Asset 14

Er is geen beginnen aan

 1

Door een gedicht van Hanny Michaelis leert Harm Hendrik ten Napel zijn neiging relativeren om altijd een schuldige te willen aanwijzen. 'In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, "schuld" betekent niet zoveel.' Een persoonlijk essay.

Er is geen beginnen aan
over Hanny Michaelis en ontrouw

In de week dat Kate en Geoff hun huwelijksjubileum zullen vieren, hoort Geoff per brief dat het lichaam van zijn eerste liefde terug is gevonden in de bergen waar hij haar, meer dan vijfenveertig jaar geleden, kwijtraakte. Langzamerhand wordt duidelijk hoe ongelooflijk verliefd Geoff op haar was. Als ze niet was verongelukt had hij niet met Kate maar met háár de rest van zijn leven doorgebracht.

Dat is, in het kort, waar de film 45 Years over gaat. Mijn lief, die de film al had gezien toen die drie jaar geleden in de bioscoop draaide, was vooral geïnteresseerd in mijn reactie toen we hem op mijn laptop zouden bekijken.

Ik velde meteen na het horen van haar samenvatting een oordeel. Mensen zijn niet voor elkaar bestemd, vond ik,

Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend een dader aanwijzen?

het leven had net zo goed anders kunnen lopen. Dat deed het niet, maar met die cocktail van toeval en noodlot zullen we om moeten leren gaan. Dat is moeilijk, natuurlijk. Zeker een geliefde lijkt zo voorbestemd goed in je leven te passen. Om geconfronteerd te worden met het tegendeel, dat moet heel veel pijn doen.

Maar wil je iemand liefhebben, dan kun je niet om die contingentie heen. Wie heeft er van iemand gehouden zoals ze van geen enkele ander hield?

Tijdens de film zag ik dat dit niet het moeilijkste is voor Kate. Niet de voorgaande liefde maar wat haar man ermee doet is niet te verdragen. Ze ziet Geoff verdwijnen in een droom over een ander leven. Heimelijk, in het holst van de nacht, bekijkt hij op zolder oude dagboeken en foto’s uit zijn tijd met Katya. Overdag verandert hij langzaam in een man die naar zijn jeugd verlangt, ontevreden met zijn zwakkere oude lichaam en gepensioneerde vrienden. Hoe alleen – hoe achtergelaten Kate zich voelt. Terwijl ze ondertussen hun jubileum moet organiseren. Het maakte me verdrietig.

En boos – op Geoff. Mijn begrip was verdwenen, nu veroordeelde ik hem voor zijn ontrouw, zijn onbedachtzaamheid. Nee, sterker nog: ik geloofde dat hij móest weten wat zijn rouwende dromen met zijn vrouw deed. Dáárom die geheimzinnigheid, die afgeslotenheid. Hij kiest de weg van de minste weerstand om te doen wat hij wil, waar hij naar verlangt. Dat kon ik hem niet vergeven. Hij maakt de fout, hij doet het verkeerd. Geoff is de schuldige, de verrader.

Mijn lief was minder vlug met haar oordeel. Zij had meer begrip voor Geoff dan ik. Hij wordt op een bepaalde manier ook overvallen door het nieuws en de herinneringen. Zij zag dat Kate niet alleen een slachtoffer was. Kate sluit zich ook actief af van haar man. Dat is begrijpelijk en misschien onoverkomelijk, misschien het enige dat ze op dat moment kon, maar het verbeterde de situatie niet.

Een weekje later zaten we in een Antwerpse koffiebar-slash-boekenwinkel te lezen, op Koningsdag om precies te zijn, al was het dat dus in België gelukkig niet. Bij antiquariaat Demian had ik Hanny Michaelis’ Verzamelde gedichten opengeslagen, een paar precieze, eerlijke gedichten gelezen en de bundel gekocht.

In de tussentijd had ik nog vaak gedacht aan het gesprek over Kate en Geoff. Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend

Liefde kent geen rechtvaardigheid.

een dader aanwijzen? Natuurlijk moet ieder verantwoordelijkheid nemen voor de pijn die hij een ander doet – maar ik wilde deze situatie berechten. Het is een compulsie van me, denk ik, recht te willen spreken. In een gedicht dat ik die middag in de boekenbar las, plaatste Michaelis een kanttekening bij die neiging:

Het lichaam
dat genoegen neemt
met een ander lichaam
sedert het ene
onbereikbaar werd
moet van tijd tot tijd
oogluikend toestaan
dat het bewustzijn
ontwijkt naar een half
overwoekerde uithoek
van het geheugen
en zo verraad pleegt
aan het verraad.

In Michaelis’ gedicht gaat het niet in de eerste plaats om je relatie tot een geliefde, maar om die tot jezelf. Jouw gedachten zullen af en toe afdwalen naar de verwilderde ruïnes die je geprobeerd hebt achter je te laten.

Michaelis weet ook waarom je die herinneringen af hebt moeten sluiten zodat je verder kon gaan. De liefde is mislukt. Ze was evengoed belangrijk voor je, de ene geliefde. Het was het echt: liefde. Daar twijfel je niet over. Maar je wilt ook graag opnieuw van iemand gaan houden, opnieuw beginnen – en daarmee beken je dat liefde niet voor eens en altijd is, en nooit meer is geweest. Je laat de een achter, je zoekt de ander op.

Om dan terug te keren, steeds opnieuw! Dat noemt Michaelis in de laatste regels verraad plegen aan het verraad. Dat is zo’n wederkerigheid die het hele verhaal dat het gedicht tot dan toe vertelt, in een ander licht plaatst. Niet alleen blijven we het ene lichaam niet trouw; we blijven niet eens trouw aan die ontrouw. We blijven steeds opnieuw terugkeren naar wat we zogenaamd af hadden gesloten. Verraad op verraad op verraad – en dan is Michaelis nog niet eens aangekomen bij de nieuwe geliefde.

Waar moet ik dan beginnen met oordelen? Nadat ik dit gedicht las, dacht ik: daar is geen beginnen aan. Wat Michaelis nog het meest laat zien door dat idee van verraad op zichzelf terug te vouwen, is dat een mens zich niet volkomen, niet puur aan een ander kan geven. Geen mens kan er volledig voor een ander zijn; niemand is, met andere woorden, vrij van blaam. In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, 'schuld' betekent niet zoveel. Hoe zouden we dan over geliefden moeten oordelen?

Liefde kent geen rechtvaardigheid. Liefde kent alleen pijn, genezing, littekens; het vermogen of onvermogen om zorg te blijven dragen voor elkaar. Dit wil ik graag leren begrijpen nu ik ook zelf, weer, verliefd ben.

Mail

Harm Hendrik ten Napel (1991) is schrijver en filosoof. Vorig jaar verscheen zijn verhalenbundel 'Om aan te raken' bij Uitgeverij Querido.

Patrick Louwerse is regisseur, animator en illustrator. Hij combineert verschillende technieken en disciplines om verhalen met een wonderlijke en surrealistische inslag te verbeelden. 

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Faust [working title] (foto door Michel Schnater) door

De opera Faust [working title] doorbreekt de stilte in corona-tijd

Iris Blaak liet zich meevoeren door 'Faust [working title]' van De Nationale Opera en interviewde de makers: Manoj Kamps en Lisenka Heijboer Castañón. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inclusief

En dan nu inclusief

Deze week worden onze redacteuren blij van de vervanger van Harry Potter, foto's van krioelende stadsbewoners en de Duitse keuken. Lees meer

Hemellichamen

Hemellichamen

In drie gedichten beschrijft theatermaker en schrijver Anne Chris van Doesburg de ruimte tussen twee lichamen. Hoe houd je elkaar vast als je niet weet hoe je je tot elkaar moet verhouden? Over het hebben van mythische waarde, plaatjes in een weckpot en elkaar uren vasthouden. Lees meer

Automatische concepten 46

Demoontjes

Marthe van Bronkhorst laat haar demoontjes uit. Dat scheelt, want dan hoeft ze ze even niet zelf te dragen. Lees meer

 The Notorious RBG is niet meer

The Notorious RBG is niet meer

Illustrator Pirmin Rengers maakte dit prachtige portret ter ere van Ruth Bader Ginsburg, de Amerikaanse opperrechter die afgelopen vrijdag overleed. Lees meer

In ‘Adult Alternative’ verleggen transgender modellen de grenzen van het begeerlijke

In ‘Adult Alternative’ verleggen transgender modellen de grenzen van het begeerlijke

Met Adult Alternative, ‘de eerste erotische fototentoonstelling met transgender, intersekse en non-binaire modellen ooit’, wil Pride Photo Nijmegen een taboedoorbrekende expo neerzetten. Die belofte wordt slechts ten dele waargemaakt, zag Marte Hoogenboom – al is ook dat de moeite waard. Lees meer

Heimweek Mixtape

Heimweek Mixtape

Heimwee kan niet zonder muziek, en een themaweek niet zonder mixtape. Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met liedjes gekozen door redacteuren. Lees meer

Heimwee is de wreedste pijn

Heimwee is de wreedste pijn

Is heimwee vertaalbaar? Marthe van Bronkhorst reflecteert op de emotie in haar vertalingen van drie romantische dichters die zeer onder hun heimwee leden. Lees meer

Ter Reparatie

Ter Reparatie

Soms past toch niet alles op de manier waarop je het je had voorgesteld. Vrienden doen alles voor elkaar, toch? Een kort verhaal over elkaar net missen, drie vrienden en een paarse trui. Lees meer

 'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

Maar liefst 14.000 asielaanvragen zouden nog voor het eind van 2020 behandeld moeten zijn, zo is de doelstelling van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Lees meer

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Onze maatschappij kent momenteel veel nostalgische oplevingen. Kunstenaar Sandra Mackus betrapt zichzelf erop dat ze in haar werk ook met het verlangen naar vroeger speelt. Hoe blijft ze authentiek en oprecht? Haar recept is verbluffend simpel. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Nieuwe nostalgie 1

Nieuwe nostalgie

Normaal gesproken vragen wij onze redacteuren: wat maakt je blij? Tijdens de Heimweek: wat maakt je nostalgisch? Lees meer

Heimwee in het Heilig Land - een triptiek 1

Heimwee in het Heilig Land

Lies Defever passeerde de muur tussen Israël en Palestina, en ontmoette twee volken met heimwee naar de toekomst. Lees meer

Fantoompijn Evangeline Habarurema

Fantoompijn

Alle dingen gaan voorbij, de mooiste, maar ook de pijnlijkste dingen. Een troostvolle tip voor iedereen die verliest en rouwt, en het officiële Hard//hoofd-debuut van schrijver en illustrator Evangeline Agape. Lees meer

Als het doek valt

Als het doek valt

De gevoelens van heimwee waardoor Eva als kind geteisterd werd, ervaart ze als volwassen vrouw van tijd tot tijd nog steeds. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan