Asset 14

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

In de interviewserie ‘Tijdsvensters’ laten De Bedachtzamen steeds een creatieve denker reflecteren op het begrip ‘tijd’. Op Hard//hoofd reageren collega’s in stijl. Vandaag: filosoof Aldo Kempen reageert op de reflecties van filosoof Miriam Rasch.

Het is inmiddels juli maar voor mijn gevoel staat de klok sinds maart al stil. We hebben geen klooster buiten de stad meer nodig om te ervaren hoe ons tijdsbesef verandert in isolatie. Terwijl pre-corona een retraite voor de filosofe Mariam Rasch nog voelde als een anti-kapitalistisch tegengif, transformeerde voor menigeen de woonkamer moeiteloos naar home-office. Deze afzondering, nu het onder dwang gebeurt, lijkt juist de productiviteit te verhogen en daarmee onze kapitalistische samenleving op bepaalde manieren te versnellen. Hoewel een retraite en de tijdservaring die daarmee gepaard gaat een afkickstrategie leek voor het snelle kapitalisme, blijkt door de corona-crisis dat dit juist perfect verenigbaar is met de economische structuur waarin we leven. Hoe kan dit? En misschien ook, waarom leek het pre-corona nog alsof isolatie en autonomie over je eigen tijd haaks stond op onze kapitalistische samenleving? Kortom, wat is er veranderd?

De klok heeft ons aan banden gelegd
Walter Benjamin, zwaargewicht uit de culturele filosofie van de twintigste eeuw, stelde dat met de opkomst van de Westerse moderniteit, met behulp van de verspreiding van de klok, tijd steeds meer gezien wordt als iets dat homogeen, leeg en progressief is, in tegenstelling tot cyclisch en ritueel. Hoewel de klok begon als een effectieve manier om de tijd te categoriseren, transformeerde dit apparaat volgens Benjamin uiteindelijk ons ontologische begrip van tijd zelf: in de afgelopen tweehonderd jaar is het type tijd dat de klok meet gelijk komen te staan met hoe tijd is.

In de afgelopen tweehonderd jaar is het type tijd dat de klok meet gelijk komen te staan met hoe tijd is

Historici wijzen vaak op de vergaande arbeidsdeling die na de industriële revolutie tot stand kwam als belangrijkste reden voor de opkomst van deze ‘kloktijd’. De historicus E.P. Thompson laat zien dat vanaf de 18e eeuw er overal klokken opdoken omdat ze het arbeidsproces preciezer en productiever maakten. Toeleveringsketens konden beter gecoördineerd worden, en opzichters konden met hun stopwatches de snelheid waarmee arbeiders hun taken uitvoerden meten, bestuderen en perfectioneren. Hierdoor kreeg men steeds meer het idee dat de tijd iets is dat buiten ons om doortikt met een meedogenloos ongeïnteresseerd ritme, in plaats van iets dat zich uit in onze eigen handelingen. De klok brak met de cyclische tijd, waarin de toekomst de herhaling van het verleden was. Voortaan is de toekomst de ruimte waarin we het heden hebben geperfectioneerd. 

Deze moderne ‘kloktijd’ heeft volgens Daniel Wildcat, professor in oorspronkelijke Amerikaanse cultuur, een grote rol gespeeld in het rechtvaardigen van West-Europese koloniale wensen. Zodra deze kloktijd namelijk geldt als de enige echte tijd, wordt het “onvermijdelijk dat in het grotere plaatje van de geschiedenis sommige volken gezien worden als ‘op tijd’, ‘vooruit op de tijd’ of ‘achter lopend’. Het maakt weinig verschil dat de wijzers van de klok in een cirkel lopen, aangezien de manier waarop we over tijd denken (en er naar handelen) is alsof deze cirkels wielen zijn die het pad genaamd vooruitgang afrollen’. Tijd (en daarmee ontwikkeling) kan binnen deze conceptie namelijk nog maar één kant op gaan: het moderne Westen. Lineaire progressieve tijd rechtvaardigt zo een manier van spreken waarin het Globale Zuiden ‘vast zit in de middeleeuwen’, en waarin wij hen moeten ‘helpen’ omdat we ‘voor’ lopen. Een bijproduct van de nieuwe visie op tijd in het Westen (namelijk tijd als ‘kloktijd’) was dus dat de hele wereld op één tijdsmeetlat werd gelegd — waarop het Westen zichzelf gemakshalve als vooruitlopend positioneert.

Tijd (en daarmee ontwikkeling) kan binnen deze conceptie nog maar één kant op gaan: het moderne Westen

Onder corona is dit éénrichtingsverkeer naar de toekomst tot stilstand gekomen. Tijd onder corona verloopt alles behalve in een statisch ritme en de toekomst lijkt onzekerder dan ooit — we kunnen niet zeggen of we aan het begin, midden of einde zitten van deze crisis. Een progressief en ritmisch verlopend tijdsbeeld loopt dus spaak. Aangezien een progressieve toekomstgerichte tijd samenhing met de verspreiding van modern kapitalisme en een rechtvaardiging vormde voor kolonialisme, lijkt het alsof de nieuwe ‘coronatijd’ een remedie zou kunnen zijn. Vanuit het bovenstaande historische perspectief is het begrijpelijk dat Rasch de tijdservaring onder isolatie (die zich niet laat kenmerken door het ritme van de klok) ziet als een breuk met een voortdenderende kapitalistische samenleving.

In quarantaine zijn we altijd op kantoor
Op het eerste gezicht lijkt werken in isolatie een ontsnapping aan een strak gereguleerd tijdsregime –- je kan namelijk vaak zelf bepalen wanneer je werkt en er is geen baas meer die je op je vingers kijkt. Echter, hoewel de negen-tot-vijf werkweek is verdwenen onder corona, lijkt ons economische systeem voor een groot gedeelte hier prima mee om te kunnen gaan. De transitie naar thuiswerken ging voor de grootste sectoren haast vlekkeloos. Bovendien, met het wegvallen van de werkplek en externe verplichtingen, blijken mensen juist langer te werken en productiever te zijn. Is dit verdwijnen van de werkplek, de werktijden en de aanwezige baas wel een bevrijding?

De cultuurcriticus McKenzie Wark analyseert in haar boek Capital is Dead: Is This Something Worse? deze nieuwe vorm van werken. Ze laat zien hoe in de afgelopen twintig jaar een samenleving is opgekomen in het Westen waar een immateriële productie van diensten, creativiteit en data centraal staat en waarin de scheiding tussen werk en vrije tijd steeds dunner wordt. Doordat haast alle materiële productie uitbesteed is aan het Globale Zuiden, blijft in het Westen een immateriële productie-economie over waarin nauwgezette temporele coördinatie minder nodig is. De productie van auto’s en grondstoffen is aan het verdwijnen in Europa en een leger aan creative/tech start-ups vult dit gat in de arbeidsmarkt. Binnen de kennisgerichte bedrijven heerst een ander tijdsregime — creativiteit ontstaat immers niet tussen negen en vijf maar juist daarbuiten.

Onze economie is vandaag de dag juist effectiever zonder opzichters en klokuren

Het negen-tot-vijf idee van fabrieksproductie is hierdoor tot een einde gekomen in het Westen. In plaats van minder te werken, werken we meer uren op steeds gekkere momenten. De noodzaak om de arbeider te meten met een stopwatch verdwijnt, aangezien de beste creatieve producten ontstaan buiten gezette uren. Midden in de nacht kan een ‘creative‘ misschien wel beter de nieuwe Nike-reclame bedenken dan tijdens kantooruren. Terwijl een fabrieksarbeider streng geklokt moet worden zodat het productieproces zo efficiënt mogelijk verloopt, hoeft een kenniseconomie de tijd niet langer strak in het vizier te houden. Onze economie is vandaag de dag juist effectiever zonder opzichters en klokuren. Bovendien hebben we door de opkomst van sociale media hebben zelfs onze vrije tijd ingeruild voor het managen van onze eigen ‘brand’. Wanneer we niet voor onze baas werken, marketen we onszelf door een interessant en verkoopbaar leven te leiden: na de werkdag nemen we nog snel een gefilterd kiekje met onze poké-bowl om te laten zien dat we lekker, bewust en gezond eten (en hot zijn). 

Doordat mensen door de lockdown niet langer naar hun kantoor hoeven te komen, lijkt het alsof externe verplichtingen deels wegvallen. Maar het enige dat echt wegvalt, is het idee van de werkdag. Onder het mom van zelfbeschikking (‘je mag zelf weten wanneer je werkt’) wordt de productiviteit opgeschroefd en wordt het normaal om na het avondeten nog mailtjes te beantwoorden. Zelfs Miriam Rasch die de zelfbeschikking prijst die ontstond tijdens een retraite, beargumenteert dit vanuit een productiviteitsideaal (‘ik kon veel meer gedaan krijgen’). Kortom, met het verdwijnen van de werkdag en de werkplek is er een nieuwe vorm van werken ontstaan die haast nooit stopt. Het feit dat we zelf mogen bepalen wanneer we werken is een schijnvrijheid.

De burn-out samenleving
De Duitse filosoof Byung-Chul Han voegt hieraan toe dat deze schijnvrijheid van de klok en de baas ons niet eens gelukkiger maakt. In het boek Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power beschrijft hij hoe burnouts en psychologische uitputting in het Westen steeds meer voorkomen. Dit komt, volgens hem, doordat de ‘creative’ (in tegenstelling tot de fabrieksarbeider) zich moet identificeren met zijn of haar werk om het überhaupt te kunnen maken. Zelfs als de ‘creative’ persoonlijk een hekel heeft aan Nike, moet diegene zich heel intensief inleven in het product om zijn of haar creativiteit te doen ontwaken. Of zoals Han het stelt: ‘Vandaag de dag is iedereen een zichzelf uitbuitende arbeider in zijn of haar eigen onderneming. Mensen zijn nu meester en slaaf in één. Zelfs de klassenstrijd is getransformeerd in een innerlijke strijd tegen jezelf’. In plaats van een externe baas, moet een leger aan ZZP’ers constant zélf hun creativiteit aanwakkeren en de zweep over de eigen concentratie heen gooien. Deze zweep valt niet alleen tussen negen en vijf— constant moeten we onszelf ‘in shape’ houden (via sporten, mindfulness en bijspijkercursussen) om onze eigen creativiteit maximaal te benutten. De schijnbare vrijheid om je eigen leven in te richten verhult zo de vergaande innerlijke uitputting die deze economische productievorm uitlokt.

Het feit dat we zelf mogen bepalen wanneer we werken is een schijnvrijheid.

De isolatie van de corona-crisis is dus, als we Han en Wark moeten geloven, perfect verenigbaar met onze economie. Terwijl Rasch haar tijd in retraite ziet als een ontsnapping aan een kapitalistische samenleving, kunnen we onze tijdservaring in lockdown misschien beter begrijpen als een gevolg van een veranderende economie. De manier waarop we tijd ervaarden tijdens de quarantaine is dus niet zozeer een anti-kapitalistisch tegengif maar eerder juist een verregaand gevolg van ons economisch systeem — ‘de tijd’ heeft zo eigenlijk de stelling van Rasch getoetst. Door de veranderde productievormen zorgt het verdwijnen van temporele markeringen (de negen-tot-vijf werkdag of het weekend) niet voor een hogere mate van vrijheid maar juist voor een uitbreiding van kapitalistische vormen van uitbuiting. Romantische fantasieën over het ontsnappen aan kapitalisme door isolatie blijken in de 21ste eeuw complexer dan gedacht — vrijheid is lastiger te winnen.


De ‘Tijdsvensters’-reeks is een project van De Bedachtzamen in samenwerking met documentairemaker Anna Peeters, gefilmd op de Buitenplaats in Doornburgh.

Mail

Aldo Kempen (1995) is filosoof en onderzoeker. Met een achtergrond in continentale filosofie en media studies aan de Universiteit van Amsterdam en University of Cambridge, onderzoekt hij het grensgebied tussen kritische theorie, hedendaagse filosofie en media. Eerder sprak hij, onder andere, in De School, Felix Meritis en bij het IHLIA en schreef hij voor Glamcult en Simulacrum.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Nieuws in beeld: Met afstand de raarste kerst

Met afstand de raarste kerst

Illustrator Loes van Gils blikt vooruit op een afstandelijke kerst. Lees meer

Diversiteit in het academisch curriculum

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Grâce Ndjako neemt ons mee langs schrijvers en denkers uit alle tijdperken die de academische wereld probeerden te dekoloniseren. Lees meer

Filmtrialoog: King of the Belgians

King of the Belgians

Een documentairemaker volgt de Belgische koning Nicolaas III op staatsbezoek in Turkije. Ondertussen splitst Wallonië zich in afwezigheid van de koning af van Vlaanderen. Lees meer

 Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag (Buitenlandse Handel) hield deze week twee Kamermoties tegen, die ons in staat hadden moeten stellen de import te beperken van kleding die onder dwang is gemaakt door Oeigoeren. Lees meer

Een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech laten we zomaar aan onze aandacht ontglippen

Waarom laten we een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech zomaar vallen?

Na jaren van kritiek en waarschuwingen van klokkenluiders komt de Europese Commissie eindelijk met een wetsvoorstel over de macht en invloed van Big Tech. En wat gebeurt er? De grootste bedrijven lobbyen het voorstel gewoon van de baan. Kom op, media: reageer! Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan