Asset 14

Russische sterke verhalen

De sterke verhalen over de geschiedenis liggen in Rusland voor het oprapen. Maite sprak met een Russische historicus die zich inzet voor het historisch bewustzijn in zijn land.

Wij – dertig geschiedenisstudenten en twee begeleiders – hadden uren langs de kant van een weg gewacht terwijl de bezwete buschauffeur, sigaret in de mond, tevergeefs aan de motor van de kapotte bus sleutelde. Nu zaten we in een nieuwe bus met een liter wodka en mors (een typisch Russische cranberrysap) en de weg naar Vladimir was nog lang. Buiten wierp de ondergaande zon streepschaduwen over de groene heuvels.

Om de tijd te doden besloten we gezamenlijk een verhaaltje te schrijven, drie woorden per persoon. Ik schreef: "Er was eens..." en Willem schreef: "...een appel genaamd 'Peer.'" Zo ging het verder, Wouter introduceerde een mango genaamd "Druif" en al snel hadden Peer en Druif een intense relatie. Totdat Willem het plot een totale ommekeer bezorgde en een adoptiemoeder het verhaal in schreef. Mijn reisgenoten waren furieus. Hoe kon hij plotseling een adoptiemoeder introduceren die het verhaal een compleet onlogische wending gaf?

Willem en ik barstten in lachen uit. Deze wodka-drinkende feestbeesten waren gehecht geraakt aan de enkele minuten daarvoor in het leven geroepen fictieve personages Peer en Druif. Ze realiseerden zich niet hoe aandoenlijk hun reactie was; ze waren als kleuters die aandachtig luisteren naar een door een hand bestuurde sok, totaal in de ban van de eigen illusies.

Reizend door Rusland realiseerde ik me dat hetzelfde geldt voor de Rus en zijn vaderlandse geschiedenis. Als Nederlandse geschiedenisstudent die is geleerd verhalen per definitie te wantrouwen, sta je te kijken van de rigiditeit van de door de overheid geconstrueerde historische verhalen die overal in Rusland worden gepresenteerd en op grote schaal geloofd. Het bezet van Leningrad? Een lange Russische heldenstrijd. De val van het communisme? Een overwinning van de Russische democratie, kerk en economie. De geschiedenis van Tatarstan? Een eeuwenlange broederlijke manifestatie van Tataarse ambachtelijkheid. Verhalen om hartstochtelijk in te geloven, zonder vraagtekens, complicaties of schuldgevoelens. Verhalen over lijden en verlossing, strijd en overwinning. Sterke verhalen.

Historicus Nikita Petrov bevestigde dit beeld. Hij ontving onze groep op het hoofdkantoor van Memorial in Moskou. Memorial is een ngo die zich inzet voor historisch bewustzijn en mensenrechten in Rusland, door middel van onderzoek, tentoonstellingen en onderwijsinitiatieven. Maar hoezeer het zich ook sterk maakt voor onder andere het achterhalen en herdenken van de Sovjetterreur, onder Poetin is er weinig hoop op verbetering.

"In Russia, history became the field of ideology", aldus Petrov, en dat is in de afgelopen jaren niet veranderd. Het tij leek te keren toen Boris Jeltsin (ooit lid van Memorial) in het begin van de jaren negentig een groot aantal archieven openstelde, maar vanaf het midden van de jaren negentig ging het weer bergafwaarts. Onder Poetin zet deze trend door. Historici spreken zelfs van een ‘re-secretization’ van de Russische archieven. Memorial heeft het zwaar nu onafhankelijke organisaties de duimschroeven stevig worden aangedraaid met de beruchte nieuwe ngo-wetten.

"The state wants to show only good history", vertelt Petrov, om er met de nodige verontwaardiging aan toe te voegen: "you can even find pro-Stalin books in Russian book shops!" Op de vraag of hij hoop heeft voor de toekomst, antwoordt hij: ja, maar weinig. Het aantal geschiedenisstudenten neemt af en de studenten die er al zijn willen geen beroepshistoricus worden, omdat er geen cent mee te verdienen valt. Petrovs boek over de goelags heeft nauwelijks publiciteit gekregen. Hij voerde tientallen rechtszaken tegen de staat – over toegang tot archieven, rehabilitatie van slachtoffers van politieke onderdrukking en tegen de vrijheidsbeperkende wetten voor ngo’s – maar won er slechts één. Slechts op zeer kleine schaal lukt het Memorial om een voet tussen de deur te krijgen. Maar ondanks alle tegenslag is Petrov nog steeds verbazingwekkend strijdlustig.

Illustratie: Roosmarijn Schoonewelle

Andere initiatieven die iets van de duistere kant van de Russische geschiedenis tonen, komen uit het buitenland. Een voorbeeld is de documentaire 900 Days die Jessica Gorter maakte over de Duitse bezetting van Leningrad (nu Sint Petersburg). Hierin vertellen overlevenden – door voormalig president Medvedev aangeduid als ‘voorbeeldige helden’ – over de verschrikkingen die zij tussen 1941 en 1945 hebben meegemaakt. Één miljoen doden, extreme honger, temperaturen van min dertig, een stad door Stalin aan haar lot overgelaten – veel van deze ‘helden’ hadden dit verhaal nog nooit verteld, laat staan dat iemand hen ernaar had gevraagd. De film mag van de Russische autoriteiten nog altijd niet worden vertoond op televisie, omdat het de officiële interpretatie onderuit haalt en te veel onrust zou veroorzaken. Lokale vertoningen roepen inderdaad grote discussies op onder jong en oud. "A film that peels the crust of propaganda off the naked body of pain," las het IDFA juryrapport (de film won de prijs voor beste Nederlandse documentaire van 2011).

Rusland heeft dus een Nederlandse documentairemaakster nodig om het ware verhaal van één van de grootste rampen van de vaderlandse geschiedenis aan het licht te brengen, bijna zeventig jaar na dato. Daar kreeg ik een knoop van in mijn maag toen ik onder het 'Monument to the Heroic Defenders of Leningrad' op het Petersburgse 'Plein van de overwinning' stond. De gigantische, hoekige stenen soldaten onder een tientallen meters hoge obelisk straalden strijdbaarheid en overwinning uit, net als het museum onder het monument. Aandacht voor het slachtofferschap was er nauwelijks.

Maar kunnen we het de Russen kwalijk nemen? Ze zijn decennialang lamgeslagen door de ene propagandamachine na de andere, totdat het Russische verleden niets anders meer was dan een mierzoete taart van laag op laag ‘goede’ geschiedenis. De Russische mentaliteit is er één van desinteresse, gelatenheid en fatalisme. De gemiddelde Rus wordt in niets gestimuleerd om buiten de gebruikelijke verhalen te denken, en waarom zou hij? Subversieve activiteiten zijn riskant en hij is al lang blij als hij een aangenaam leven voor zichzelf kan creëren. Dit geldt volgens Petrov al helemaal voor de jonge generatie: "Young Russians want to live in a successful country with a successful history."

Beeld: Maite Karssenberg

De Russische overheid is wel degelijk iets aan te rekenen. Hoe kan het bijvoorbeeld dat er in Rusland nauwelijks een monument of een museum te vinden is voor de miljoenen goelagslachtoffers? Waarschijnlijk omdat degenen die toen verantwoordelijk waren nog steeds aan de touwtjes trekken. Hoe kan het dat de oude vesting in Sint Petersburg die jaren dienst deed als gevangenis voor dissidenten er nu uitziet als een vrolijk geverfde Efteling-attractie? Negatieve of onwenselijke elementen uit de Russische geschiedenis worden zorgvuldig onder het tapijt geveegd.

Dit heeft grote gevolgen voor het hedendaagse Rusland. Kwaad uit het verleden dat nooit erkend en veroordeeld wordt, blijft zijn macht uitoefenen. Als de misdaden van de KGB in de twintigste eeuw worden genegeerd, wie zal er dan ooit iets zeggen van de misdaden van ex-KGB'er Poetin en zijn FSB in de eenentwintigste eeuw? We kunnen slechts hopen dat mensen als Petrov blijven vechten voor een eerlijk verhaal, en dat buitenlandse onderzoekers zoals Gorter blijven speuren naar het Russische verborgen verleden. Dat is broodnodig, want tot nu toe wordt Rusland geregeerd door sterke verhalen – ruimte voor adoptiemoeders is er niet.

--
Op 7 en 8 november komen Nikita Petrov en een aantal andere deskundigen op het gebied van de Stalinterreur naar het NIOD voor een publieksbijeenkomst en een internationaal symposium.

--

Maite Karssenberg (1989) doet momenteel een onderzoeksmaster Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Mail

Maite Karssenberg is schrijfster, historica en programmamaker. Ze houdt van vergeten geschiedenissen en idem reisbestemmingen, de zee en zelfreflectie. Maar het meest nog houdt ze van boeken lezen.

Roosmarijn Schoonewelle is beeldend kunstenaar en maakt illustraties. Ze tekent en schildert door elkaar, knipt stukken uit haar werk en maakt daar collages of objecten van. Haar getekende beelden staan open voor associatie en dwingen tegelijkertijd te kijken op een precieze manier.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer