De sterke verhalen over de geschiedenis liggen in Rusland voor het oprapen. Maite sprak met een Russische historicus die zich inzet voor het historisch bewustzijn in zijn land.
Wij – dertig geschiedenisstudenten en twee begeleiders – hadden uren langs de kant van een weg gewacht terwijl de bezwete buschauffeur, sigaret in de mond, tevergeefs aan de motor van de kapotte bus sleutelde. Nu zaten we in een nieuwe bus met een liter wodka en mors (een typisch Russische cranberrysap) en de weg naar Vladimir was nog lang. Buiten wierp de ondergaande zon streepschaduwen over de groene heuvels.
Om de tijd te doden besloten we gezamenlijk een verhaaltje te schrijven, drie woorden per persoon. Ik schreef: "Er was eens..." en Willem schreef: "...een appel genaamd 'Peer.'" Zo ging het verder, Wouter introduceerde een mango genaamd "Druif" en al snel hadden Peer en Druif een intense relatie. Totdat Willem het plot een totale ommekeer bezorgde en een adoptiemoeder het verhaal in schreef. Mijn reisgenoten waren furieus. Hoe kon hij plotseling een adoptiemoeder introduceren die het verhaal een compleet onlogische wending gaf?
Willem en ik barstten in lachen uit. Deze wodka-drinkende feestbeesten waren gehecht geraakt aan de enkele minuten daarvoor in het leven geroepen fictieve personages Peer en Druif. Ze realiseerden zich niet hoe aandoenlijk hun reactie was; ze waren als kleuters die aandachtig luisteren naar een door een hand bestuurde sok, totaal in de ban van de eigen illusies.
Reizend door Rusland realiseerde ik me dat hetzelfde geldt voor de Rus en zijn vaderlandse geschiedenis. Als Nederlandse geschiedenisstudent die is geleerd verhalen per definitie te wantrouwen, sta je te kijken van de rigiditeit van de door de overheid geconstrueerde historische verhalen die overal in Rusland worden gepresenteerd en op grote schaal geloofd. Het bezet van Leningrad? Een lange Russische heldenstrijd. De val van het communisme? Een overwinning van de Russische democratie, kerk en economie. De geschiedenis van Tatarstan? Een eeuwenlange broederlijke manifestatie van Tataarse ambachtelijkheid. Verhalen om hartstochtelijk in te geloven, zonder vraagtekens, complicaties of schuldgevoelens. Verhalen over lijden en verlossing, strijd en overwinning. Sterke verhalen.
Historicus Nikita Petrov bevestigde dit beeld. Hij ontving onze groep op het hoofdkantoor van Memorial in Moskou. Memorial is een ngo die zich inzet voor historisch bewustzijn en mensenrechten in Rusland, door middel van onderzoek, tentoonstellingen en onderwijsinitiatieven. Maar hoezeer het zich ook sterk maakt voor onder andere het achterhalen en herdenken van de Sovjetterreur, onder Poetin is er weinig hoop op verbetering.
"In Russia, history became the field of ideology", aldus Petrov, en dat is in de afgelopen jaren niet veranderd. Het tij leek te keren toen Boris Jeltsin (ooit lid van Memorial) in het begin van de jaren negentig een groot aantal archieven openstelde, maar vanaf het midden van de jaren negentig ging het weer bergafwaarts. Onder Poetin zet deze trend door. Historici spreken zelfs van een ‘re-secretization’ van de Russische archieven. Memorial heeft het zwaar nu onafhankelijke organisaties de duimschroeven stevig worden aangedraaid met de beruchte nieuwe ngo-wetten.
"The state wants to show only good history", vertelt Petrov, om er met de nodige verontwaardiging aan toe te voegen: "you can even find pro-Stalin books in Russian book shops!" Op de vraag of hij hoop heeft voor de toekomst, antwoordt hij: ja, maar weinig. Het aantal geschiedenisstudenten neemt af en de studenten die er al zijn willen geen beroepshistoricus worden, omdat er geen cent mee te verdienen valt. Petrovs boek over de goelags heeft nauwelijks publiciteit gekregen. Hij voerde tientallen rechtszaken tegen de staat – over toegang tot archieven, rehabilitatie van slachtoffers van politieke onderdrukking en tegen de vrijheidsbeperkende wetten voor ngo’s – maar won er slechts één. Slechts op zeer kleine schaal lukt het Memorial om een voet tussen de deur te krijgen. Maar ondanks alle tegenslag is Petrov nog steeds verbazingwekkend strijdlustig.
Illustratie: Roosmarijn Schoonewelle
Andere initiatieven die iets van de duistere kant van de Russische geschiedenis tonen, komen uit het buitenland. Een voorbeeld is de documentaire 900 Days die Jessica Gorter maakte over de Duitse bezetting van Leningrad (nu Sint Petersburg). Hierin vertellen overlevenden – door voormalig president Medvedev aangeduid als ‘voorbeeldige helden’ – over de verschrikkingen die zij tussen 1941 en 1945 hebben meegemaakt. Één miljoen doden, extreme honger, temperaturen van min dertig, een stad door Stalin aan haar lot overgelaten – veel van deze ‘helden’ hadden dit verhaal nog nooit verteld, laat staan dat iemand hen ernaar had gevraagd. De film mag van de Russische autoriteiten nog altijd niet worden vertoond op televisie, omdat het de officiële interpretatie onderuit haalt en te veel onrust zou veroorzaken. Lokale vertoningen roepen inderdaad grote discussies op onder jong en oud. "A film that peels the crust of propaganda off the naked body of pain," las het IDFA juryrapport (de film won de prijs voor beste Nederlandse documentaire van 2011).
Rusland heeft dus een Nederlandse documentairemaakster nodig om het ware verhaal van één van de grootste rampen van de vaderlandse geschiedenis aan het licht te brengen, bijna zeventig jaar na dato. Daar kreeg ik een knoop van in mijn maag toen ik onder het 'Monument to the Heroic Defenders of Leningrad' op het Petersburgse 'Plein van de overwinning' stond. De gigantische, hoekige stenen soldaten onder een tientallen meters hoge obelisk straalden strijdbaarheid en overwinning uit, net als het museum onder het monument. Aandacht voor het slachtofferschap was er nauwelijks.
Maar kunnen we het de Russen kwalijk nemen? Ze zijn decennialang lamgeslagen door de ene propagandamachine na de andere, totdat het Russische verleden niets anders meer was dan een mierzoete taart van laag op laag ‘goede’ geschiedenis. De Russische mentaliteit is er één van desinteresse, gelatenheid en fatalisme. De gemiddelde Rus wordt in niets gestimuleerd om buiten de gebruikelijke verhalen te denken, en waarom zou hij? Subversieve activiteiten zijn riskant en hij is al lang blij als hij een aangenaam leven voor zichzelf kan creëren. Dit geldt volgens Petrov al helemaal voor de jonge generatie: "Young Russians want to live in a successful country with a successful history."
Beeld: Maite Karssenberg
De Russische overheid is wel degelijk iets aan te rekenen. Hoe kan het bijvoorbeeld dat er in Rusland nauwelijks een monument of een museum te vinden is voor de miljoenen goelagslachtoffers? Waarschijnlijk omdat degenen die toen verantwoordelijk waren nog steeds aan de touwtjes trekken. Hoe kan het dat de oude vesting in Sint Petersburg die jaren dienst deed als gevangenis voor dissidenten er nu uitziet als een vrolijk geverfde Efteling-attractie? Negatieve of onwenselijke elementen uit de Russische geschiedenis worden zorgvuldig onder het tapijt geveegd.
Dit heeft grote gevolgen voor het hedendaagse Rusland. Kwaad uit het verleden dat nooit erkend en veroordeeld wordt, blijft zijn macht uitoefenen. Als de misdaden van de KGB in de twintigste eeuw worden genegeerd, wie zal er dan ooit iets zeggen van de misdaden van ex-KGB'er Poetin en zijn FSB in de eenentwintigste eeuw? We kunnen slechts hopen dat mensen als Petrov blijven vechten voor een eerlijk verhaal, en dat buitenlandse onderzoekers zoals Gorter blijven speuren naar het Russische verborgen verleden. Dat is broodnodig, want tot nu toe wordt Rusland geregeerd door sterke verhalen – ruimte voor adoptiemoeders is er niet.
--
Op 7 en 8 november komen Nikita Petrov en een aantal andere deskundigen op het gebied van de Stalinterreur naar het NIOD voor een publieksbijeenkomst en een internationaal symposium.
--
Maite Karssenberg (1989) doet momenteel een onderzoeksmaster Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.
Maite Karssenberg is schrijfster, historica en programmamaker. Ze houdt van vergeten geschiedenissen en idem reisbestemmingen, de zee en zelfreflectie. Maar het meest nog houdt ze van boeken lezen.
Roosmarijn Schoonewelle is beeldend kunstenaar en maakt illustraties. Ze tekent en schildert door elkaar, knipt stukken uit haar werk en maakt daar collages of objecten van. Haar getekende beelden staan open voor associatie en dwingen tegelijkertijd te kijken op een precieze manier.
