Asset 14

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

In de interviewserie ‘Tijdsvensters’ laten De Bedachtzamen steeds een creatieve denker reflecteren op het begrip ‘tijd’. Op Hard//hoofd reageren collega’s in stijl. Vandaag: filosoof Aldo Kempen reageert op de reflecties van filosoof Miriam Rasch.

Het is inmiddels juli maar voor mijn gevoel staat de klok sinds maart al stil. We hebben geen klooster buiten de stad meer nodig om te ervaren hoe ons tijdsbesef verandert in isolatie. Terwijl pre-corona een retraite voor de filosofe Mariam Rasch nog voelde als een anti-kapitalistisch tegengif, transformeerde voor menigeen de woonkamer moeiteloos naar home-office. Deze afzondering, nu het onder dwang gebeurt, lijkt juist de productiviteit te verhogen en daarmee onze kapitalistische samenleving op bepaalde manieren te versnellen. Hoewel een retraite en de tijdservaring die daarmee gepaard gaat een afkickstrategie leek voor het snelle kapitalisme, blijkt door de corona-crisis dat dit juist perfect verenigbaar is met de economische structuur waarin we leven. Hoe kan dit? En misschien ook, waarom leek het pre-corona nog alsof isolatie en autonomie over je eigen tijd haaks stond op onze kapitalistische samenleving? Kortom, wat is er veranderd?

De klok heeft ons aan banden gelegd
Walter Benjamin, zwaargewicht uit de culturele filosofie van de twintigste eeuw, stelde dat met de opkomst van de Westerse moderniteit, met behulp van de verspreiding van de klok, tijd steeds meer gezien wordt als iets dat homogeen, leeg en progressief is, in tegenstelling tot cyclisch en ritueel. Hoewel de klok begon als een effectieve manier om de tijd te categoriseren, transformeerde dit apparaat volgens Benjamin uiteindelijk ons ontologische begrip van tijd zelf: in de afgelopen tweehonderd jaar is het type tijd dat de klok meet gelijk komen te staan met hoe tijd is.

In de afgelopen tweehonderd jaar is het type tijd dat de klok meet gelijk komen te staan met hoe tijd is

Historici wijzen vaak op de vergaande arbeidsdeling die na de industriële revolutie tot stand kwam als belangrijkste reden voor de opkomst van deze ‘kloktijd’. De historicus E.P. Thompson laat zien dat vanaf de 18e eeuw er overal klokken opdoken omdat ze het arbeidsproces preciezer en productiever maakten. Toeleveringsketens konden beter gecoördineerd worden, en opzichters konden met hun stopwatches de snelheid waarmee arbeiders hun taken uitvoerden meten, bestuderen en perfectioneren. Hierdoor kreeg men steeds meer het idee dat de tijd iets is dat buiten ons om doortikt met een meedogenloos ongeïnteresseerd ritme, in plaats van iets dat zich uit in onze eigen handelingen. De klok brak met de cyclische tijd, waarin de toekomst de herhaling van het verleden was. Voortaan is de toekomst de ruimte waarin we het heden hebben geperfectioneerd. 

Deze moderne ‘kloktijd’ heeft volgens Daniel Wildcat, professor in oorspronkelijke Amerikaanse cultuur, een grote rol gespeeld in het rechtvaardigen van West-Europese koloniale wensen. Zodra deze kloktijd namelijk geldt als de enige echte tijd, wordt het “onvermijdelijk dat in het grotere plaatje van de geschiedenis sommige volken gezien worden als ‘op tijd’, ‘vooruit op de tijd’ of ‘achter lopend’. Het maakt weinig verschil dat de wijzers van de klok in een cirkel lopen, aangezien de manier waarop we over tijd denken (en er naar handelen) is alsof deze cirkels wielen zijn die het pad genaamd vooruitgang afrollen’. Tijd (en daarmee ontwikkeling) kan binnen deze conceptie namelijk nog maar één kant op gaan: het moderne Westen. Lineaire progressieve tijd rechtvaardigt zo een manier van spreken waarin het Globale Zuiden ‘vast zit in de middeleeuwen’, en waarin wij hen moeten ‘helpen’ omdat we ‘voor’ lopen. Een bijproduct van de nieuwe visie op tijd in het Westen (namelijk tijd als ‘kloktijd’) was dus dat de hele wereld op één tijdsmeetlat werd gelegd — waarop het Westen zichzelf gemakshalve als vooruitlopend positioneert.

Tijd (en daarmee ontwikkeling) kan binnen deze conceptie nog maar één kant op gaan: het moderne Westen

Onder corona is dit éénrichtingsverkeer naar de toekomst tot stilstand gekomen. Tijd onder corona verloopt alles behalve in een statisch ritme en de toekomst lijkt onzekerder dan ooit — we kunnen niet zeggen of we aan het begin, midden of einde zitten van deze crisis. Een progressief en ritmisch verlopend tijdsbeeld loopt dus spaak. Aangezien een progressieve toekomstgerichte tijd samenhing met de verspreiding van modern kapitalisme en een rechtvaardiging vormde voor kolonialisme, lijkt het alsof de nieuwe ‘coronatijd’ een remedie zou kunnen zijn. Vanuit het bovenstaande historische perspectief is het begrijpelijk dat Rasch de tijdservaring onder isolatie (die zich niet laat kenmerken door het ritme van de klok) ziet als een breuk met een voortdenderende kapitalistische samenleving.

In quarantaine zijn we altijd op kantoor
Op het eerste gezicht lijkt werken in isolatie een ontsnapping aan een strak gereguleerd tijdsregime –- je kan namelijk vaak zelf bepalen wanneer je werkt en er is geen baas meer die je op je vingers kijkt. Echter, hoewel de negen-tot-vijf werkweek is verdwenen onder corona, lijkt ons economische systeem voor een groot gedeelte hier prima mee om te kunnen gaan. De transitie naar thuiswerken ging voor de grootste sectoren haast vlekkeloos. Bovendien, met het wegvallen van de werkplek en externe verplichtingen, blijken mensen juist langer te werken en productiever te zijn. Is dit verdwijnen van de werkplek, de werktijden en de aanwezige baas wel een bevrijding?

De cultuurcriticus McKenzie Wark analyseert in haar boek Capital is Dead: Is This Something Worse? deze nieuwe vorm van werken. Ze laat zien hoe in de afgelopen twintig jaar een samenleving is opgekomen in het Westen waar een immateriële productie van diensten, creativiteit en data centraal staat en waarin de scheiding tussen werk en vrije tijd steeds dunner wordt. Doordat haast alle materiële productie uitbesteed is aan het Globale Zuiden, blijft in het Westen een immateriële productie-economie over waarin nauwgezette temporele coördinatie minder nodig is. De productie van auto’s en grondstoffen is aan het verdwijnen in Europa en een leger aan creative/tech start-ups vult dit gat in de arbeidsmarkt. Binnen de kennisgerichte bedrijven heerst een ander tijdsregime — creativiteit ontstaat immers niet tussen negen en vijf maar juist daarbuiten.

Onze economie is vandaag de dag juist effectiever zonder opzichters en klokuren

Het negen-tot-vijf idee van fabrieksproductie is hierdoor tot een einde gekomen in het Westen. In plaats van minder te werken, werken we meer uren op steeds gekkere momenten. De noodzaak om de arbeider te meten met een stopwatch verdwijnt, aangezien de beste creatieve producten ontstaan buiten gezette uren. Midden in de nacht kan een ‘creative‘ misschien wel beter de nieuwe Nike-reclame bedenken dan tijdens kantooruren. Terwijl een fabrieksarbeider streng geklokt moet worden zodat het productieproces zo efficiënt mogelijk verloopt, hoeft een kenniseconomie de tijd niet langer strak in het vizier te houden. Onze economie is vandaag de dag juist effectiever zonder opzichters en klokuren. Bovendien hebben we door de opkomst van sociale media hebben zelfs onze vrije tijd ingeruild voor het managen van onze eigen ‘brand’. Wanneer we niet voor onze baas werken, marketen we onszelf door een interessant en verkoopbaar leven te leiden: na de werkdag nemen we nog snel een gefilterd kiekje met onze poké-bowl om te laten zien dat we lekker, bewust en gezond eten (en hot zijn). 

Doordat mensen door de lockdown niet langer naar hun kantoor hoeven te komen, lijkt het alsof externe verplichtingen deels wegvallen. Maar het enige dat echt wegvalt, is het idee van de werkdag. Onder het mom van zelfbeschikking (‘je mag zelf weten wanneer je werkt’) wordt de productiviteit opgeschroefd en wordt het normaal om na het avondeten nog mailtjes te beantwoorden. Zelfs Miriam Rasch die de zelfbeschikking prijst die ontstond tijdens een retraite, beargumenteert dit vanuit een productiviteitsideaal (‘ik kon veel meer gedaan krijgen’). Kortom, met het verdwijnen van de werkdag en de werkplek is er een nieuwe vorm van werken ontstaan die haast nooit stopt. Het feit dat we zelf mogen bepalen wanneer we werken is een schijnvrijheid.

De burn-out samenleving
De Duitse filosoof Byung-Chul Han voegt hieraan toe dat deze schijnvrijheid van de klok en de baas ons niet eens gelukkiger maakt. In het boek Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power beschrijft hij hoe burnouts en psychologische uitputting in het Westen steeds meer voorkomen. Dit komt, volgens hem, doordat de ‘creative’ (in tegenstelling tot de fabrieksarbeider) zich moet identificeren met zijn of haar werk om het überhaupt te kunnen maken. Zelfs als de ‘creative’ persoonlijk een hekel heeft aan Nike, moet diegene zich heel intensief inleven in het product om zijn of haar creativiteit te doen ontwaken. Of zoals Han het stelt: ‘Vandaag de dag is iedereen een zichzelf uitbuitende arbeider in zijn of haar eigen onderneming. Mensen zijn nu meester en slaaf in één. Zelfs de klassenstrijd is getransformeerd in een innerlijke strijd tegen jezelf’. In plaats van een externe baas, moet een leger aan ZZP’ers constant zélf hun creativiteit aanwakkeren en de zweep over de eigen concentratie heen gooien. Deze zweep valt niet alleen tussen negen en vijf— constant moeten we onszelf ‘in shape’ houden (via sporten, mindfulness en bijspijkercursussen) om onze eigen creativiteit maximaal te benutten. De schijnbare vrijheid om je eigen leven in te richten verhult zo de vergaande innerlijke uitputting die deze economische productievorm uitlokt.

Het feit dat we zelf mogen bepalen wanneer we werken is een schijnvrijheid.

De isolatie van de corona-crisis is dus, als we Han en Wark moeten geloven, perfect verenigbaar met onze economie. Terwijl Rasch haar tijd in retraite ziet als een ontsnapping aan een kapitalistische samenleving, kunnen we onze tijdservaring in lockdown misschien beter begrijpen als een gevolg van een veranderende economie. De manier waarop we tijd ervaarden tijdens de quarantaine is dus niet zozeer een anti-kapitalistisch tegengif maar eerder juist een verregaand gevolg van ons economisch systeem — ‘de tijd’ heeft zo eigenlijk de stelling van Rasch getoetst. Door de veranderde productievormen zorgt het verdwijnen van temporele markeringen (de negen-tot-vijf werkdag of het weekend) niet voor een hogere mate van vrijheid maar juist voor een uitbreiding van kapitalistische vormen van uitbuiting. Romantische fantasieën over het ontsnappen aan kapitalisme door isolatie blijken in de 21ste eeuw complexer dan gedacht — vrijheid is lastiger te winnen.


De ‘Tijdsvensters’-reeks is een project van De Bedachtzamen in samenwerking met documentairemaker Anna Peeters, gefilmd op de Buitenplaats in Doornburgh.

Mail

Aldo Kempen (1995) is filosoof en onderzoeker. Met een achtergrond in continentale filosofie en media studies aan de Universiteit van Amsterdam en University of Cambridge, onderzoekt hij het grensgebied tussen kritische theorie, hedendaagse filosofie en media. Eerder sprak hij, onder andere, in De School, Felix Meritis en bij het IHLIA en schreef hij voor Glamcult en Simulacrum.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer