Asset 14

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde.

Het stelt gerust als iemand je vertelt dat het prima is om met een kater de tijd aan je voorbij te zien glijden terwijl je je afvraagt waar die goede gesprekken van gisteren in godsnaam ook alweer over gingen. Het is niet erg, sust Marian Donner: je bent niet zomaar brak, je bent een onderdrukkend systeem aan het ondermijnen.

Ter voorbereiding op een zomer vol verspilde tijd, katers en inefficiëntie, las ik Donners Zelfverwoestingsboek. Een tegengif voor de zelfhulpindustrie die is opgetuigd om ons mooier, succesvoller en gelukkiger te maken, als we onszelf maar disciplineren én blijven consumeren. De zelfhulpindustrie gedijt op onze onzekerheid, op de overtuiging dat er iets mis is met ons, of in ieder geval voor verbetering vatbaar. Een dwaling volgens Donner. Het probleem ligt niet bij het individu maar bij de steeds nauwer wordende normen van schoonheid, een geslaagd leven en de liefde. Er is steeds minder ruimte voor falen, lelijkheid en onproductiviteit. Problemen en pijn moeten we zien als kansen om van te leren en sterker van te worden.

De wetenschap verschaft normen over wat gezond is en dus ‘goed’

We laten onszelf runnen als een kippenfabriek waar de maximale winst uit wordt onttrokken. Michel Foucault beschreef deze vorm van machtsuitoefening rond 1980 als ‘biomacht’: geschreven en ongeschreven regels zorgen ervoor dat we netjes in de pas lopen en succesvol functioneren in de maatschappij. Door onszelf te zien als 'human capital' en daarnaar te handelen, zijn we berekenbaar en dus bruikbaar. De overheid stelt regels op om de nationale gezondheid te bewaken, denk aan vaccinaties, verplichte verzekeringen of de accijns die wordt geheven op tabak. En de wetenschap verschaft normen over wat gezond is en dus ‘goed’. Neem het BMI, een simplistisch meetinstrument waarmee je kunt berekenen of je overgewicht hebt. Het vastgestelde normale BMI spoort mensen aan zelf het goede gewicht na te streven.

Een impuls om te werken aan je eigen gezondheid, alleen maar goed toch? Nee. Want al die wetten en nauwer wordende normen gaan gepaard met een toegenomen controle en dwingen een manier van leven af die zeker niet iedereen gelukkig maakt. Wie afwijkt van de norm wordt afgestraft, wettelijk of door de veroordeling van zijn medemens. Het stigma op overgewicht is een pijnlijk voorbeeld. We beschouwen vet niet alleen als teken van ongezondheid, maar ook van slecht karakter, falen en immoraliteit. Of zelfs: een kostenpost voor de samenleving. Daarbij komt nog dat we geluk steeds meer begrijpen in termen van vitaliteit of gezondheid.

Kun je dan niet ongezond en gelukkig zijn?

‘Jawel!’, lijkt Donner te willen schreeuwen. Of zoals ze gevat stelde in een interview met Trouw: ‘Als ik voortaan elke dag naar de sportschool ga, leef ik misschien wel langer, maar de kans is groot dat die gewonnen tijd precies overeenkomt met de tijd die ik in de sportschool heb doorgebracht. Of er valt een steen op mijn hoofd.’

Stop met braaf en gezond leven en omarm je eigen onvolkomenheden

Verzet begint volgens Donner bij ons eigen lichaam en bij hoe we ons persoonlijke leven leiden. Stop met braaf en gezond leven en omarm je eigen onvolkomenheden en de ellende die het leven net zo goed behelst. Zo ondermijnen we volgens Donner een systeem dat ons gebiedt almaar in onszelf te investeren. Met andere woorden: 'We moeten stinken, drinken, bloeden, branden en dansen.'

Donners pleidooi voor hartstocht en overgave doet een beetje denken aan de vurige Friedrich Nietzsche. Als Nietzsche ergens van gruwde, dan was het wel wat hij de ‘nihilistische mens’ noemde. Boeken schreef hij vol over dit afgestompte schepsel dat niet handelt vanuit zijn eigen overtuigingen, maar zich netjes aan de regels houdt, omdat iedereen het doet of omdat de bijbel dit dicteert. Deze getemde mens leert zijn persoonlijke verlangens te overkomen in dienst van een hoger ideaal dat hij niet zelf heeft gesteld. Vervreemd van zijn persoonlijke drijfveren loopt dit kuddedier altijd netjes in de pas. Maar, zo schreef Nietzsche in De antichrist: ‘wat is funester dan te werken, te denken en te voelen zonder innerlijke noodzaak, zonder diep-persoonlijke keuze, zonder lust?’

De nihilistische mens van Nietzsche lijkt verdacht veel op de homo economicus, het radartje in de kippenfabriek van vandaag. Hoe vaak wegen we onze handelingen af aan de maatstaf van nut in plaats van ons gevoel? Ik vraag het mij wel eens af wanneer ik schuldbewust de seconden laat wegtikken tot de volgende aflevering van een of andere pretentieloze serie. Kan ik mijn tijd niet beter besteden? Soms lijkt alles waar ik gewoonweg zin in heb bij voorbaat al verdacht. Nog eentje dan. Deze verloren avond heb ik vast nodig zodat ik morgen weer dubbel zo hard aan de slag kan.

We gaan massaal hard op festivals om maandag die bullshitjob weer te kunnen verdragen

Maar zo val ik juist weer ten prooi aan de logica van de homo economicus: ik praat zelfs het nutteloze goed in het licht van de uiteindelijk herwonnen energie. Een manier waarop we ook de zelfverwoesting rechtvaardigen. Soms hebben we het nodig onszelf even flink te bedwelmen om daarna de alledaagse realiteit weer te confronteren. Of gaan we massaal hard op festivals om maandag die bullshitjob weer te kunnen verdragen.

We lijken te vergeten dat we in eerste instantie mensen zijn die zich niet laten voorspellen door algoritmes, maar handelen vanuit onberekenbare, persoonlijke hartstochten. Mensen die zich af en toe ellendig voelen en daar geen wijze lessen uit willen trekken. Mensen die zich soms even flink laten gaan, gewoon omdat iemand zegt nog eentje dan.

Onze hartstochten en ellende blijken nergens zo duidelijk als in de liefde. Tegenwoordig spreken we vaak over liefde in termen van rationele keuzes, nut en investeringen, maar alles in de ervaring van liefde lijkt zich hiertegen te verzetten. Een partner vind je niet door een wensenlijstje af te vinken. Zoals telkens maar weer blijkt uit mislukte matches in datingprogramma’s, kan geen enkele wetenschap de liefde voorspellen.

Liefde overvalt je, waarbij al het andere – werken, studeren, eten, zelfs slapen – ineens niet meer belangrijk lijkt. Ik investeer allesbehalve in mezelf als ik op een feestje wijn blijf bestellen in de hoop dat die ene vent nog komt opdagen. Evenmin als ik nachtenlang wakker blijf omdat ik de liefde (voor eventjes) heb gevonden. En in plaats van wijze lessen te trekken uit mijn liefdesverdriet blijf ik er soms liever lekker in hangen, luisterend naar een melancholisch album op de achtergrond. Met één troostende gedachte, namelijk: als het kapitalistische systeem teert op de berekenbare mens, dan is de verliefde mens een heuse rebel.

Mail

Lieke Knijnenburg (1994) rondt nu haar onderzoeksmaster filosofie af, maar durft zichzelf nog geen filosoof te noemen. Ze schrijft graag, staat liever achter de bar dan voor de bar en werkt als webredacteur bij De Groene Amsterdammer.

Veerle van der Veer Veerle van der Veer (1993) is illustrator. Ze kan eindeloos reflecteren op de relatie tussen mens & natuur en daar volgen dikwijls vervreemdende tekeningen uit.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
Lees meer
het laatste
 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

 Damien Hirst is verknipt

Damien Hirst is verknipt

Ruim 30.000 dollar betaalde het New Yorkse kunstcollectief MSCHF voor een werk van Damien Hirst: een zeefdruk met 88 gekleurde stippen in elf rijen van acht. Geen weggegooid geld, als je het werk vervolgens in stukjes doorverkoopt. Lees meer

Reflecties van een proefkonijn

Reflecties van een proefkonijn (deel 3)

'Er is veel dat de wetenschap tot nu toe voor mekaar heeft weten te boksen, maar nog geen remedie tegen sociaal ongemak. Hoeft ook niet. Gaat vanzelf weer over.' Lees meer

Filmtrialoog: Solaris

Solaris

'Solaris' uit 1972 blijkt de perfecte film om in thuisquarantaine te bekijken. Lees meer

Hard//talk: Uit de coronacrisis een nieuwe economie in

Vanuit de coronacrisis naar een nieuwe economie

Als we nu echt rechtvaardig en solidair te werk willen gaan, moeten we de behoeftes van zwaar getroffen groepen zoals daklozen en vluchtelingen centraal stellen. Lees meer

Beste Susan

Beste Susan

Susan Sontag uitte zich nooit publiekelijk over haar lesbische geaardheid. Is dat wel eerlijk, vraagt Fien Veldman zich af. Ben je de maatschappij iets verplicht? Is er opheldering nodig als je seksuele identiteit niet uit je uiterlijk op te maken valt? En hoe zou je je dan moeten presenteren?  Lees meer

 Schrödingers Dictator

Schrödingers Dictator

Kim Jong-Uns onzichtbaarheid is voer voor speculaties: hij zou zijn overleden tijdens een operatie, zoek zijn of gewond geraakt bij een raketlancering. Dood of levend, zolang Kim zich niet in het openbaar heeft vertoond, is het enige logische antwoord: hij is het allebei. Pirmin Rengers illustreerde de dictator in superpositie. Lees meer

 De anderhalvemetersamenleving botst

De anderhalvemetersamenleving botst

In Apeldoorn proberen dertig kermisexploitanten de 'Kermis nieuw stijl' uit. Gaat prima. Lees meer

Dagboek van een proefkonijn

Dagboek van een proefkonijn (deel 2)

Hoelang houden mensen het vol in een kliniek en bloeit er weleens liefde op tussen proefpersonen? Oscar Spaans deed eind vorig jaar mee aan medicijnonderzoek en verwerkte zijn notities tot een driedelige serie. Lees meer

 Groetjes uit mijn woonkamer

Groetjes uit mijn woonkamer

Jente Hoogeveen was er snel uit: als zij niet naar de tropen kan, haalt ze de tropen net zo makkelijk haar woonkamer. Lees meer

Het begin van een rouwwoordenboek

Het begin van een rouwwoordenboek

Na de dood van haar moeder besefte Babet te Winkel dat ze haar gevoelens niet met bestaande woorden kon omschrijven. Dus sloeg ze zelf aan het schrijven van een nieuw 'rouwwoordenboek'. Lees meer

Overwegingen van een proefkonijn (deel 1)

Overwegingen van een proefkonijn (deel 1)

Wie zijn de mensen die zich als proefpersoon aanmelden en wat drijft hen? Oscar Spaans deed eind vorig jaar mee aan medicijnonderzoek en verwerkte zijn notities tot een driedelige serie. Lees meer

Sluit jezelf op in je huis, niet in je hoofd

Sluit jezelf op in je huis, niet in je hoofd

Heeft de huidige coronapandemie zin? Of hoeven we die vraag überhaupt niet te stellen? Lees meer

 Als de sterfbedden op zijn

Als de sterfbedden op zijn

Als het laatste IC-bed bezet is, zullen artsen moeten kiezen wie zorg krijgt en wie niet. Ze gaan naar hun werk met het doodsvonnis van vele patiënten in hun hand. Lees meer

Filmtrialoog: Porselein

Porselein

Thuis zagen onze redacteuren 'Porselein', over een succesvol gezin dat wordt opgeschud wanneer het zevenjarige zoontje Thomas zich vreemd begint te gedragen. Heeft hij misschien een virus te pakken? Lees meer

Kijken naar het verleden en de toekomst

De complexiteit van excuses voor het verleden

Vorige maand maakte koning Willem-Alexander excuses voor het optreden van de Nederlanders tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog. Een goede eerste stap, aldus Vivian Mac Gillavry. Maar hoe komt het dat zo'n excuus kan bijdragen aan een gevoel van erkenning en tegelijkertijd kan kwetsen? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan