nieuwsbrief
Asset 14

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde.

Mail

Het stelt gerust als iemand je vertelt dat het prima is om met een kater de tijd aan je voorbij te zien glijden terwijl je je afvraagt waar die goede gesprekken van gisteren in godsnaam ook alweer over gingen. Het is niet erg, sust Marian Donner: je bent niet zomaar brak, je bent een onderdrukkend systeem aan het ondermijnen.

Ter voorbereiding op een zomer vol verspilde tijd, katers en inefficiëntie, las ik Donners Zelfverwoestingsboek. Een tegengif voor de zelfhulpindustrie die is opgetuigd om ons mooier, succesvoller en gelukkiger te maken, als we onszelf maar disciplineren én blijven consumeren. De zelfhulpindustrie gedijt op onze onzekerheid, op de overtuiging dat er iets mis is met ons, of in ieder geval voor verbetering vatbaar. Een dwaling volgens Donner. Het probleem ligt niet bij het individu maar bij de steeds nauwer wordende normen van schoonheid, een geslaagd leven en de liefde. Er is steeds minder ruimte voor falen, lelijkheid en onproductiviteit. Problemen en pijn moeten we zien als kansen om van te leren en sterker van te worden.

De wetenschap verschaft normen over wat gezond is en dus ‘goed’

We laten onszelf runnen als een kippenfabriek waar de maximale winst uit wordt onttrokken. Michel Foucault beschreef deze vorm van machtsuitoefening rond 1980 als ‘biomacht’: geschreven en ongeschreven regels zorgen ervoor dat we netjes in de pas lopen en succesvol functioneren in de maatschappij. Door onszelf te zien als 'human capital' en daarnaar te handelen, zijn we berekenbaar en dus bruikbaar. De overheid stelt regels op om de nationale gezondheid te bewaken, denk aan vaccinaties, verplichte verzekeringen of de accijns die wordt geheven op tabak. En de wetenschap verschaft normen over wat gezond is en dus ‘goed’. Neem het BMI, een simplistisch meetinstrument waarmee je kunt berekenen of je overgewicht hebt. Het vastgestelde normale BMI spoort mensen aan zelf het goede gewicht na te streven.

Een impuls om te werken aan je eigen gezondheid, alleen maar goed toch? Nee. Want al die wetten en nauwer wordende normen gaan gepaard met een toegenomen controle en dwingen een manier van leven af die zeker niet iedereen gelukkig maakt. Wie afwijkt van de norm wordt afgestraft, wettelijk of door de veroordeling van zijn medemens. Het stigma op overgewicht is een pijnlijk voorbeeld. We beschouwen vet niet alleen als teken van ongezondheid, maar ook van slecht karakter, falen en immoraliteit. Of zelfs: een kostenpost voor de samenleving. Daarbij komt nog dat we geluk steeds meer begrijpen in termen van vitaliteit of gezondheid.

Kun je dan niet ongezond en gelukkig zijn?

‘Jawel!’, lijkt Donner te willen schreeuwen. Of zoals ze gevat stelde in een interview met Trouw: ‘Als ik voortaan elke dag naar de sportschool ga, leef ik misschien wel langer, maar de kans is groot dat die gewonnen tijd precies overeenkomt met de tijd die ik in de sportschool heb doorgebracht. Of er valt een steen op mijn hoofd.’

Stop met braaf en gezond leven en omarm je eigen onvolkomenheden

Verzet begint volgens Donner bij ons eigen lichaam en bij hoe we ons persoonlijke leven leiden. Stop met braaf en gezond leven en omarm je eigen onvolkomenheden en de ellende die het leven net zo goed behelst. Zo ondermijnen we volgens Donner een systeem dat ons gebiedt almaar in onszelf te investeren. Met andere woorden: 'We moeten stinken, drinken, bloeden, branden en dansen.'

Donners pleidooi voor hartstocht en overgave doet een beetje denken aan de vurige Friedrich Nietzsche. Als Nietzsche ergens van gruwde, dan was het wel wat hij de ‘nihilistische mens’ noemde. Boeken schreef hij vol over dit afgestompte schepsel dat niet handelt vanuit zijn eigen overtuigingen, maar zich netjes aan de regels houdt, omdat iedereen het doet of omdat de bijbel dit dicteert. Deze getemde mens leert zijn persoonlijke verlangens te overkomen in dienst van een hoger ideaal dat hij niet zelf heeft gesteld. Vervreemd van zijn persoonlijke drijfveren loopt dit kuddedier altijd netjes in de pas. Maar, zo schreef Nietzsche in De antichrist: ‘wat is funester dan te werken, te denken en te voelen zonder innerlijke noodzaak, zonder diep-persoonlijke keuze, zonder lust?’

De nihilistische mens van Nietzsche lijkt verdacht veel op de homo economicus, het radartje in de kippenfabriek van vandaag. Hoe vaak wegen we onze handelingen af aan de maatstaf van nut in plaats van ons gevoel? Ik vraag het mij wel eens af wanneer ik schuldbewust de seconden laat wegtikken tot de volgende aflevering van een of andere pretentieloze serie. Kan ik mijn tijd niet beter besteden? Soms lijkt alles waar ik gewoonweg zin in heb bij voorbaat al verdacht. Nog eentje dan. Deze verloren avond heb ik vast nodig zodat ik morgen weer dubbel zo hard aan de slag kan.

We gaan massaal hard op festivals om maandag die bullshitjob weer te kunnen verdragen

Maar zo val ik juist weer ten prooi aan de logica van de homo economicus: ik praat zelfs het nutteloze goed in het licht van de uiteindelijk herwonnen energie. Een manier waarop we ook de zelfverwoesting rechtvaardigen. Soms hebben we het nodig onszelf even flink te bedwelmen om daarna de alledaagse realiteit weer te confronteren. Of gaan we massaal hard op festivals om maandag die bullshitjob weer te kunnen verdragen.

We lijken te vergeten dat we in eerste instantie mensen zijn die zich niet laten voorspellen door algoritmes, maar handelen vanuit onberekenbare, persoonlijke hartstochten. Mensen die zich af en toe ellendig voelen en daar geen wijze lessen uit willen trekken. Mensen die zich soms even flink laten gaan, gewoon omdat iemand zegt nog eentje dan.

Onze hartstochten en ellende blijken nergens zo duidelijk als in de liefde. Tegenwoordig spreken we vaak over liefde in termen van rationele keuzes, nut en investeringen, maar alles in de ervaring van liefde lijkt zich hiertegen te verzetten. Een partner vind je niet door een wensenlijstje af te vinken. Zoals telkens maar weer blijkt uit mislukte matches in datingprogramma’s, kan geen enkele wetenschap de liefde voorspellen.

Liefde overvalt je, waarbij al het andere – werken, studeren, eten, zelfs slapen – ineens niet meer belangrijk lijkt. Ik investeer allesbehalve in mezelf als ik op een feestje wijn blijf bestellen in de hoop dat die ene vent nog komt opdagen. Evenmin als ik nachtenlang wakker blijf omdat ik de liefde (voor eventjes) heb gevonden. En in plaats van wijze lessen te trekken uit mijn liefdesverdriet blijf ik er soms liever lekker in hangen, luisterend naar een melancholisch album op de achtergrond. Met één troostende gedachte, namelijk: als het kapitalistische systeem teert op de berekenbare mens, dan is de verliefde mens een heuse rebel.

Lieke Knijnenburg (1994) rondt nu haar onderzoeksmaster filosofie af, maar durft zichzelf nog geen filosoof te noemen. Ze schrijft graag, staat liever achter de bar dan voor de bar en werkt als webredacteur bij De Groene Amsterdammer.

Veerle van der Veer Veerle van der Veer (1993) is illustrator. Ze kan eindeloos reflecteren op de relatie tussen mens & natuur en daar volgen dikwijls vervreemdende tekeningen uit.

Lees verder Lees verder

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Red zaterdag onze democratie 1

Red zaterdag onze democratie

Als terrorisme en doodsbedreigingen niet meer worden geschuwd om een racistische traditie in stand te houden, is jezelf uitspreken niet meer genoeg, ziet Naomí Combrink. De vrijheid van vergadering en de democratie staan op het spel. Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Een vuile plas regenwater

Een vuile plas regenwater

Alexander van der Weide bespreekt op intuïtieve wijze de klassieke film Stalker van Tarkovski. ‘Probeer nooit je idee over te brengen aan het publiek — het is een ondankbare en zinloze taak. Laat ze het leven zien en ze zullen in zichzelf de middelen vinden om het te beoordelen en te waarderen.’ Lees meer

Mevrouw Rouw in Zomergasten 2

Mevrouw Rouw in Zomergasten

Hard//hoofd grijpt terug op de Zomergasten-verslagen van deze zomer met een onconventionele gast die toepasselijk is voor de grauwe dagen. Lees meer

 China trekt zich er niets van aan

China trekt zich er niets van aan

China gaat zijn eigen gang, terwijl de internationale gemeenschap niet veel meer doet dan waarschuwingen uitdelen. Lees meer

Hard//talk: Betrokkenheid begint bij meer geld en tijd 4

Betrokkenheid begint bij meer geld en tijd

Diederik Samsom stelde onlangs dat welvaart uit meer bestaat dan inkomen. Wolter de Boer ziet dat geld en tijd wel noodzakelijk zijn om je als burger te engageren met de problemen van deze tijd. Lees meer

800 meter jezelf behouden

800 meter jezelf behouden

'In de sportwereld ben je enkel een held als je wint. Semenya’s zwarte, te mannelijke lichaam heeft in de ogen van de atletiekfederatie gefaald.' Lees meer

Nieuws in Beeld: Kamikazeplastics

Kamikaze­plastics

Immuuncellen die de minuscule deeltjes onschadelijk proberen te maken, bekopen dat vervolgens met hun eigen leven. Lees meer

Over wulken en burgemeesters 2

Over wulken en burgemeesters

'Een huis is een constructie, maar een huis is ook een gevoel dat gedeeld wordt. Er blijven sporen achter wanneer bewoners sterven. Een huis verandert terwijl het blijft staan.' Lees meer

We laten ons niet sussen

We laten ons niet sussen

De 35.000 klimaatdemonstranten konden rekenen op een stuk minder steun dan 2500 boeren. Wat is er nodig om de urgentie van de klimaatcrisis echt te laten voelen? Lees meer

 Staakt-het-boeren

Staakt-het-boeren

Duizenden boeren toogden naar het Malieveld met hooivork en tractor. Lees meer

Hard//talk: Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

Bij gelijke geschiktheid tellen kwaliteit en capaciteit net zo goed

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. In tegenstelling tot Ella Kuijpers ziet Gatool Katawazi er wél het belang van in om voorkeur te geven aan de sollicitant die de diversiteit binnen een organisatie versterkt. Afgelopen zomer schreef Ella Kuijpers een Hard//talk waarin zij pleit tegen positieve discriminatie in sollicitatieprocedures. Juist... Lees meer

Inclusiviteit

Echte inclusiviteit is nog ver weg

Het debat over diversiteit en inclusiviteit in de culturele sector gaat niet ver genoeg. Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5