Asset 14

Briefwisseling met Sayed Kashua II

We kregen post. Een briefwisseling tussen de Israëlische schrijver Etgar Keret (1967) en de Arabisch-Israëlische schrijver Sayed Kashua (1975) over de escalerende situatie in Israël en Palestina. Kashua besloot het Israël afgelopen oorlog definitief te ontvluchten. Voor Etgar en Sayed maken we met plezier een uitzondering: deze brieven verschijnen in het Engels.

Hi Etgar,

Okay, I read your letter at least twice, still looking for a sliver of hope, but without any luck. Even though I’d be lying if I denied the fact that ideas for possible solutions come to mind whenever I drive past those endless corn fields.

And even with all the corn here, they don’t make pizza with corn like they do in Israel. They just never heard of it here, and it’s really the topping my kids like best when it comes to pizza. And Obama? You’d never catch me letting him eat corn on my balcony. That’s all I need, for the president of the United States to leave corn kernels on my floor.

Apart from that, what do you mean, there’s no room for everyone? Do you really think the problem is that the country’s small? I don’t know, sometimes I think that the major problem is how to actually define this country. What exactly are its borders? When you say Israel, do you include the West Bank and Gaza? I once thought that the day would come when we’d know what the borders of the country are. The Israeli government, which is in control there, would hold a formal ceremony to announce what the country’s official borders are, and declare that anyone who lives within those borders is a citizen with equal rights. That hasn’t happened yet, and this week I read again that the country plans to annex another 4000 dunams of the West Bank territories for settlements or state land or some other designation that means stealing Palestinian land for Jews. Tell me, Etgar, how scared are you about what the government does? I mean, how scared are you that the whole world is going to start to officially treat Israel like an apartheid state?

It scares me very, very much. Would you believe that I still care about the country? I don’t mean the government, God forbid, or its designation as a Jewish state. I mean the future of the place I lived in. I’m really not sure how much the country even sees its Arab population as citizens. It does everything to explain to us that we’re a remnant, a demographic problem, a fifth column. But I always insisted on seeing myself as a citizen of the country, and not only because of the Interior Ministry’s formal definition. I always claimed that I am a citizen who cares about the country, that as a citizen who has no other country, the future of that place is important to me, and I want the country be as good a place to live in for my Arab children as it is for my Jewish neighbors’ children.

You don’t know how frightened I am of the moment I will no longer be able to say that I’m a citizen of that country. At a conference I took part in recently, a woman in the audience asked me if I thought that the State of Israel was a legitimate country. I actually started to sweat. “Yes,” I answered, “I mean, the government does terrible things that aren’t legitimate, the occupation isn’t legitimate, the settlements are a crime, discrimination against Arab citizens is pure racism, and the country was established on the ruins of the Palestinian people, the Nakba, of course, and…” And the same woman in the audience continued, “So? I don’t understand. You still claim that the country is legitimate?”
“But the people,” I tried to answer her, and maybe myself, “You see, there are people there, and…”

In short, Etgar, it really, really scares me. I know that in Israel, people carry on and shout, how can you even dare to compare us to South Africa. But what’s going on in the territories is separation based on race. The fact is that a settler can vote, move around freely, get social security and medical insurance, and a Palestinian can’t – that is separation based on race. And it’s not only in the territories, but inside the 1948 borders when we’re talking about Arab citizens like me. How can you read in the papers this week that the Supreme Court has rejected a petition against the Communities Acceptance Committee Law, which gives legal authority to what has always existed in practice and is aimed at preventing Arab citizens from gaining access to state lands? State lands that were owned by Arabs not too long ago. Is there any other word but racist to describe the fact that a citizen can’t live wherever he wants to in the country, that an Arab citizen has no access to more than 80% of the territory of the country?

And despite that, would you believe, despite that, I say to myself, but the people; I know people there who are my friends and my children’s friends, neighbors, partners, basically good people, honest to god, they’re fine. I don’t even know why I’m dumping my political complaints on you. I think I know you well enough already to know that you’re not the one I should be venting my political frustration on, even though you’re an Israeli, I mean a Jewish Israeli. You can see now that I’m doing what the average Israeli does when he asks me, because I’m Arab, “So tell me, what’s with ISIS? What are they all about?” As if the fact that I’m an Arab means I must certainly know the gene, the mysterious gene that makes all Arabs behave the same way. It can be dormant, but you never know when it’ll spring to life, it’s just a matter of time. So I’m sorry for that, but still, Etgar, what’s the Israelis’ problem, why do they behave like that? Do me a favor, just don’t tell me that it’s fear because that’s a quality I value and admire with all my heart, but fear doesn’t explain discrimination, and fear doesn’t explain settlements in the heart of Hebron or Silwan, and fear doesn’t explain why an Arab village is kept thirsty. So what is it, Etgar?

Okay, sorry for laying all this on you, but you’re the one who started with the corn and the idea that there’s not enough room for everyone. This is where I’d add a smiley face, and I really wanted to ask your opinion about smileys and all those other emoticons. You would think that, as a writer, I’d avoid using them in emails and text messages because on the face of it, it’s a second-rate writing style. But on the other hand, I thought about the first people to use question marks and exclamation points, and how serious writers considered them to be some kind of cheap traitors who used drawings when they couldn’t express their feelings in words. What do you say? ☺
Warm regards to Shira and Lev from their uncle in America. Come visit, there’s room for everyone.


Illustratie: Charlotte Peys

Hi Sayed,

Your last letter really was heavy going, but that isn’t your fault, it’s the fault of the situation, which weighs a ton. Just a few days ago I stopped a very friendly taxi driver on the street. After showing me pictures of his kids (“They got their good looks from their mother”), he offered me a mint and invited me to watch some clips of ISIS beheadings on his phone (“Be warned: it’s not for the squeamish!”), and then started talking about making a living. “People didn’t set foot out of the house during the whole war,” he said, “they were in a lousy mood. And when people are in a lousy mood – I don’t make a living.” His monologue quickly turned to politics, and surprisingly, he suddenly said, “Enough already. I’m sick of it. A war every year and a half. We’ll never be able to finish them off, so we should give them a country and let them choke on it. Just as long as they leave us in peace already.” Later on in the conversation, he said that in the last election, all the candidates seemed like good-for-nothing swindlers, but in the end, he voted Likud, and in the next elections, he’s planning not to vote at all. Which probably means that he’ll vote Likud again.

You asked me to try and explain to you why the injustices you describe continue to happen, and you added that I shouldn’t say it’s because of fear. So I’ll try to explain, even though I’m not totally sure that I understand, and I won’t say that it’s because of fear, because what I felt all around me during the last war wasn’t fear but a general sense of hopelessness and despair.

During the war I read the results of a poll showing that close to 90% of Israelis are in favor of occupying all of Gaza and bringing down Hamas, but the day before that, I came across the results of a different poll indicating that almost 80% of Israelis don’t believe that occupying Gaza would lead to the collapse of Hamas. Simple math shows that the majority of Israelis who advocate the use of force and more force don’t really think it’ll solve the problem, they just don’t believe there’s an alternative. “Violence is the final refuge of the incompetent,” Isaac Asimov said, and in the last war, for many Israeli citizens, the collective desire to prevail through violence was inspired by the same urge that makes people kick a vending machine that swallowed their money without dropping a can of soda: they don’t do it because they think it’ll help bring the refreshing liquid closer to their dry lips, but because they can’t think of anything else to do.

The explanations I hear from so many of the people I know are: Islamic fundamentalism is growing stronger all over the world, the governments in the region are unstable, and all negotiations will end in the loss of territory without compensation because there’s no one in charge there anyway. And that’s only what I hear from people who are trying to be rational. Many others just reject any new idea or initiative by saying something like, “They don’t want peace, and they won’t stop fighting us until they get Tel Aviv and Jaffa too.” But all of those dubious claims can’t hide one feeling: despair. And despair is a much more dangerous feeling than fear. Because fear is an intense feeling, and even if it can be momentarily paralyzing, in the end it calls for action, and surprisingly, it can also create solutions. But despair is a feeling that calls for passivity and acceptance of reality even if it is unbearable, and it sees every spark of hope, every desire for change as a cunning enemy.

It’s easy for me to understand why so many Israelis have chosen despair. The history of this conflict is endlessly depressing. We’ve seen so many missed opportunities, shows of distrust and lack of courage on both sides throughout the years, occurring almost as persistently as a force of nature. But even if everyone is to blame for the failure, we Israelis (sorry for dragging you into this too, Sayed, but a thousand green cards won’t help you; for me, you’ll always be an Israeli), are the only ones capable of beginning a process that will rescue us from this inhuman situation. Israel is the stronger side in this conflict, and as such, it is the only side that can truly initiate change. And to do that, it has to part company with that despair, which like many other kinds of despair, is nothing but an ongoing, self-fulfilling prophecy.

And I believe it will happen. I believe this despair is temporary and that even though there are quite a few political elements that would rather see us despairing, and even though it sometimes seems as if enormous forces are working to convince us that hope is just another word in our national anthem and not a powerful force that can lead to change, people feel deep down that the terrible situation we find ourselves in is not really the only dish on the regional menu. When I look around, apart from the minority of Jewish messianists cavorting on the hilltops and in the Knesset, I don’t see people who are happy with the existing situation and are willing to accept it. Only some of them have a moral problem with the occupation, but even the ones who don’t, realize that until the Palestinian people have a country, no one’s going to have an easy time of it here. War is expensive, as our Minister of Defense reminded us recently, and every person in this country is personally invested in the next war, with a son, a father, a brother or a friend who will go into Gaza for the umpteenth time. And the fact that all those people who are not happy still haven’t found an effective plan of action or a worthy leader they can follow is only a temporary situation. Yes, this temporary situation is terrible, but paradoxically, the worse it gets, the more inevitable change becomes.

I know, Sayed, I know, whenever I get excited about something, I start to sound like some drunk hippie, so I’ll close this letter with a slightly depressing story, to balance things out.

A few days ago, Shira told me that Lev said he wanted us to stop talking to people about wanting peace. When Shira asked him why, he was surprised. “Mom, didn’t they teach you anything in school? You know who said they want peace? Rabin, Sadat, John Lennon, and they were all murdered. I want peace too, but I want parents even more.” When Shira told me that, I had chills all over my body. Here’s this smart and curious kid, 8-1/2 years old, who last year took part in a much publicized anti-racist Ministry of Education program, and the only truth he managed to extract from the world running wild around him is that wanting peace is dangerous. Sorry, correction: wanting a non-violent future in which all the inhabitants of the region have self-definition and can exercise all their basic rights is okay, but saying it out loud or, God forbid, trying to do something about it – that’s already too dangerous.

Take care of yourself and your family, friend, and I promise to come to visit you soon in Urbana Illinois, which Lev thinks is the best place in the world.


P.S. And if we’re already talking politics, zalma, tell me, what’s this business with ISIS all about? ☺

Lees het eerste deel van deze briefwisseling hier terug.



Charlotte Peys is cultuurwetenschapper en illustrator en woont en werkt in Gent (België). Haar werk is steeds gebaseerd op observatie en onderzoek. Ze illustreert om te onthouden, te verzamelen, te vertellen, te ordenen en te onderzoeken.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

het laatste
Briefwisseling Ettie en Jochum - Brief 2

Wie wil nou een slachtoffer zijn?

Jochum ontving een brief van Ettie over zijn nooit-verstuurde brief aan zijn jeugdliefde. Ettie vindt dat Jochum de vrijheid van de queeridenteit niet goed beschrijft. Hij besluit Ettie een brief terug te sturen en op haar kritiek in te gaan. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - brief 1

Het privilege van lesbisch-zijn

Een nooit verstuurde brief die door Jochum Veenstra op Hard//Hoofd gepubliceerd werd, begon een eigen leven te krijgen in het hoofd van Ettie, die niet zo goed wist wat ze ervan moest vinden en er toen maar over besloot te schrijven. Het resultaat is een niet-verstuurde brief die ze toch besloot op te sturen. Lees meer

Niet aan denken

Niet aan denken

Aan de feesttafel zoekt Aafke van Pelt tussen de koetjes en kalfjes naar het contrast, de diepere laag in het banale. Lees meer

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Voor ‘Ssst’, het voorjaarsnummer van 2025 van Hard//hoofd, zijn we op zoek naar illustrator die de cover van ons magazine willen maken. Lees meer

Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer



Als Aisha een trouwerij op een Limburgse boerderij bezoekt, mijmert ze ineens over haar eigen bruiloft. Ach, trouwen is niks voor haar. Toch? Lees meer

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Martine Bontjes doet verslag van een zoektocht naar duurzaamheid tijdens kunstresidentie SOPRA SOTTO. Lees meer

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Op het moment dat je overweegt om iets te zeggen, hoor je: ‘Ssst!’ Wie fluistert dit naar je, en waarom? Fantaseer je met ons mee? Dien uiterlijk 24 augustus 2024 een pitch in voor het magazine ‘Ssst’! Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer



Marthe van Bronkhorst besluit de relatiemarkt opnieuw te betreden en vraagt zich af: ben ik een koopje, of een langetermijn-investering? Lees meer

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Hanane El Ouardani (1994) is de fotograaf van het prachtige, nieuwe kunstwerk dat de kunstverzamelaars van Hard//hoofd thuis gaan ontvangen. De foto komt uit de serie The Skies are Blue, the Walls are Red (2018) en Jorne Vriens (onze Chef Kunst) heeft El Ouardani geïnterviewd over haar werk. Zij gaan met elkaar in gesprek over hoe zij als fotograaf te werk gaat, hoe deze foto tot stand is gekomen en praten over smaak, tegenstellingen en het hervinden van thuis. Lees meer

Galatea 1


Een bezoek aan een Airbnb aan zee blijkt ook een bezoek aan asfalt, beton en een cementfabriek te betekenen. Andrea Koll plaatst dit beeld in dit door haar zelf geïllustreerde, tweestemmige gedicht tegenover het beeld van de door Pygmalion uit ivoor gemaakte Galatea. Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst 7

Dit maakten onze 1.660 kunstverzamelaars mogelijk in 2023

Kunstverzamelaars dragen bij aan onze missie om nieuw talent te ondersteunen. We leggen graag uit hoe we de donaties in 2023 hebben besteed. Lees meer

:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer



Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus, inclusief drie Lief kutland-stickers. Veel lees- en plakplezier!

Word trouwe lezer