Asset 14

Er is geen beginnen aan

 1

Door een gedicht van Hanny Michaelis leert Harm Hendrik ten Napel zijn neiging relativeren om altijd een schuldige te willen aanwijzen. 'In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, "schuld" betekent niet zoveel.' Een persoonlijk essay.

Er is geen beginnen aan
over Hanny Michaelis en ontrouw

In de week dat Kate en Geoff hun huwelijksjubileum zullen vieren, hoort Geoff per brief dat het lichaam van zijn eerste liefde terug is gevonden in de bergen waar hij haar, meer dan vijfenveertig jaar geleden, kwijtraakte. Langzamerhand wordt duidelijk hoe ongelooflijk verliefd Geoff op haar was. Als ze niet was verongelukt had hij niet met Kate maar met háár de rest van zijn leven doorgebracht.

Dat is, in het kort, waar de film 45 Years over gaat. Mijn lief, die de film al had gezien toen die drie jaar geleden in de bioscoop draaide, was vooral geïnteresseerd in mijn reactie toen we hem op mijn laptop zouden bekijken.

Ik velde meteen na het horen van haar samenvatting een oordeel. Mensen zijn niet voor elkaar bestemd, vond ik,

Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend een dader aanwijzen?

het leven had net zo goed anders kunnen lopen. Dat deed het niet, maar met die cocktail van toeval en noodlot zullen we om moeten leren gaan. Dat is moeilijk, natuurlijk. Zeker een geliefde lijkt zo voorbestemd goed in je leven te passen. Om geconfronteerd te worden met het tegendeel, dat moet heel veel pijn doen.

Maar wil je iemand liefhebben, dan kun je niet om die contingentie heen. Wie heeft er van iemand gehouden zoals ze van geen enkele ander hield?

Tijdens de film zag ik dat dit niet het moeilijkste is voor Kate. Niet de voorgaande liefde maar wat haar man ermee doet is niet te verdragen. Ze ziet Geoff verdwijnen in een droom over een ander leven. Heimelijk, in het holst van de nacht, bekijkt hij op zolder oude dagboeken en foto’s uit zijn tijd met Katya. Overdag verandert hij langzaam in een man die naar zijn jeugd verlangt, ontevreden met zijn zwakkere oude lichaam en gepensioneerde vrienden. Hoe alleen – hoe achtergelaten Kate zich voelt. Terwijl ze ondertussen hun jubileum moet organiseren. Het maakte me verdrietig.

En boos – op Geoff. Mijn begrip was verdwenen, nu veroordeelde ik hem voor zijn ontrouw, zijn onbedachtzaamheid. Nee, sterker nog: ik geloofde dat hij móest weten wat zijn rouwende dromen met zijn vrouw deed. Dáárom die geheimzinnigheid, die afgeslotenheid. Hij kiest de weg van de minste weerstand om te doen wat hij wil, waar hij naar verlangt. Dat kon ik hem niet vergeven. Hij maakt de fout, hij doet het verkeerd. Geoff is de schuldige, de verrader.

Mijn lief was minder vlug met haar oordeel. Zij had meer begrip voor Geoff dan ik. Hij wordt op een bepaalde manier ook overvallen door het nieuws en de herinneringen. Zij zag dat Kate niet alleen een slachtoffer was. Kate sluit zich ook actief af van haar man. Dat is begrijpelijk en misschien onoverkomelijk, misschien het enige dat ze op dat moment kon, maar het verbeterde de situatie niet.

Een weekje later zaten we in een Antwerpse koffiebar-slash-boekenwinkel te lezen, op Koningsdag om precies te zijn, al was het dat dus in België gelukkig niet. Bij antiquariaat Demian had ik Hanny Michaelis’ Verzamelde gedichten opengeslagen, een paar precieze, eerlijke gedichten gelezen en de bundel gekocht.

In de tussentijd had ik nog vaak gedacht aan het gesprek over Kate en Geoff. Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend

Liefde kent geen rechtvaardigheid.

een dader aanwijzen? Natuurlijk moet ieder verantwoordelijkheid nemen voor de pijn die hij een ander doet – maar ik wilde deze situatie berechten. Het is een compulsie van me, denk ik, recht te willen spreken. In een gedicht dat ik die middag in de boekenbar las, plaatste Michaelis een kanttekening bij die neiging:

Het lichaam
dat genoegen neemt
met een ander lichaam
sedert het ene
onbereikbaar werd
moet van tijd tot tijd
oogluikend toestaan
dat het bewustzijn
ontwijkt naar een half
overwoekerde uithoek
van het geheugen
en zo verraad pleegt
aan het verraad.

In Michaelis’ gedicht gaat het niet in de eerste plaats om je relatie tot een geliefde, maar om die tot jezelf. Jouw gedachten zullen af en toe afdwalen naar de verwilderde ruïnes die je geprobeerd hebt achter je te laten.

Michaelis weet ook waarom je die herinneringen af hebt moeten sluiten zodat je verder kon gaan. De liefde is mislukt. Ze was evengoed belangrijk voor je, de ene geliefde. Het was het echt: liefde. Daar twijfel je niet over. Maar je wilt ook graag opnieuw van iemand gaan houden, opnieuw beginnen – en daarmee beken je dat liefde niet voor eens en altijd is, en nooit meer is geweest. Je laat de een achter, je zoekt de ander op.

Om dan terug te keren, steeds opnieuw! Dat noemt Michaelis in de laatste regels verraad plegen aan het verraad. Dat is zo’n wederkerigheid die het hele verhaal dat het gedicht tot dan toe vertelt, in een ander licht plaatst. Niet alleen blijven we het ene lichaam niet trouw; we blijven niet eens trouw aan die ontrouw. We blijven steeds opnieuw terugkeren naar wat we zogenaamd af hadden gesloten. Verraad op verraad op verraad – en dan is Michaelis nog niet eens aangekomen bij de nieuwe geliefde.

Waar moet ik dan beginnen met oordelen? Nadat ik dit gedicht las, dacht ik: daar is geen beginnen aan. Wat Michaelis nog het meest laat zien door dat idee van verraad op zichzelf terug te vouwen, is dat een mens zich niet volkomen, niet puur aan een ander kan geven. Geen mens kan er volledig voor een ander zijn; niemand is, met andere woorden, vrij van blaam. In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, 'schuld' betekent niet zoveel. Hoe zouden we dan over geliefden moeten oordelen?

Liefde kent geen rechtvaardigheid. Liefde kent alleen pijn, genezing, littekens; het vermogen of onvermogen om zorg te blijven dragen voor elkaar. Dit wil ik graag leren begrijpen nu ik ook zelf, weer, verliefd ben.

Mail

Harm Hendrik ten Napel (1991) is schrijver en filosoof. Vorig jaar verscheen zijn verhalenbundel 'Om aan te raken' bij Uitgeverij Querido.

Patrick Louwerse is regisseur, animator en illustrator. Hij combineert verschillende technieken en disciplines om verhalen met een wonderlijke en surrealistische inslag te verbeelden. 

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
De schipperende kameleon: zomergast Van der Burg is sociaal voor de mensen, maar liberaal in het beleid

De schipperende kameleon: Zomergast Van der Burg is sociaal voor de mensen, maar liberaal in het beleid

Eric van der Burg was op bezoek bij Zomergasten. Marthe van Bronkhorst geeft in dit artikel haar scherpe analyse op de aflevering. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - Brief 2

Wie wil nou een slachtoffer zijn?

Jochum ontving een brief van Ettie over zijn nooit-verstuurde brief aan zijn jeugdliefde. Ettie vindt dat Jochum de vrijheid van de queeridenteit niet goed beschrijft. Hij besluit Ettie een brief terug te sturen en op haar kritiek in te gaan. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - brief 1

Het privilege van lesbisch-zijn

Een nooit verstuurde brief die door Jochum Veenstra op Hard//Hoofd gepubliceerd werd, begon een eigen leven te krijgen in het hoofd van Ettie, die niet zo goed wist wat ze ervan moest vinden en er toen maar over besloot te schrijven. Het resultaat is een niet-verstuurde brief die ze toch besloot op te sturen. Lees meer

Niet aan denken

Niet aan denken

Aan de feesttafel zoekt Aafke van Pelt tussen de koetjes en kalfjes naar het contrast, de diepere laag in het banale. Lees meer

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Voor ‘Ssst’, het voorjaarsnummer van 2025 van Hard//hoofd, zijn we op zoek naar illustrator die de cover van ons magazine willen maken. Lees meer

Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer

Levensweg

Levensweg

Als Aisha een trouwerij op een Limburgse boerderij bezoekt, mijmert ze ineens over haar eigen bruiloft. Ach, trouwen is niks voor haar. Toch? Lees meer

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Martine Bontjes doet verslag van een zoektocht naar duurzaamheid tijdens kunstresidentie SOPRA SOTTO. Lees meer

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Op het moment dat je overweegt om iets te zeggen, hoor je: ‘Ssst!’ Wie fluistert dit naar je, en waarom? Fantaseer je met ons mee? Dien uiterlijk 24 augustus 2024 een pitch in voor het magazine ‘Ssst’! Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer

Marktplaatsgekkies

Marktplaatsgekkies

Marthe van Bronkhorst besluit de relatiemarkt opnieuw te betreden en vraagt zich af: ben ik een koopje, of een langetermijn-investering? Lees meer

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Hanane El Ouardani (1994) is de fotograaf van het prachtige, nieuwe kunstwerk dat de kunstverzamelaars van Hard//hoofd thuis gaan ontvangen. De foto komt uit de serie The Skies are Blue, the Walls are Red (2018) en Jorne Vriens (onze Chef Kunst) heeft El Ouardani geïnterviewd over haar werk. Zij gaan met elkaar in gesprek over hoe zij als fotograaf te werk gaat, hoe deze foto tot stand is gekomen en praten over smaak, tegenstellingen en het hervinden van thuis. Lees meer

Galatea 1

Galatea

Een bezoek aan een Airbnb aan zee blijkt ook een bezoek aan asfalt, beton en een cementfabriek te betekenen. Andrea Koll plaatst dit beeld in dit door haar zelf geïllustreerde, tweestemmige gedicht tegenover het beeld van de door Pygmalion uit ivoor gemaakte Galatea. Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst 7

Dit maakten onze 1.660 kunstverzamelaars mogelijk in 2023

Kunstverzamelaars dragen bij aan onze missie om nieuw talent te ondersteunen. We leggen graag uit hoe we de donaties in 2023 hebben besteed. Lees meer

:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus, inclusief drie Lief kutland-stickers. Veel lees- en plakplezier!

Word trouwe lezer