daarnaast ook nog een persoon ben met andere interesses. Die rol is mij overigens wel een beetje opgelegd omdat ik als klein kind al in een documentaire zat. Toen ik acht jaar was heb ik een keer een Jerry Springer-aflevering gezien waarin een transseksuele vrouw haar geschiedenis bekende aan haar partner, en letterlijk in elkaar geslagen werd. Het publiek stond aan de kant van de man die haar toetakelde. Ik kan het mij nog zo goed herinneren, ik schaamde me rot. Niet voor haar, maar voor die man en voor dat publiek. Ik vond het zo schandalig dat deze mensen het totaal niet begrepen. Al heel vroeg wilde ik hier iets aan doen, mijn gemeenschap moest geëmancipeerd worden en ik heb door de documentaire en wat die teweeg heeft gebracht ingezien dat ik daar een rol in kan spelen."
Butler schreef in Gender Trouble: "Laughter in the face of serious categories is indispensable to feminism". Welke rol speelt humor voor jou?
"Ik heb mij wel aangeleerd dat ik mezelf niet te serieus moet nemen. Humor is heel belangrijk, maar op het moment dat het over iets serieus gaat, moet het onderwerp niet tekort worden gedaan met een flauwe grap. Het is uiteindelijk geen pretje om transgender te zijn, je hebt een taboepositie en er is altijd een dreiging van sociaal isolement, geweld en werkeloosheid. In onze gemeenschap heerst drie keer zo veel werkloosheid als onder de ‘bio's’. Werkgevers willen het makkelijk hebben, geen gezeik en geld verdienen. Daarnaast vinden veel mensen transgenders niet representatief, er wordt nog steeds gedacht dat we mannen in jurken zijn, of vrouwen in mannenkleren. Dit zijn serieuze zaken. Zodra je hier luchtig en makkelijk over doet, dan heb je aan mij een hele slechte."
Is er te weinig empathie voor transgenders?
"Ja, zo denken sommige mensen dat de operatie alleen gedaan wordt om aan een schoonheidsideaal te voldoen. De reden dat we een geslachtsoperatie ondergaan heeft niks met esthetiek te maken, het voelt alsof er iets in het diepst van je identiteit niet klopt. De grootste misvatting is dat we psychisch niet in orde zijn en dat een operatie bij voorbaat niks kan helpen. Dat het mijn vragen niet honderd procent heeft beantwoord, heeft te maken met mij persoonlijk, dat is geen reflectie van transgenders in het algemeen. Een geslachtsoperatie draagt namelijk echt bij aan het levensgeluk van veel mensen, en heeft op sommige manieren ook echt aan mijn geluk bijgedragen. Ik begeleid elke zes maanden een groep transgender-kinderen en daar merk ik dat zij met zoveel heftige dingen moeten worstelen. Ik wil meewerken aan een wereld die meer empathie toont voor deze kinderen. We zijn allemaal geconditioneerd om op een bepaalde manier te denken. Het is heel moeilijk om daar uit te komen, maar realisatie is de eerste stap. Jezelf betrappen op een denkpatroon dat niet per se de jouwe is, is de eerste stap."
Je argumenten zijn soms wat tegenstrijdig: je hebt het over een genderrol die je zelf hebt aangenomen, maar tegelijkertijd ben je tegen eenzijdige genderrollen.
"Uiteindelijk zijn we allemaal een groot web van contradicties, ik ook. Als je maar niet stopt met nadenken en altijd verder blijft kijken: ik ben vóór nieuwsgierige geesten die zich blijven ontwikkelen. Juist nu de verhuftering steeds erger wordt, onder het valse mom van vrijheid van meningsuiting. Op die manier geef je jezelf een vrijbrief om maar niet over dingen na te hoeven denken. Koppigheid en kortzichtigheid zijn geen dingen om trots op te zijn. Vrijheid van meningsuiting lijkt wel ‘vrijheid van haten’ te zijn geworden, en men is bang om ongelijk toe te geven. Ik zal nooit denken: zo is het, dus hier blijf ik bij. Ik zal altijd proberen mijn open blik te behouden en zo meer te blijven leren. Kortzichtigheid is de achtste zonde."
