Asset 14

Bang hart

Jantine Wijnja verbleef als gastkunstenaar drie maanden op het terrein van psychiatrische instelling de Willem Arntsz Hoeve in Den Dolder. Op hard//hoofd schrijft ze over haar verblijf. Slot van een driedelige serie.

Het is eind maart. Mijn tijd op de Willem Arntsz Hoeve zit er bijna op, de volgende bezoekster loopt zich al warm langs de zijlijn. Voor mij is het tijd om af te ronden, mijn tassen te pakken. Terug te gaan naar 'buiten,' waar men netjes doet. Het gebouw moet leeg en schoon.
Het gastenverblijf, Het Vijfde Seizoen, is een vrijstaand gebouw bestaande uit een atelier, een keuken, en een woon/slaapvleugel. Groot, plat, bungalow-achtig. In de drie maanden die ik er zat heb ik mijn best gedaan om de ruimte flink in te wonen en nu doe ik mijn best om dat leven er weer uit te schrobben. Van de radijsjes in de koelkast en de sokken onder het bed tot de rondslingerende briefjes met ideeën die ooit fantastisch leken, maar nu vooral onleesbaar zijn.

Gespannen mensen

Ik ben niet de enige die verhuist. Het is een constant komen en gaan in de vele gebouwen op dit terrein. Onwennige mensen die net aankomen, te hard pratend of juist heel stil, hun spullen op een pallet gepakt. Gespannen mensen die 'klaar' zijn met hun behandeling hier en naar huis mogen, of die verder verhuizen naar een begeleide woonvorm elders in het land. En elke donderdag en vrijdag, wanneer het weekendverlof begint, ratelen de trolleykoffers over het asfalt richting station. Gevolgd door stilte – want in het weekend zijn er hier veel minder mensen dan door de week.
Niet alleen individuele patiënten vertrekken of verhuizen: mede onder invloed van bezuinigingen worden op dit moment een aantal afdelingen gesloten of verplaatst. Zo is de jongerenafdeling al dicht, en verhuizen de week na mijn vertrek de laatste vijfenzestig plussers naar Zeist. Op dit moment bewonen zij nog een paar kamers in een verder verlaten gebouw. Maar de lobby is al uitgeruimd, de spelletjeskast leeg, de grote tv van de muur geschroefd. Overal zijn briefjes op geplakt: 'Naar Leidsche Rijn.' 'Dit is geen tafel!!' Uit de keuken klinkt het gekletter van pannen. Er wordt vanavond voor het laatst gekookt. Niet alles wordt straks anders: de kok verhuist mee.
Pieter, een lange dunne man met het stijlgevoel van Freddy Mercury, scharrelt behangen met kettingen in zijn legging door de lege ruimte. Hij zoekt iemand die een sigaret voor hem kan draaien. Ik weet niet precies hoe lang hij hier woont, maar het gaat om meerdere decennia. Wanneer ik hem vraag hoe hij tegen de verhuizing aankijkt, verwacht ik dat hij het erg zal vinden.
“Ik maak me helemaal nergens druk om hoor,” zegt hij triomfantelijk.
“Waarom niet?”
“Ze weten het niet, maar ik ga lekker toch niet mee,” zegt Pieter. “Ik blijf mooi hier.”

Illustratie: Chiel te Bokkel

Eén van Pieters huisgenotes is opgetogen omdat zij samen met de activiteitenbegeleider de verhuizing per tandem af zal leggen. Een rit van acht kilometer waar zij, afhankelijk van haar gemoedstoestand, naar uitkijkt of tegenop ziet.
Sommige bewoners hebben meer moeite met de naderende veranderingen. Onder de schrijfsels die ik binnenkrijg voor het boek waar ik aan werk, Reisgids Den Dolder, zit een verzoek aan de Zoon van God om toch vooral snel terug te komen: "Hoe lang moet ik nog wachten? Binnenkort verhuizen wij."

Het raam uit

Er zijn mensen die graag weg zouden willen, maar niet mogen. Bijvoorbeeld mensen die verblijven op een Forensisch Psychiatrische Afdeling, zoals Danny. Op zijn afdeling zit beveiliging. Vrijheden worden langzaam opgebouwd en kunnen ook weer worden ingetrokken. Zonder begeleiding naar buiten mogen is zo'n vrijheid. Weekendverlof ook.

“Elke avond maak ik de keuze: wil ik hier blijven of ga ik weg,” zegt Danny wanneer ik hem vraag wat voor hem het belangrijkste moment van de dag is. “Na tien uur mag je niet meer naar buiten. Elke dag zeg ik tegen mezelf: ga je de regels volgen of zeg je: bekijk het maar, ik ga gewoon weg.”
Danny en ik zitten tegenover elkaar aan tafel. Hij neemt de tijd om na te denken wanneer hij praat, zegt niet veel maar formuleert zorgvuldig. Ik vraag hem of hij het wel eens heeft geprobeerd, dat vertrekken.
“Tot nu toe ben ik altijd gebleven. Ik heb wel af en toe op het randje gezeten. Eén keer had ik mijn spullen al gepakt.”
“Wat zou er gebeuren als je gaat?” vraag ik. “Kom je voorbij de receptie?”
“Dat gaat wel lukken,” zegt Danny zelfverzekerd. Hij strijkt bedachtzaam over zijn kin. “Of ik ga door het raam – dat kan ook.”
Even zijn we stil. Ik probeer me Danny voor te stellen als voortvluchtige, rennend door het bos. Maar ik heb hem nog nooit ontmoet met haast. Hij beweegt zich heel bedaard. Bovendien had hij geen huis voordat hij hier kwam. Ik kan me de ontsnapping voorstellen, maar geen vervolg.
“Mag je dan ook weer terug?” vraag ik.
Danny staart peinzend voor zich uit. De vraag lijkt hem niet te verbazen.
“Ik denk dat ze me wel weer zouden ontvangen, omdat ik denk dat ik geen slechte indruk gemaakt heb.” Hij aarzelt. “Maar ik denk niet dat ze het zullen waarderen.”

Opgaan in bomen

Je kunt ook weggaan door je te vereenzelvigen met iets anders. Een boom, een machine, een bouwdoos. Dat leer ik van Jochem.
“Ik lag vroeger altijd in de zon,” zegt Jochem, “naast een kastanjeboom. Die bloem van die boom, kastanje dus, daar zit ik tussen. Daar ben ik één mee geworden. Toen de boom ging groeien, groeide ik ook. De boom zat bij mij in mijn aders.”
Jochem woont in een woongroep op de afdeling Voortgezette Klinische Behandeling. Wanneer ik hem wil interviewen, wil hij liever wandelen en bloemen plukken en mij leren hoe ik contact kan maken met een boom. Dus dat is wat we doen. We breken dorens van een stengel af en plakken die op onze neus.
“Nu vallen de droompjes van de boom door je heen,” verzekert hij mij.
Ik ga naar Jochem wanneer ik teveel achter de computer heb gezeten, mezelf blind heb gestaard op de teksten van de interviews die ik heb afgenomen of gewoon wanneer ik vastloop. Zijn monologen zijn op hol geslagen feestkogels die snerpend langs je oren schieten. Hij vertelt over het richtingsgevoel van duiven, deelt een visualisatie-oefening waarin gloeiende rode bollen centraal staan, wijdt uit over het belang van laxerende middelen. Dit alles doorsneden met plotseling enthousiasme over de regen of de zon en een steeds terugkerende honger naar sigaretjes.

Illustratie: Chiel te Bokkel

Wat Jochem precies vertelt ontdek ik vaak pas wanneer ik weer thuis ben en de opgenomen gesprekken zin voor zin uitschrijf. Hij schiet zó snel van associatie naar associatie, dat ik hem op het moment zelf niet bij kan houden. Van een therapeut begrijp ik dat Jochem vroeger gewelddadig was, dat het enthousiasme wat ik nu zie ten dele het effect van medicatie is. Jochem zegt dat je maar het beste het pseudoniem van een vliegtuig aan kunt nemen: dan stromen de losgeraakte verzen vanzelf door je heen.
“Biologie geeft je terug wat ze van je af wilden pakken,” zegt hij. Hij kijkt tevreden.

Venetië

Het huis is leeg, mijn spullen zijn ingepakt. Het busje wat ik eerder vandaag via Marktplaats heb geboekt rijdt voor om me terug te verhuizen naar Amsterdam. Er zit een knoop in mijn buik. Straks tellen de gewone dingen weer, zoal in één zin kunnen uitleggen wat je doet en het bijhouden van je administratie.
Uit het busje springt een kale man met branie en een grijns zo breed dat zijn gezicht bijkans in tweeën breekt.
“Dag meissie,” zegt de man joviaal. Ik neem me voor dat we het niet leuk gaan hebben samen.
We bouwen mijn printer in tussen de spijkerbroeken, schuiven koffers tegen de achterwand. We rijden. De chauffeur met branie praat onophoudelijk en ik kijk theatraal uit het raam, vastbesloten me niet te later verleiden tot een gezellig gesprek.
Waarom voelt het leeg om deze plek te verlaten? Zo leuk is het er nu ook weer niet. Er liggen karkassen van verloren dromen. Het komt niet altijd goed.
“Soms heb ik het gevoel dat we samen een eenheid zijn,” zei Danny toen ik hem vroeg het terrein te omschrijven voor iemand die er nog nooit is geweest. “Een Gallisch dorpje. Als ik naar buiten ga met de trein of de bus, dan voelt het alsof ik iedereen achterlaat. We zien elkaars zwaktes. We kunnen elkaar afmaken als het moet. Toch kiezen we er steeds weer voor om er het beste van te maken.”
Daar komt bij: misschien heeft wie met zijn rug tegen de muur staat, minder boodschap aan pretentie en opsmuk. Dat wijkt terug. Er ontstaat contact wat direct is en ruimte laat voor eigenaardigheden – ook als je die eigenaardigheden niet begrijpt.
“Soms schreeuw ik omdat ik bang ben in mijn hart,” zei Etty terloops toen ik eerder die dag afscheid kwam nemen. “Sorry hè.” En ze nam nog een hapje soep.
De praatgrage kale man en ik zoeven over de snelweg. Mijn printer schuift heen en weer in het ruim. De lucht is oranje met donkere vegen wolk; aan de horizon ligt Almere.
“Almere,” zucht de man met een stem vol verlangen. “Is het niet net Venetië?”
En daarmee wint hij het al van de melancholie.

--

Alle namen van bewoners in het artikel zijn verzonnen.

Jantine Wijnja verbleef  in Het Vijfde Seizoen, kunstenaarsverblijf op het terrein van de Willem Arntsz Hoeve. Ze maakte er de publicatie Reisgids Den Dolder, het leven in een psychiatrische kliniek in de woorden van haar bewoners. Het boek is te bestellen via de website van Het Vijfde Seizoen.  Haar verblijf en project werden  mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds, Stichting Stokroos, Prins Bernhard Cultuurfonds, KfHeinfonds,  Altrecht GGZ, Het Vijfde Seizoen, Layar, en dankzij ondersteuning via Voordekunst.

Mail

Chiel te Bokkel is illustrator, cartoonist en grafisch ontwerper. In zijn beeld zoekt hij een combinatie van realiteit, fantasie en het onbewuste.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Automatische concepten 57

Word jezelf (ook als je dat niet wilt)

Rietveld-student Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten naar de beste adviezen die zij ooit kregen. Allereerst: beeldend kunstenaar en publicist Q.S. Serafijn. Lees meer

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien het in een mondiaal verband'

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien die in een mondiaal verband'

Curator en onderzoeker Maria Rey-Lamslag is een graag geziene gast in de cultuursector. Jason Keizer gaat met haar in gesprek over haar Indische roots, over hoe het koloniale verleden doorklinkt in haar werk en over haar 'Indotiteit'. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Uitzonderingen

Uitzonderingen daargelaten

Deze week worden onze redacteurs blij van een maas in de wet, meermaals dezelfde film kijken en de kunst van Isabelle Wenzel. Lees meer

Ruimtes

Een vertrouwd lichaam om in samen te zijn

Een jaar geleden moest Charlotte de Beus opnieuw leren praten, lezen en schrijven. In deze drie gedichten onderzoekt ze met poëtische scherpte haar herstel en het lichaam als “een onbetrouwbare woning voor dakloze gedachtes.” Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Ontdekken wie je voorouders zijn geeft kracht en vertrouwen.' Zainal Umarella heeft diep verdriet gekend, maar zijn toekomstbeeld is er een van hoop dat hij aan zijn kinderen wil meegeven. Lees meer

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Een voorpublicatie uit de afstudeerbundel van Elianne van Elderen 'Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten'. Over opgroeien als buitenstaander in een dorp, een vluchtmisdrijf op een veulen, over drie vrienden en iemand die probeert om onvoorzichtig te worden. Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

Column: Over geld

Over geld

Eva vergelijkt de manier waarop ze toen en nu tegen geld aankijkt en hoe het verschil in inkomen binnen haar vriendengroep de verhoudingen heeft veranderd. Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Slaapkamerraam, wereld

Slaapkamerraam, wereld

Buiten is het nacht. Maar wat gebeurt er als je je ogen sluit? Dan kan het buiten net zo goed een zomerse dag in New York zijn. Of een sneeuwlandschap uit je jeugd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer

'Het 'Indische zwijgen’ werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

'Het 'Indische zwijgen' werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

Myrthe Groot en Romée Mulder deden samen onderzoek naar hun familiegeschiedenissen. En ze begonnen een modelabel dat nauw met die persoonlijke zoektocht samenhangt: Guave. Lees meer

ALL-IN

Een levendig gebrek aan bescheidenheid

De allereerste kunsttrialoog op Hard//hoofd. Wat vonden redacteuren Jorne Vriens, Iris van der Werff en Vivian Mac Gillavry van de tentoonstelling ALL-INN in het HEM? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Schreeuwen naar de televisie

Schreeuwen naar de televisie

Deze week worden onze redacteurs blij van het voetenwerk van Het nationale Ballet, de schoenen van Chantal Janzen en aandacht voor Palestijnse filmmaaksters. Lees meer

Hadden we dat altijd maar geweten

Hadden we dat altijd maar geweten

Emma Laura Schouten zit niet op de stoel van de schrijver, maar aan de andere kant van de tafel. Als manuscript-begeleider krijgt ze vaak de vraag of een tekst potentie heeft om Het Boek te worden. Maar heb je eigenlijk wel iets aan die vraag, en wat is het antwoord? Lees meer