nieuwsbrief
Asset 14

Russische sterke verhalen

De sterke verhalen over de geschiedenis liggen in Rusland voor het oprapen. Maite sprak met een Russische historicus die zich inzet voor het historisch bewustzijn in zijn land.

Mail

Wij – dertig geschiedenisstudenten en twee begeleiders – hadden uren langs de kant van een weg gewacht terwijl de bezwete buschauffeur, sigaret in de mond, tevergeefs aan de motor van de kapotte bus sleutelde. Nu zaten we in een nieuwe bus met een liter wodka en mors (een typisch Russische cranberrysap) en de weg naar Vladimir was nog lang. Buiten wierp de ondergaande zon streepschaduwen over de groene heuvels.

Om de tijd te doden besloten we gezamenlijk een verhaaltje te schrijven, drie woorden per persoon. Ik schreef: "Er was eens..." en Willem schreef: "...een appel genaamd 'Peer.'" Zo ging het verder, Wouter introduceerde een mango genaamd "Druif" en al snel hadden Peer en Druif een intense relatie. Totdat Willem het plot een totale ommekeer bezorgde en een adoptiemoeder het verhaal in schreef. Mijn reisgenoten waren furieus. Hoe kon hij plotseling een adoptiemoeder introduceren die het verhaal een compleet onlogische wending gaf?

Willem en ik barstten in lachen uit. Deze wodka-drinkende feestbeesten waren gehecht geraakt aan de enkele minuten daarvoor in het leven geroepen fictieve personages Peer en Druif. Ze realiseerden zich niet hoe aandoenlijk hun reactie was; ze waren als kleuters die aandachtig luisteren naar een door een hand bestuurde sok, totaal in de ban van de eigen illusies.

Reizend door Rusland realiseerde ik me dat hetzelfde geldt voor de Rus en zijn vaderlandse geschiedenis. Als Nederlandse geschiedenisstudent die is geleerd verhalen per definitie te wantrouwen, sta je te kijken van de rigiditeit van de door de overheid geconstrueerde historische verhalen die overal in Rusland worden gepresenteerd en op grote schaal geloofd. Het bezet van Leningrad? Een lange Russische heldenstrijd. De val van het communisme? Een overwinning van de Russische democratie, kerk en economie. De geschiedenis van Tatarstan? Een eeuwenlange broederlijke manifestatie van Tataarse ambachtelijkheid. Verhalen om hartstochtelijk in te geloven, zonder vraagtekens, complicaties of schuldgevoelens. Verhalen over lijden en verlossing, strijd en overwinning. Sterke verhalen.

Historicus Nikita Petrov bevestigde dit beeld. Hij ontving onze groep op het hoofdkantoor van Memorial in Moskou. Memorial is een ngo die zich inzet voor historisch bewustzijn en mensenrechten in Rusland, door middel van onderzoek, tentoonstellingen en onderwijsinitiatieven. Maar hoezeer het zich ook sterk maakt voor onder andere het achterhalen en herdenken van de Sovjetterreur, onder Poetin is er weinig hoop op verbetering.

"In Russia, history became the field of ideology", aldus Petrov, en dat is in de afgelopen jaren niet veranderd. Het tij leek te keren toen Boris Jeltsin (ooit lid van Memorial) in het begin van de jaren negentig een groot aantal archieven openstelde, maar vanaf het midden van de jaren negentig ging het weer bergafwaarts. Onder Poetin zet deze trend door. Historici spreken zelfs van een ‘re-secretization’ van de Russische archieven. Memorial heeft het zwaar nu onafhankelijke organisaties de duimschroeven stevig worden aangedraaid met de beruchte nieuwe ngo-wetten.

"The state wants to show only good history", vertelt Petrov, om er met de nodige verontwaardiging aan toe te voegen: "you can even find pro-Stalin books in Russian book shops!" Op de vraag of hij hoop heeft voor de toekomst, antwoordt hij: ja, maar weinig. Het aantal geschiedenisstudenten neemt af en de studenten die er al zijn willen geen beroepshistoricus worden, omdat er geen cent mee te verdienen valt. Petrovs boek over de goelags heeft nauwelijks publiciteit gekregen. Hij voerde tientallen rechtszaken tegen de staat – over toegang tot archieven, rehabilitatie van slachtoffers van politieke onderdrukking en tegen de vrijheidsbeperkende wetten voor ngo’s – maar won er slechts één. Slechts op zeer kleine schaal lukt het Memorial om een voet tussen de deur te krijgen. Maar ondanks alle tegenslag is Petrov nog steeds verbazingwekkend strijdlustig.

Illustratie: Roosmarijn Schoonewelle

Andere initiatieven die iets van de duistere kant van de Russische geschiedenis tonen, komen uit het buitenland. Een voorbeeld is de documentaire 900 Days die Jessica Gorter maakte over de Duitse bezetting van Leningrad (nu Sint Petersburg). Hierin vertellen overlevenden – door voormalig president Medvedev aangeduid als ‘voorbeeldige helden’ – over de verschrikkingen die zij tussen 1941 en 1945 hebben meegemaakt. Één miljoen doden, extreme honger, temperaturen van min dertig, een stad door Stalin aan haar lot overgelaten – veel van deze ‘helden’ hadden dit verhaal nog nooit verteld, laat staan dat iemand hen ernaar had gevraagd. De film mag van de Russische autoriteiten nog altijd niet worden vertoond op televisie, omdat het de officiële interpretatie onderuit haalt en te veel onrust zou veroorzaken. Lokale vertoningen roepen inderdaad grote discussies op onder jong en oud. "A film that peels the crust of propaganda off the naked body of pain," las het IDFA juryrapport (de film won de prijs voor beste Nederlandse documentaire van 2011).

Rusland heeft dus een Nederlandse documentairemaakster nodig om het ware verhaal van één van de grootste rampen van de vaderlandse geschiedenis aan het licht te brengen, bijna zeventig jaar na dato. Daar kreeg ik een knoop van in mijn maag toen ik onder het 'Monument to the Heroic Defenders of Leningrad' op het Petersburgse 'Plein van de overwinning' stond. De gigantische, hoekige stenen soldaten onder een tientallen meters hoge obelisk straalden strijdbaarheid en overwinning uit, net als het museum onder het monument. Aandacht voor het slachtofferschap was er nauwelijks.

Maar kunnen we het de Russen kwalijk nemen? Ze zijn decennialang lamgeslagen door de ene propagandamachine na de andere, totdat het Russische verleden niets anders meer was dan een mierzoete taart van laag op laag ‘goede’ geschiedenis. De Russische mentaliteit is er één van desinteresse, gelatenheid en fatalisme. De gemiddelde Rus wordt in niets gestimuleerd om buiten de gebruikelijke verhalen te denken, en waarom zou hij? Subversieve activiteiten zijn riskant en hij is al lang blij als hij een aangenaam leven voor zichzelf kan creëren. Dit geldt volgens Petrov al helemaal voor de jonge generatie: "Young Russians want to live in a successful country with a successful history."

Beeld: Maite Karssenberg

De Russische overheid is wel degelijk iets aan te rekenen. Hoe kan het bijvoorbeeld dat er in Rusland nauwelijks een monument of een museum te vinden is voor de miljoenen goelagslachtoffers? Waarschijnlijk omdat degenen die toen verantwoordelijk waren nog steeds aan de touwtjes trekken. Hoe kan het dat de oude vesting in Sint Petersburg die jaren dienst deed als gevangenis voor dissidenten er nu uitziet als een vrolijk geverfde Efteling-attractie? Negatieve of onwenselijke elementen uit de Russische geschiedenis worden zorgvuldig onder het tapijt geveegd.

Dit heeft grote gevolgen voor het hedendaagse Rusland. Kwaad uit het verleden dat nooit erkend en veroordeeld wordt, blijft zijn macht uitoefenen. Als de misdaden van de KGB in de twintigste eeuw worden genegeerd, wie zal er dan ooit iets zeggen van de misdaden van ex-KGB'er Poetin en zijn FSB in de eenentwintigste eeuw? We kunnen slechts hopen dat mensen als Petrov blijven vechten voor een eerlijk verhaal, en dat buitenlandse onderzoekers zoals Gorter blijven speuren naar het Russische verborgen verleden. Dat is broodnodig, want tot nu toe wordt Rusland geregeerd door sterke verhalen – ruimte voor adoptiemoeders is er niet.

--
Op 7 en 8 november komen Nikita Petrov en een aantal andere deskundigen op het gebied van de Stalinterreur naar het NIOD voor een publieksbijeenkomst en een internationaal symposium.

--

Maite Karssenberg (1989) doet momenteel een onderzoeksmaster Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Maite Karssenberg is schrijfster, historica en programmamaker. Ze houdt van vergeten geschiedenissen en idem reisbestemmingen, de zee en zelfreflectie. Maar het meest nog houdt ze van boeken lezen.

Roosmarijn Schoonewelle is beeldend kunstenaar en maakt illustraties. Ze tekent en schildert door elkaar, knipt stukken uit haar werk en maakt daar collages of objecten van. Haar getekende beelden staan open voor associatie en dwingen tegelijkertijd te kijken op een precieze manier.

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al bijna tien jaar een vrijhaven voor jonge en experimentele kunst, journalistiek en literatuur. Een walhalla voor hemelbestormers en constructieve twijfelaars, een speeltuin voor talentvolle dromers en ontheemde jonge honden. Elke dag verschijnen op onze site eigenzinnige artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties van onze jonge makers. Én onze site is helemaal gratis.

Zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Als je ons steunt, dan maken wij jou meteen kunstverzamelaar door je speciaal geselecteerde kunstwerken toe te sturen. Verzamel kunst en help je favoriete tijdschrift het volgende decennium door.

Steun ons
het laatste
Beeldbrekers (VII): 'Kunst en sport gaan ontzettend goed samen'

'Kunst en sport gaan ontzettend goed samen'

In deze serie interviewt Hard//hoofd beeldbrekers: mensen die het kunst- en cultuurveld openbreken en de spelregels veranderen. Aflevering 7: In een oude kogelfabriek op het Hembrugterrein is sinds deze zomer Het HEM te bezoeken, ‘een nieuw huis voor cultuur’. In gesprek met Laura Kemper. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

Tip: Leer elkaars taal van de liefde

Leer elkaars taal van de liefde

Kiki Bolwijn heeft een bijzondere manier van communiceren met haar vader: zonder veel woorden te wisselen begrijpen ze elkaar heel goed. Een tip om elkaars taal van de liefde te leren spreken, ook als dat soms niet de jouwe is. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Red zaterdag onze democratie 1

Red zaterdag onze democratie

Als terrorisme en doodsbedreigingen niet meer worden geschuwd om een racistische traditie in stand te houden, is jezelf uitspreken niet meer genoeg, ziet Naomí Combrink. De vrijheid van vergadering en de democratie staan op het spel. Lees meer

Alles vijf sterren: 15

Persoonlijke revoluties en opdringerige aansporingen

Deze week worden we blij van een eeuwenoude schoolkrant, een handig polsbandje en een kostuumdrama zoals we dat niet gewend zijn. Lees meer

Tip: Ga saneren

Ga saneren

De nachtmerrie van elke boekenliefhebber: Esmé van den Boom moet voor haar werk in de bibliotheek boeken wegdoen. Of word je hier juist ook wel zen van? Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Alles vijf sterren: Over straat in een andere wereld

Over straat in een andere wereld

Deze week worden we blij van een ontroerende, grappige bewerking van Oorlog en Vrede, een hilarische podcast over porno, en een app die hardlopen combineert met zombies. Lees meer

Column: Een brief op de schoorsteenmantel

Een brief op de schoorsteenmantel

In de jaren '70 hadden veel dertigers iets uit te vechten met hun moeder. Zo ook Trudy, die de hare speciaal daarvoor uitnodigde voor een weekend op het strand. Lees meer

Waterlanders

Waterlanders

Annelies van Wijk beschrijft een tragische familiegeschiedenis in de vorm van een kort verhaal. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

Tip: Neem geen kat 1

Neem geen kat

Eva van den Boogaard heeft een kat. Een hele mooie, die het goed doet op Instagram. Maar toch had ze hem liever niet gehad. Een tip om niet onwillekeurig te gaan houden van een dier. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Alles vijf sterren 2

Zo komen we de herfst wel door

Deze week worden we blij van een ouderwetse spelletjesavond (bij jou thuis), het elegie van Kate Tempest en een fotoarchief. Lees meer

Column: Joh wat origineel

Joh wat origineel

Iduna Paalman had een zinnelijke droom over iemand die niet haar vriend is. Wat moet ze daarvan maken? Lees meer

Steun ons en word kunstverzamelaar
Hardhoofd vecht voor de vrijheid van jonge makers om te kunnen maken wat ze willen. Word nu kunstverzamelaar en ontvang de interessantste Hard//hoofd kunstwerken.

Steun ons vanaf €5