Asset 14

Russische sterke verhalen

De sterke verhalen over de geschiedenis liggen in Rusland voor het oprapen. Maite sprak met een Russische historicus die zich inzet voor het historisch bewustzijn in zijn land.

Wij – dertig geschiedenisstudenten en twee begeleiders – hadden uren langs de kant van een weg gewacht terwijl de bezwete buschauffeur, sigaret in de mond, tevergeefs aan de motor van de kapotte bus sleutelde. Nu zaten we in een nieuwe bus met een liter wodka en mors (een typisch Russische cranberrysap) en de weg naar Vladimir was nog lang. Buiten wierp de ondergaande zon streepschaduwen over de groene heuvels.

Om de tijd te doden besloten we gezamenlijk een verhaaltje te schrijven, drie woorden per persoon. Ik schreef: "Er was eens..." en Willem schreef: "...een appel genaamd 'Peer.'" Zo ging het verder, Wouter introduceerde een mango genaamd "Druif" en al snel hadden Peer en Druif een intense relatie. Totdat Willem het plot een totale ommekeer bezorgde en een adoptiemoeder het verhaal in schreef. Mijn reisgenoten waren furieus. Hoe kon hij plotseling een adoptiemoeder introduceren die het verhaal een compleet onlogische wending gaf?

Willem en ik barstten in lachen uit. Deze wodka-drinkende feestbeesten waren gehecht geraakt aan de enkele minuten daarvoor in het leven geroepen fictieve personages Peer en Druif. Ze realiseerden zich niet hoe aandoenlijk hun reactie was; ze waren als kleuters die aandachtig luisteren naar een door een hand bestuurde sok, totaal in de ban van de eigen illusies.

Reizend door Rusland realiseerde ik me dat hetzelfde geldt voor de Rus en zijn vaderlandse geschiedenis. Als Nederlandse geschiedenisstudent die is geleerd verhalen per definitie te wantrouwen, sta je te kijken van de rigiditeit van de door de overheid geconstrueerde historische verhalen die overal in Rusland worden gepresenteerd en op grote schaal geloofd. Het bezet van Leningrad? Een lange Russische heldenstrijd. De val van het communisme? Een overwinning van de Russische democratie, kerk en economie. De geschiedenis van Tatarstan? Een eeuwenlange broederlijke manifestatie van Tataarse ambachtelijkheid. Verhalen om hartstochtelijk in te geloven, zonder vraagtekens, complicaties of schuldgevoelens. Verhalen over lijden en verlossing, strijd en overwinning. Sterke verhalen.

Historicus Nikita Petrov bevestigde dit beeld. Hij ontving onze groep op het hoofdkantoor van Memorial in Moskou. Memorial is een ngo die zich inzet voor historisch bewustzijn en mensenrechten in Rusland, door middel van onderzoek, tentoonstellingen en onderwijsinitiatieven. Maar hoezeer het zich ook sterk maakt voor onder andere het achterhalen en herdenken van de Sovjetterreur, onder Poetin is er weinig hoop op verbetering.

"In Russia, history became the field of ideology", aldus Petrov, en dat is in de afgelopen jaren niet veranderd. Het tij leek te keren toen Boris Jeltsin (ooit lid van Memorial) in het begin van de jaren negentig een groot aantal archieven openstelde, maar vanaf het midden van de jaren negentig ging het weer bergafwaarts. Onder Poetin zet deze trend door. Historici spreken zelfs van een ‘re-secretization’ van de Russische archieven. Memorial heeft het zwaar nu onafhankelijke organisaties de duimschroeven stevig worden aangedraaid met de beruchte nieuwe ngo-wetten.

"The state wants to show only good history", vertelt Petrov, om er met de nodige verontwaardiging aan toe te voegen: "you can even find pro-Stalin books in Russian book shops!" Op de vraag of hij hoop heeft voor de toekomst, antwoordt hij: ja, maar weinig. Het aantal geschiedenisstudenten neemt af en de studenten die er al zijn willen geen beroepshistoricus worden, omdat er geen cent mee te verdienen valt. Petrovs boek over de goelags heeft nauwelijks publiciteit gekregen. Hij voerde tientallen rechtszaken tegen de staat – over toegang tot archieven, rehabilitatie van slachtoffers van politieke onderdrukking en tegen de vrijheidsbeperkende wetten voor ngo’s – maar won er slechts één. Slechts op zeer kleine schaal lukt het Memorial om een voet tussen de deur te krijgen. Maar ondanks alle tegenslag is Petrov nog steeds verbazingwekkend strijdlustig.

Illustratie: Roosmarijn Schoonewelle

Andere initiatieven die iets van de duistere kant van de Russische geschiedenis tonen, komen uit het buitenland. Een voorbeeld is de documentaire 900 Days die Jessica Gorter maakte over de Duitse bezetting van Leningrad (nu Sint Petersburg). Hierin vertellen overlevenden – door voormalig president Medvedev aangeduid als ‘voorbeeldige helden’ – over de verschrikkingen die zij tussen 1941 en 1945 hebben meegemaakt. Één miljoen doden, extreme honger, temperaturen van min dertig, een stad door Stalin aan haar lot overgelaten – veel van deze ‘helden’ hadden dit verhaal nog nooit verteld, laat staan dat iemand hen ernaar had gevraagd. De film mag van de Russische autoriteiten nog altijd niet worden vertoond op televisie, omdat het de officiële interpretatie onderuit haalt en te veel onrust zou veroorzaken. Lokale vertoningen roepen inderdaad grote discussies op onder jong en oud. "A film that peels the crust of propaganda off the naked body of pain," las het IDFA juryrapport (de film won de prijs voor beste Nederlandse documentaire van 2011).

Rusland heeft dus een Nederlandse documentairemaakster nodig om het ware verhaal van één van de grootste rampen van de vaderlandse geschiedenis aan het licht te brengen, bijna zeventig jaar na dato. Daar kreeg ik een knoop van in mijn maag toen ik onder het 'Monument to the Heroic Defenders of Leningrad' op het Petersburgse 'Plein van de overwinning' stond. De gigantische, hoekige stenen soldaten onder een tientallen meters hoge obelisk straalden strijdbaarheid en overwinning uit, net als het museum onder het monument. Aandacht voor het slachtofferschap was er nauwelijks.

Maar kunnen we het de Russen kwalijk nemen? Ze zijn decennialang lamgeslagen door de ene propagandamachine na de andere, totdat het Russische verleden niets anders meer was dan een mierzoete taart van laag op laag ‘goede’ geschiedenis. De Russische mentaliteit is er één van desinteresse, gelatenheid en fatalisme. De gemiddelde Rus wordt in niets gestimuleerd om buiten de gebruikelijke verhalen te denken, en waarom zou hij? Subversieve activiteiten zijn riskant en hij is al lang blij als hij een aangenaam leven voor zichzelf kan creëren. Dit geldt volgens Petrov al helemaal voor de jonge generatie: "Young Russians want to live in a successful country with a successful history."

Beeld: Maite Karssenberg

De Russische overheid is wel degelijk iets aan te rekenen. Hoe kan het bijvoorbeeld dat er in Rusland nauwelijks een monument of een museum te vinden is voor de miljoenen goelagslachtoffers? Waarschijnlijk omdat degenen die toen verantwoordelijk waren nog steeds aan de touwtjes trekken. Hoe kan het dat de oude vesting in Sint Petersburg die jaren dienst deed als gevangenis voor dissidenten er nu uitziet als een vrolijk geverfde Efteling-attractie? Negatieve of onwenselijke elementen uit de Russische geschiedenis worden zorgvuldig onder het tapijt geveegd.

Dit heeft grote gevolgen voor het hedendaagse Rusland. Kwaad uit het verleden dat nooit erkend en veroordeeld wordt, blijft zijn macht uitoefenen. Als de misdaden van de KGB in de twintigste eeuw worden genegeerd, wie zal er dan ooit iets zeggen van de misdaden van ex-KGB'er Poetin en zijn FSB in de eenentwintigste eeuw? We kunnen slechts hopen dat mensen als Petrov blijven vechten voor een eerlijk verhaal, en dat buitenlandse onderzoekers zoals Gorter blijven speuren naar het Russische verborgen verleden. Dat is broodnodig, want tot nu toe wordt Rusland geregeerd door sterke verhalen – ruimte voor adoptiemoeders is er niet.

--
Op 7 en 8 november komen Nikita Petrov en een aantal andere deskundigen op het gebied van de Stalinterreur naar het NIOD voor een publieksbijeenkomst en een internationaal symposium.

--

Maite Karssenberg (1989) doet momenteel een onderzoeksmaster Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Mail

Maite Karssenberg is schrijfster, historica en programmamaker. Ze houdt van vergeten geschiedenissen en idem reisbestemmingen, de zee en zelfreflectie. Maar het meest nog houdt ze van boeken lezen.

Roosmarijn Schoonewelle is beeldend kunstenaar en maakt illustraties. Ze tekent en schildert door elkaar, knipt stukken uit haar werk en maakt daar collages of objecten van. Haar getekende beelden staan open voor associatie en dwingen tegelijkertijd te kijken op een precieze manier.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Faust [working title] (foto door Michel Schnater) door

De opera Faust [working title] doorbreekt de stilte in corona-tijd

Iris Blaak liet zich meevoeren door 'Faust [working title]' van De Nationale Opera en interviewde de makers: Manoj Kamps en Lisenka Heijboer Castañón. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inclusief

En dan nu inclusief

Deze week worden onze redacteuren blij van de vervanger van Harry Potter, foto's van krioelende stadsbewoners en de Duitse keuken. Lees meer

Hemellichamen

Hemellichamen

In drie gedichten beschrijft theatermaker en schrijver Anne Chris van Doesburg de ruimte tussen twee lichamen. Hoe houd je elkaar vast als je niet weet hoe je je tot elkaar moet verhouden? Over het hebben van mythische waarde, plaatjes in een weckpot en elkaar uren vasthouden. Lees meer

Automatische concepten 46

Demoontjes

Marthe van Bronkhorst laat haar demoontjes uit. Dat scheelt, want dan hoeft ze ze even niet zelf te dragen. Lees meer

 The Notorious RBG is niet meer

The Notorious RBG is niet meer

Illustrator Pirmin Rengers maakte dit prachtige portret ter ere van Ruth Bader Ginsburg, de Amerikaanse opperrechter die afgelopen vrijdag overleed. Lees meer

In ‘Adult Alternative’ verleggen transgender modellen de grenzen van het begeerlijke

In ‘Adult Alternative’ verleggen transgender modellen de grenzen van het begeerlijke

Met Adult Alternative, ‘de eerste erotische fototentoonstelling met transgender, intersekse en non-binaire modellen ooit’, wil Pride Photo Nijmegen een taboedoorbrekende expo neerzetten. Die belofte wordt slechts ten dele waargemaakt, zag Marte Hoogenboom – al is ook dat de moeite waard. Lees meer

Heimweek Mixtape

Heimweek Mixtape

Heimwee kan niet zonder muziek, en een themaweek niet zonder mixtape. Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met liedjes gekozen door redacteuren. Lees meer

Heimwee is de wreedste pijn

Heimwee is de wreedste pijn

Is heimwee vertaalbaar? Marthe van Bronkhorst reflecteert op de emotie in haar vertalingen van drie romantische dichters die zeer onder hun heimwee leden. Lees meer

Ter Reparatie

Ter Reparatie

Soms past toch niet alles op de manier waarop je het je had voorgesteld. Vrienden doen alles voor elkaar, toch? Een kort verhaal over elkaar net missen, drie vrienden en een paarse trui. Lees meer

 'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

Maar liefst 14.000 asielaanvragen zouden nog voor het eind van 2020 behandeld moeten zijn, zo is de doelstelling van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Lees meer

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Onze maatschappij kent momenteel veel nostalgische oplevingen. Kunstenaar Sandra Mackus betrapt zichzelf erop dat ze in haar werk ook met het verlangen naar vroeger speelt. Hoe blijft ze authentiek en oprecht? Haar recept is verbluffend simpel. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Nieuwe nostalgie 1

Nieuwe nostalgie

Normaal gesproken vragen wij onze redacteuren: wat maakt je blij? Tijdens de Heimweek: wat maakt je nostalgisch? Lees meer

Heimwee in het Heilig Land - een triptiek 1

Heimwee in het Heilig Land

Lies Defever passeerde de muur tussen Israël en Palestina, en ontmoette twee volken met heimwee naar de toekomst. Lees meer

Fantoompijn Evangeline Habarurema

Fantoompijn

Alle dingen gaan voorbij, de mooiste, maar ook de pijnlijkste dingen. Een troostvolle tip voor iedereen die verliest en rouwt, en het officiële Hard//hoofd-debuut van schrijver en illustrator Evangeline Agape. Lees meer

Als het doek valt

Als het doek valt

De gevoelens van heimwee waardoor Eva als kind geteisterd werd, ervaart ze als volwassen vrouw van tijd tot tijd nog steeds. Lees meer

 Samen alleen op de wereld

Samen alleen op de wereld

Speciaal voor de Heimweek delen tien fotografen beelden die hen doen terugverlangen naar een plek of een moment in hun leven. Het resultaat is een uniek inkijkje in de diversiteit van heimwee en nostalgie; misschien wel de allerindividueelste emoties. Lees meer

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Over nostalgie en camp - smijt je waardeloze parels uit het raam

Wat hebben nostalgie en camp met elkaar van doen? Rijk Kistemaker kwam erachter dat deze twee fenomenen nauwer verbonden zijn dan we in eerste instantie misschien denken. Een essay over de troost van het abjecte en de overdaad, van schorseneren en Meryl Streep, van de glitters en parels in een gezamenlijke queercultuur. Lees meer

Nog even, langzaam

Nog even, langzaam

Soms heb je heimwee naar dingen die er nog zijn. Nora van Arkel schreef een gedicht over heimwee naar een relatie die nog niet voorbij is: 'hier, fluister ik maar alles / wat ik voel is morgen'. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan