Asset 14

Russische sterke verhalen

De sterke verhalen over de geschiedenis liggen in Rusland voor het oprapen. Maite sprak met een Russische historicus die zich inzet voor het historisch bewustzijn in zijn land.

Wij – dertig geschiedenisstudenten en twee begeleiders – hadden uren langs de kant van een weg gewacht terwijl de bezwete buschauffeur, sigaret in de mond, tevergeefs aan de motor van de kapotte bus sleutelde. Nu zaten we in een nieuwe bus met een liter wodka en mors (een typisch Russische cranberrysap) en de weg naar Vladimir was nog lang. Buiten wierp de ondergaande zon streepschaduwen over de groene heuvels.

Om de tijd te doden besloten we gezamenlijk een verhaaltje te schrijven, drie woorden per persoon. Ik schreef: "Er was eens..." en Willem schreef: "...een appel genaamd 'Peer.'" Zo ging het verder, Wouter introduceerde een mango genaamd "Druif" en al snel hadden Peer en Druif een intense relatie. Totdat Willem het plot een totale ommekeer bezorgde en een adoptiemoeder het verhaal in schreef. Mijn reisgenoten waren furieus. Hoe kon hij plotseling een adoptiemoeder introduceren die het verhaal een compleet onlogische wending gaf?

Willem en ik barstten in lachen uit. Deze wodka-drinkende feestbeesten waren gehecht geraakt aan de enkele minuten daarvoor in het leven geroepen fictieve personages Peer en Druif. Ze realiseerden zich niet hoe aandoenlijk hun reactie was; ze waren als kleuters die aandachtig luisteren naar een door een hand bestuurde sok, totaal in de ban van de eigen illusies.

Reizend door Rusland realiseerde ik me dat hetzelfde geldt voor de Rus en zijn vaderlandse geschiedenis. Als Nederlandse geschiedenisstudent die is geleerd verhalen per definitie te wantrouwen, sta je te kijken van de rigiditeit van de door de overheid geconstrueerde historische verhalen die overal in Rusland worden gepresenteerd en op grote schaal geloofd. Het bezet van Leningrad? Een lange Russische heldenstrijd. De val van het communisme? Een overwinning van de Russische democratie, kerk en economie. De geschiedenis van Tatarstan? Een eeuwenlange broederlijke manifestatie van Tataarse ambachtelijkheid. Verhalen om hartstochtelijk in te geloven, zonder vraagtekens, complicaties of schuldgevoelens. Verhalen over lijden en verlossing, strijd en overwinning. Sterke verhalen.

Historicus Nikita Petrov bevestigde dit beeld. Hij ontving onze groep op het hoofdkantoor van Memorial in Moskou. Memorial is een ngo die zich inzet voor historisch bewustzijn en mensenrechten in Rusland, door middel van onderzoek, tentoonstellingen en onderwijsinitiatieven. Maar hoezeer het zich ook sterk maakt voor onder andere het achterhalen en herdenken van de Sovjetterreur, onder Poetin is er weinig hoop op verbetering.

"In Russia, history became the field of ideology", aldus Petrov, en dat is in de afgelopen jaren niet veranderd. Het tij leek te keren toen Boris Jeltsin (ooit lid van Memorial) in het begin van de jaren negentig een groot aantal archieven openstelde, maar vanaf het midden van de jaren negentig ging het weer bergafwaarts. Onder Poetin zet deze trend door. Historici spreken zelfs van een ‘re-secretization’ van de Russische archieven. Memorial heeft het zwaar nu onafhankelijke organisaties de duimschroeven stevig worden aangedraaid met de beruchte nieuwe ngo-wetten.

"The state wants to show only good history", vertelt Petrov, om er met de nodige verontwaardiging aan toe te voegen: "you can even find pro-Stalin books in Russian book shops!" Op de vraag of hij hoop heeft voor de toekomst, antwoordt hij: ja, maar weinig. Het aantal geschiedenisstudenten neemt af en de studenten die er al zijn willen geen beroepshistoricus worden, omdat er geen cent mee te verdienen valt. Petrovs boek over de goelags heeft nauwelijks publiciteit gekregen. Hij voerde tientallen rechtszaken tegen de staat – over toegang tot archieven, rehabilitatie van slachtoffers van politieke onderdrukking en tegen de vrijheidsbeperkende wetten voor ngo’s – maar won er slechts één. Slechts op zeer kleine schaal lukt het Memorial om een voet tussen de deur te krijgen. Maar ondanks alle tegenslag is Petrov nog steeds verbazingwekkend strijdlustig.

Illustratie: Roosmarijn Schoonewelle

Andere initiatieven die iets van de duistere kant van de Russische geschiedenis tonen, komen uit het buitenland. Een voorbeeld is de documentaire 900 Days die Jessica Gorter maakte over de Duitse bezetting van Leningrad (nu Sint Petersburg). Hierin vertellen overlevenden – door voormalig president Medvedev aangeduid als ‘voorbeeldige helden’ – over de verschrikkingen die zij tussen 1941 en 1945 hebben meegemaakt. Één miljoen doden, extreme honger, temperaturen van min dertig, een stad door Stalin aan haar lot overgelaten – veel van deze ‘helden’ hadden dit verhaal nog nooit verteld, laat staan dat iemand hen ernaar had gevraagd. De film mag van de Russische autoriteiten nog altijd niet worden vertoond op televisie, omdat het de officiële interpretatie onderuit haalt en te veel onrust zou veroorzaken. Lokale vertoningen roepen inderdaad grote discussies op onder jong en oud. "A film that peels the crust of propaganda off the naked body of pain," las het IDFA juryrapport (de film won de prijs voor beste Nederlandse documentaire van 2011).

Rusland heeft dus een Nederlandse documentairemaakster nodig om het ware verhaal van één van de grootste rampen van de vaderlandse geschiedenis aan het licht te brengen, bijna zeventig jaar na dato. Daar kreeg ik een knoop van in mijn maag toen ik onder het 'Monument to the Heroic Defenders of Leningrad' op het Petersburgse 'Plein van de overwinning' stond. De gigantische, hoekige stenen soldaten onder een tientallen meters hoge obelisk straalden strijdbaarheid en overwinning uit, net als het museum onder het monument. Aandacht voor het slachtofferschap was er nauwelijks.

Maar kunnen we het de Russen kwalijk nemen? Ze zijn decennialang lamgeslagen door de ene propagandamachine na de andere, totdat het Russische verleden niets anders meer was dan een mierzoete taart van laag op laag ‘goede’ geschiedenis. De Russische mentaliteit is er één van desinteresse, gelatenheid en fatalisme. De gemiddelde Rus wordt in niets gestimuleerd om buiten de gebruikelijke verhalen te denken, en waarom zou hij? Subversieve activiteiten zijn riskant en hij is al lang blij als hij een aangenaam leven voor zichzelf kan creëren. Dit geldt volgens Petrov al helemaal voor de jonge generatie: "Young Russians want to live in a successful country with a successful history."

Beeld: Maite Karssenberg

De Russische overheid is wel degelijk iets aan te rekenen. Hoe kan het bijvoorbeeld dat er in Rusland nauwelijks een monument of een museum te vinden is voor de miljoenen goelagslachtoffers? Waarschijnlijk omdat degenen die toen verantwoordelijk waren nog steeds aan de touwtjes trekken. Hoe kan het dat de oude vesting in Sint Petersburg die jaren dienst deed als gevangenis voor dissidenten er nu uitziet als een vrolijk geverfde Efteling-attractie? Negatieve of onwenselijke elementen uit de Russische geschiedenis worden zorgvuldig onder het tapijt geveegd.

Dit heeft grote gevolgen voor het hedendaagse Rusland. Kwaad uit het verleden dat nooit erkend en veroordeeld wordt, blijft zijn macht uitoefenen. Als de misdaden van de KGB in de twintigste eeuw worden genegeerd, wie zal er dan ooit iets zeggen van de misdaden van ex-KGB'er Poetin en zijn FSB in de eenentwintigste eeuw? We kunnen slechts hopen dat mensen als Petrov blijven vechten voor een eerlijk verhaal, en dat buitenlandse onderzoekers zoals Gorter blijven speuren naar het Russische verborgen verleden. Dat is broodnodig, want tot nu toe wordt Rusland geregeerd door sterke verhalen – ruimte voor adoptiemoeders is er niet.

--
Op 7 en 8 november komen Nikita Petrov en een aantal andere deskundigen op het gebied van de Stalinterreur naar het NIOD voor een publieksbijeenkomst en een internationaal symposium.

--

Maite Karssenberg (1989) doet momenteel een onderzoeksmaster Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Mail

Maite Karssenberg is schrijfster, historica en programmamaker. Ze houdt van vergeten geschiedenissen en idem reisbestemmingen, de zee en zelfreflectie. Maar het meest nog houdt ze van boeken lezen.

Roosmarijn Schoonewelle is beeldend kunstenaar en maakt illustraties. Ze tekent en schildert door elkaar, knipt stukken uit haar werk en maakt daar collages of objecten van. Haar getekende beelden staan open voor associatie en dwingen tegelijkertijd te kijken op een precieze manier.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Racisme is een diep verweven onderdeel van het narratief van Nederland, waar we nog dagelijks de gevolgen van kunnen zien en voelen. Het is niet genoeg om je stil en afzijdig te houden van onrecht: verandering vereist actie. Lees meer

Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

Automatische concepten 39

Vraag geen cadeaus (en krijg iets beters)

Jarig zijn én wereldproblematiek willen aanpakken, Jozien Wijkhuis leed eronder. Haar tip aan de (virtuele) verjaardagsbezoeker: geef cadeaus die geen geld kosten, of stort een bedrag dat de jarige zelf cadeau kan doen aan een medemens in nood. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan