Asset 14

Er is geen beginnen aan

 1

Door een gedicht van Hanny Michaelis leert Harm Hendrik ten Napel zijn neiging relativeren om altijd een schuldige te willen aanwijzen. 'In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, "schuld" betekent niet zoveel.' Een persoonlijk essay.

Er is geen beginnen aan
over Hanny Michaelis en ontrouw

In de week dat Kate en Geoff hun huwelijksjubileum zullen vieren, hoort Geoff per brief dat het lichaam van zijn eerste liefde terug is gevonden in de bergen waar hij haar, meer dan vijfenveertig jaar geleden, kwijtraakte. Langzamerhand wordt duidelijk hoe ongelooflijk verliefd Geoff op haar was. Als ze niet was verongelukt had hij niet met Kate maar met háár de rest van zijn leven doorgebracht.

Dat is, in het kort, waar de film 45 Years over gaat. Mijn lief, die de film al had gezien toen die drie jaar geleden in de bioscoop draaide, was vooral geïnteresseerd in mijn reactie toen we hem op mijn laptop zouden bekijken.

Ik velde meteen na het horen van haar samenvatting een oordeel. Mensen zijn niet voor elkaar bestemd, vond ik,

Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend een dader aanwijzen?

het leven had net zo goed anders kunnen lopen. Dat deed het niet, maar met die cocktail van toeval en noodlot zullen we om moeten leren gaan. Dat is moeilijk, natuurlijk. Zeker een geliefde lijkt zo voorbestemd goed in je leven te passen. Om geconfronteerd te worden met het tegendeel, dat moet heel veel pijn doen.

Maar wil je iemand liefhebben, dan kun je niet om die contingentie heen. Wie heeft er van iemand gehouden zoals ze van geen enkele ander hield?

Tijdens de film zag ik dat dit niet het moeilijkste is voor Kate. Niet de voorgaande liefde maar wat haar man ermee doet is niet te verdragen. Ze ziet Geoff verdwijnen in een droom over een ander leven. Heimelijk, in het holst van de nacht, bekijkt hij op zolder oude dagboeken en foto’s uit zijn tijd met Katya. Overdag verandert hij langzaam in een man die naar zijn jeugd verlangt, ontevreden met zijn zwakkere oude lichaam en gepensioneerde vrienden. Hoe alleen – hoe achtergelaten Kate zich voelt. Terwijl ze ondertussen hun jubileum moet organiseren. Het maakte me verdrietig.

En boos – op Geoff. Mijn begrip was verdwenen, nu veroordeelde ik hem voor zijn ontrouw, zijn onbedachtzaamheid. Nee, sterker nog: ik geloofde dat hij móest weten wat zijn rouwende dromen met zijn vrouw deed. Dáárom die geheimzinnigheid, die afgeslotenheid. Hij kiest de weg van de minste weerstand om te doen wat hij wil, waar hij naar verlangt. Dat kon ik hem niet vergeven. Hij maakt de fout, hij doet het verkeerd. Geoff is de schuldige, de verrader.

Mijn lief was minder vlug met haar oordeel. Zij had meer begrip voor Geoff dan ik. Hij wordt op een bepaalde manier ook overvallen door het nieuws en de herinneringen. Zij zag dat Kate niet alleen een slachtoffer was. Kate sluit zich ook actief af van haar man. Dat is begrijpelijk en misschien onoverkomelijk, misschien het enige dat ze op dat moment kon, maar het verbeterde de situatie niet.

Een weekje later zaten we in een Antwerpse koffiebar-slash-boekenwinkel te lezen, op Koningsdag om precies te zijn, al was het dat dus in België gelukkig niet. Bij antiquariaat Demian had ik Hanny Michaelis’ Verzamelde gedichten opengeslagen, een paar precieze, eerlijke gedichten gelezen en de bundel gekocht.

In de tussentijd had ik nog vaak gedacht aan het gesprek over Kate en Geoff. Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend

Liefde kent geen rechtvaardigheid.

een dader aanwijzen? Natuurlijk moet ieder verantwoordelijkheid nemen voor de pijn die hij een ander doet – maar ik wilde deze situatie berechten. Het is een compulsie van me, denk ik, recht te willen spreken. In een gedicht dat ik die middag in de boekenbar las, plaatste Michaelis een kanttekening bij die neiging:

Het lichaam
dat genoegen neemt
met een ander lichaam
sedert het ene
onbereikbaar werd
moet van tijd tot tijd
oogluikend toestaan
dat het bewustzijn
ontwijkt naar een half
overwoekerde uithoek
van het geheugen
en zo verraad pleegt
aan het verraad.

In Michaelis’ gedicht gaat het niet in de eerste plaats om je relatie tot een geliefde, maar om die tot jezelf. Jouw gedachten zullen af en toe afdwalen naar de verwilderde ruïnes die je geprobeerd hebt achter je te laten.

Michaelis weet ook waarom je die herinneringen af hebt moeten sluiten zodat je verder kon gaan. De liefde is mislukt. Ze was evengoed belangrijk voor je, de ene geliefde. Het was het echt: liefde. Daar twijfel je niet over. Maar je wilt ook graag opnieuw van iemand gaan houden, opnieuw beginnen – en daarmee beken je dat liefde niet voor eens en altijd is, en nooit meer is geweest. Je laat de een achter, je zoekt de ander op.

Om dan terug te keren, steeds opnieuw! Dat noemt Michaelis in de laatste regels verraad plegen aan het verraad. Dat is zo’n wederkerigheid die het hele verhaal dat het gedicht tot dan toe vertelt, in een ander licht plaatst. Niet alleen blijven we het ene lichaam niet trouw; we blijven niet eens trouw aan die ontrouw. We blijven steeds opnieuw terugkeren naar wat we zogenaamd af hadden gesloten. Verraad op verraad op verraad – en dan is Michaelis nog niet eens aangekomen bij de nieuwe geliefde.

Waar moet ik dan beginnen met oordelen? Nadat ik dit gedicht las, dacht ik: daar is geen beginnen aan. Wat Michaelis nog het meest laat zien door dat idee van verraad op zichzelf terug te vouwen, is dat een mens zich niet volkomen, niet puur aan een ander kan geven. Geen mens kan er volledig voor een ander zijn; niemand is, met andere woorden, vrij van blaam. In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, 'schuld' betekent niet zoveel. Hoe zouden we dan over geliefden moeten oordelen?

Liefde kent geen rechtvaardigheid. Liefde kent alleen pijn, genezing, littekens; het vermogen of onvermogen om zorg te blijven dragen voor elkaar. Dit wil ik graag leren begrijpen nu ik ook zelf, weer, verliefd ben.

Mail

Harm Hendrik ten Napel (1991) is schrijver en filosoof. Vorig jaar verscheen zijn verhalenbundel 'Om aan te raken' bij Uitgeverij Querido.

Patrick Louwerse is regisseur, animator en illustrator. Hij combineert verschillende technieken en disciplines om verhalen met een wonderlijke en surrealistische inslag te verbeelden. 

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
Lees meer
het laatste
Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Racisme is een diep verweven onderdeel van het narratief van Nederland, waar we nog dagelijks de gevolgen van kunnen zien en voelen. Het is niet genoeg om je stil en afzijdig te houden van onrecht: verandering vereist actie. Lees meer

Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

Automatische concepten 39

Vraag geen cadeaus (en krijg iets beters)

Jarig zijn én wereldproblematiek willen aanpakken, Jozien Wijkhuis leed eronder. Haar tip aan de (virtuele) verjaardagsbezoeker: geef cadeaus die geen geld kosten, of stort een bedrag dat de jarige zelf cadeau kan doen aan een medemens in nood. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan