Asset 14

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

Sinds Corona zijn we op retraite zonder rust

In de interviewserie ‘Tijdsvensters’ laten De Bedachtzamen steeds een creatieve denker reflecteren op het begrip ‘tijd’. Op Hard//hoofd reageren collega’s in stijl. Vandaag: filosoof Aldo Kempen reageert op de reflecties van filosoof Miriam Rasch.

Het is inmiddels juli maar voor mijn gevoel staat de klok sinds maart al stil. We hebben geen klooster buiten de stad meer nodig om te ervaren hoe ons tijdsbesef verandert in isolatie. Terwijl pre-corona een retraite voor de filosofe Mariam Rasch nog voelde als een anti-kapitalistisch tegengif, transformeerde voor menigeen de woonkamer moeiteloos naar home-office. Deze afzondering, nu het onder dwang gebeurt, lijkt juist de productiviteit te verhogen en daarmee onze kapitalistische samenleving op bepaalde manieren te versnellen. Hoewel een retraite en de tijdservaring die daarmee gepaard gaat een afkickstrategie leek voor het snelle kapitalisme, blijkt door de corona-crisis dat dit juist perfect verenigbaar is met de economische structuur waarin we leven. Hoe kan dit? En misschien ook, waarom leek het pre-corona nog alsof isolatie en autonomie over je eigen tijd haaks stond op onze kapitalistische samenleving? Kortom, wat is er veranderd?

De klok heeft ons aan banden gelegd
Walter Benjamin, zwaargewicht uit de culturele filosofie van de twintigste eeuw, stelde dat met de opkomst van de Westerse moderniteit, met behulp van de verspreiding van de klok, tijd steeds meer gezien wordt als iets dat homogeen, leeg en progressief is, in tegenstelling tot cyclisch en ritueel. Hoewel de klok begon als een effectieve manier om de tijd te categoriseren, transformeerde dit apparaat volgens Benjamin uiteindelijk ons ontologische begrip van tijd zelf: in de afgelopen tweehonderd jaar is het type tijd dat de klok meet gelijk komen te staan met hoe tijd is.

In de afgelopen tweehonderd jaar is het type tijd dat de klok meet gelijk komen te staan met hoe tijd is

Historici wijzen vaak op de vergaande arbeidsdeling die na de industriële revolutie tot stand kwam als belangrijkste reden voor de opkomst van deze ‘kloktijd’. De historicus E.P. Thompson laat zien dat vanaf de 18e eeuw er overal klokken opdoken omdat ze het arbeidsproces preciezer en productiever maakten. Toeleveringsketens konden beter gecoördineerd worden, en opzichters konden met hun stopwatches de snelheid waarmee arbeiders hun taken uitvoerden meten, bestuderen en perfectioneren. Hierdoor kreeg men steeds meer het idee dat de tijd iets is dat buiten ons om doortikt met een meedogenloos ongeïnteresseerd ritme, in plaats van iets dat zich uit in onze eigen handelingen. De klok brak met de cyclische tijd, waarin de toekomst de herhaling van het verleden was. Voortaan is de toekomst de ruimte waarin we het heden hebben geperfectioneerd. 

Deze moderne ‘kloktijd’ heeft volgens Daniel Wildcat, professor in oorspronkelijke Amerikaanse cultuur, een grote rol gespeeld in het rechtvaardigen van West-Europese koloniale wensen. Zodra deze kloktijd namelijk geldt als de enige echte tijd, wordt het “onvermijdelijk dat in het grotere plaatje van de geschiedenis sommige volken gezien worden als ‘op tijd’, ‘vooruit op de tijd’ of ‘achter lopend’. Het maakt weinig verschil dat de wijzers van de klok in een cirkel lopen, aangezien de manier waarop we over tijd denken (en er naar handelen) is alsof deze cirkels wielen zijn die het pad genaamd vooruitgang afrollen’. Tijd (en daarmee ontwikkeling) kan binnen deze conceptie namelijk nog maar één kant op gaan: het moderne Westen. Lineaire progressieve tijd rechtvaardigt zo een manier van spreken waarin het Globale Zuiden ‘vast zit in de middeleeuwen’, en waarin wij hen moeten ‘helpen’ omdat we ‘voor’ lopen. Een bijproduct van de nieuwe visie op tijd in het Westen (namelijk tijd als ‘kloktijd’) was dus dat de hele wereld op één tijdsmeetlat werd gelegd — waarop het Westen zichzelf gemakshalve als vooruitlopend positioneert.

Tijd (en daarmee ontwikkeling) kan binnen deze conceptie nog maar één kant op gaan: het moderne Westen

Onder corona is dit éénrichtingsverkeer naar de toekomst tot stilstand gekomen. Tijd onder corona verloopt alles behalve in een statisch ritme en de toekomst lijkt onzekerder dan ooit — we kunnen niet zeggen of we aan het begin, midden of einde zitten van deze crisis. Een progressief en ritmisch verlopend tijdsbeeld loopt dus spaak. Aangezien een progressieve toekomstgerichte tijd samenhing met de verspreiding van modern kapitalisme en een rechtvaardiging vormde voor kolonialisme, lijkt het alsof de nieuwe ‘coronatijd’ een remedie zou kunnen zijn. Vanuit het bovenstaande historische perspectief is het begrijpelijk dat Rasch de tijdservaring onder isolatie (die zich niet laat kenmerken door het ritme van de klok) ziet als een breuk met een voortdenderende kapitalistische samenleving.

In quarantaine zijn we altijd op kantoor
Op het eerste gezicht lijkt werken in isolatie een ontsnapping aan een strak gereguleerd tijdsregime –- je kan namelijk vaak zelf bepalen wanneer je werkt en er is geen baas meer die je op je vingers kijkt. Echter, hoewel de negen-tot-vijf werkweek is verdwenen onder corona, lijkt ons economische systeem voor een groot gedeelte hier prima mee om te kunnen gaan. De transitie naar thuiswerken ging voor de grootste sectoren haast vlekkeloos. Bovendien, met het wegvallen van de werkplek en externe verplichtingen, blijken mensen juist langer te werken en productiever te zijn. Is dit verdwijnen van de werkplek, de werktijden en de aanwezige baas wel een bevrijding?

De cultuurcriticus McKenzie Wark analyseert in haar boek Capital is Dead: Is This Something Worse? deze nieuwe vorm van werken. Ze laat zien hoe in de afgelopen twintig jaar een samenleving is opgekomen in het Westen waar een immateriële productie van diensten, creativiteit en data centraal staat en waarin de scheiding tussen werk en vrije tijd steeds dunner wordt. Doordat haast alle materiële productie uitbesteed is aan het Globale Zuiden, blijft in het Westen een immateriële productie-economie over waarin nauwgezette temporele coördinatie minder nodig is. De productie van auto’s en grondstoffen is aan het verdwijnen in Europa en een leger aan creative/tech start-ups vult dit gat in de arbeidsmarkt. Binnen de kennisgerichte bedrijven heerst een ander tijdsregime — creativiteit ontstaat immers niet tussen negen en vijf maar juist daarbuiten.

Onze economie is vandaag de dag juist effectiever zonder opzichters en klokuren

Het negen-tot-vijf idee van fabrieksproductie is hierdoor tot een einde gekomen in het Westen. In plaats van minder te werken, werken we meer uren op steeds gekkere momenten. De noodzaak om de arbeider te meten met een stopwatch verdwijnt, aangezien de beste creatieve producten ontstaan buiten gezette uren. Midden in de nacht kan een ‘creative‘ misschien wel beter de nieuwe Nike-reclame bedenken dan tijdens kantooruren. Terwijl een fabrieksarbeider streng geklokt moet worden zodat het productieproces zo efficiënt mogelijk verloopt, hoeft een kenniseconomie de tijd niet langer strak in het vizier te houden. Onze economie is vandaag de dag juist effectiever zonder opzichters en klokuren. Bovendien hebben we door de opkomst van sociale media hebben zelfs onze vrije tijd ingeruild voor het managen van onze eigen ‘brand’. Wanneer we niet voor onze baas werken, marketen we onszelf door een interessant en verkoopbaar leven te leiden: na de werkdag nemen we nog snel een gefilterd kiekje met onze poké-bowl om te laten zien dat we lekker, bewust en gezond eten (en hot zijn). 

Doordat mensen door de lockdown niet langer naar hun kantoor hoeven te komen, lijkt het alsof externe verplichtingen deels wegvallen. Maar het enige dat echt wegvalt, is het idee van de werkdag. Onder het mom van zelfbeschikking (‘je mag zelf weten wanneer je werkt’) wordt de productiviteit opgeschroefd en wordt het normaal om na het avondeten nog mailtjes te beantwoorden. Zelfs Miriam Rasch die de zelfbeschikking prijst die ontstond tijdens een retraite, beargumenteert dit vanuit een productiviteitsideaal (‘ik kon veel meer gedaan krijgen’). Kortom, met het verdwijnen van de werkdag en de werkplek is er een nieuwe vorm van werken ontstaan die haast nooit stopt. Het feit dat we zelf mogen bepalen wanneer we werken is een schijnvrijheid.

De burn-out samenleving
De Duitse filosoof Byung-Chul Han voegt hieraan toe dat deze schijnvrijheid van de klok en de baas ons niet eens gelukkiger maakt. In het boek Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power beschrijft hij hoe burnouts en psychologische uitputting in het Westen steeds meer voorkomen. Dit komt, volgens hem, doordat de ‘creative’ (in tegenstelling tot de fabrieksarbeider) zich moet identificeren met zijn of haar werk om het überhaupt te kunnen maken. Zelfs als de ‘creative’ persoonlijk een hekel heeft aan Nike, moet diegene zich heel intensief inleven in het product om zijn of haar creativiteit te doen ontwaken. Of zoals Han het stelt: ‘Vandaag de dag is iedereen een zichzelf uitbuitende arbeider in zijn of haar eigen onderneming. Mensen zijn nu meester en slaaf in één. Zelfs de klassenstrijd is getransformeerd in een innerlijke strijd tegen jezelf’. In plaats van een externe baas, moet een leger aan ZZP’ers constant zélf hun creativiteit aanwakkeren en de zweep over de eigen concentratie heen gooien. Deze zweep valt niet alleen tussen negen en vijf— constant moeten we onszelf ‘in shape’ houden (via sporten, mindfulness en bijspijkercursussen) om onze eigen creativiteit maximaal te benutten. De schijnbare vrijheid om je eigen leven in te richten verhult zo de vergaande innerlijke uitputting die deze economische productievorm uitlokt.

Het feit dat we zelf mogen bepalen wanneer we werken is een schijnvrijheid.

De isolatie van de corona-crisis is dus, als we Han en Wark moeten geloven, perfect verenigbaar met onze economie. Terwijl Rasch haar tijd in retraite ziet als een ontsnapping aan een kapitalistische samenleving, kunnen we onze tijdservaring in lockdown misschien beter begrijpen als een gevolg van een veranderende economie. De manier waarop we tijd ervaarden tijdens de quarantaine is dus niet zozeer een anti-kapitalistisch tegengif maar eerder juist een verregaand gevolg van ons economisch systeem — ‘de tijd’ heeft zo eigenlijk de stelling van Rasch getoetst. Door de veranderde productievormen zorgt het verdwijnen van temporele markeringen (de negen-tot-vijf werkdag of het weekend) niet voor een hogere mate van vrijheid maar juist voor een uitbreiding van kapitalistische vormen van uitbuiting. Romantische fantasieën over het ontsnappen aan kapitalisme door isolatie blijken in de 21ste eeuw complexer dan gedacht — vrijheid is lastiger te winnen.


De ‘Tijdsvensters’-reeks is een project van De Bedachtzamen in samenwerking met documentairemaker Anna Peeters, gefilmd op de Buitenplaats in Doornburgh.

Mail

Aldo Kempen (1995) is filosoof en onderzoeker. Met een achtergrond in continentale filosofie en media studies aan de Universiteit van Amsterdam en University of Cambridge, onderzoekt hij het grensgebied tussen kritische theorie, hedendaagse filosofie en media. Eerder sprak hij, onder andere, in De School, Felix Meritis en bij het IHLIA en schreef hij voor Glamcult en Simulacrum.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomChef Magazine
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

Er is jarenlang gestreden, maar onlangs werd bruinkooldorp Lützerath hardhandig door de Duitse politie ontruimd. Een gesprek over representatie, politiegeweld en de kernboodschap van ‘Lützi Lebt'. Lees meer

Over racistisch politiegeweld zing je geen aria’s – of wel?

Over racistisch politiegeweld zing je geen aria’s – of wel?

Het publiek bij de allerlaatste voorstelling van Blue, over racistisch politiegeweld, hoefde niet verteld te worden hoe hyperactueel de voorstelling was die ze zagen. Lees meer

Afscheidsrede: ‘Hard//hoofd is een vrije ruimte, niet een vrije markt’

‘Hard//hoofd is een vrije ruimte, geen vrije markt’

Marte Hoogenboom blikt terug op haar tijd als hoofdredacteur van Hard//hoofd. Na tweeënhalf jaar dienst vraagt ze zich nog steeds af wat Hard//hoofd eigenlijk is. Lees meer

Van 0-en en 1-en of: waarom ik me eindelijk programmeur durf te noemen

Van 0'en naar 1'en, of: waarom ik me eindelijk programmeur durf te noemen

Als schrijver die 'iets' met computers doet, krijgt Marten Hoekstra vaak de vraag wat dat werk precies inhoudt. In dit essay onderbouwt hij de kracht achter dit ambacht. Lees meer

Nieuws in beeld: De macht van het volk

De macht van het volk

De beelden die uit Iran naar buiten komen zijn schaars. Dat raakt illustrator Pirmin Rengers, die een wereld gewend is waarin media volledig worden gedomineerd door beeld. Lees meer

Hard//talk: Evita 3.0 1

Evita 3.0

De voormalige Argentijnse president Cristina Fernández de Kirchner overleeft een aanslag op haar leven, maar een twaalfjarige gevangenisstraf vanwege corruptie hangt boven haar hoofd. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 3/3: Métro

In ieder geval bleven we stuurloos - Métro

Zelfs de sterkste vriendschappen leden aan betonrot. Vrienden verjaren hier als sprinkhanen, hele groepen ontstonden en verdwenen in enkele seizoenen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 2/3: Á pied

In ieder geval bleven we stuurloos - À pied

 Voor eenzaamheid heb je geen kostschool nodig. Niemand keek op wanneer ik ‘DRRRAAAAK’ schreeuwde zonder mijn pas te vertragen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 1/3: Vélo

In ieder geval bleven we stuurloos - Vélo

Tijdens een afdaling vol kinderkoppen ging mijn hangslot uit zichzelf op slot, waarna mijn sleutelbos in een nabijgelegen afvoerputje verdween. Lees meer

Nieuws in beeld: Het kind in het badwater terugvinden

Het kind in het badwater terugvinden

Amerikaanse onderzoekers wisten het geheugen van 150 ouderen te verbeteren middels een schokkend badmutsje. Lees meer

Automatische concepten 78

De natuur huilt droge tranen

Europa maakt waarschijnlijk het ergste droogteseizoen mee in ruim 500 jaar. Lees meer

 1

Tijd voor een dekoloniale Indië-herdenking!

Benjamin Caton organiseert jaarlijks op 16 augustus een dekoloniale Indië/Indonesië-Nederland Herdenking, omdat een grote en groeiende groep mensen zich niet gezien voelt door de Nationale Indië-herdenking, een dag ervoor. Lees meer

Nieuws in beeld: Van Trump mag de FBI de pot op

Van Trump mag de FBI de pot op

Elf 'topgeheime' documenten nam de FBI mee van Donald Trumps landgoed. Hij wil ze terug. Lees meer

Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Sluit je nu aan en ontvang jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel