tickets
Asset 14

Er is geen beginnen aan

 1

Door een gedicht van Hanny Michaelis leert Harm Hendrik ten Napel zijn neiging relativeren om altijd een schuldige te willen aanwijzen. 'In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, "schuld" betekent niet zoveel.' Een persoonlijk essay.

Er is geen beginnen aan
over Hanny Michaelis en ontrouw

In de week dat Kate en Geoff hun huwelijksjubileum zullen vieren, hoort Geoff per brief dat het lichaam van zijn eerste liefde terug is gevonden in de bergen waar hij haar, meer dan vijfenveertig jaar geleden, kwijtraakte. Langzamerhand wordt duidelijk hoe ongelooflijk verliefd Geoff op haar was. Als ze niet was verongelukt had hij niet met Kate maar met háár de rest van zijn leven doorgebracht.

Dat is, in het kort, waar de film 45 Years over gaat. Mijn lief, die de film al had gezien toen die drie jaar geleden in de bioscoop draaide, was vooral geïnteresseerd in mijn reactie toen we hem op mijn laptop zouden bekijken.

Ik velde meteen na het horen van haar samenvatting een oordeel. Mensen zijn niet voor elkaar bestemd, vond ik,

Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend een dader aanwijzen?

het leven had net zo goed anders kunnen lopen. Dat deed het niet, maar met die cocktail van toeval en noodlot zullen we om moeten leren gaan. Dat is moeilijk, natuurlijk. Zeker een geliefde lijkt zo voorbestemd goed in je leven te passen. Om geconfronteerd te worden met het tegendeel, dat moet heel veel pijn doen.

Maar wil je iemand liefhebben, dan kun je niet om die contingentie heen. Wie heeft er van iemand gehouden zoals ze van geen enkele ander hield?

Tijdens de film zag ik dat dit niet het moeilijkste is voor Kate. Niet de voorgaande liefde maar wat haar man ermee doet is niet te verdragen. Ze ziet Geoff verdwijnen in een droom over een ander leven. Heimelijk, in het holst van de nacht, bekijkt hij op zolder oude dagboeken en foto’s uit zijn tijd met Katya. Overdag verandert hij langzaam in een man die naar zijn jeugd verlangt, ontevreden met zijn zwakkere oude lichaam en gepensioneerde vrienden. Hoe alleen – hoe achtergelaten Kate zich voelt. Terwijl ze ondertussen hun jubileum moet organiseren. Het maakte me verdrietig.

En boos – op Geoff. Mijn begrip was verdwenen, nu veroordeelde ik hem voor zijn ontrouw, zijn onbedachtzaamheid. Nee, sterker nog: ik geloofde dat hij móest weten wat zijn rouwende dromen met zijn vrouw deed. Dáárom die geheimzinnigheid, die afgeslotenheid. Hij kiest de weg van de minste weerstand om te doen wat hij wil, waar hij naar verlangt. Dat kon ik hem niet vergeven. Hij maakt de fout, hij doet het verkeerd. Geoff is de schuldige, de verrader.

Mijn lief was minder vlug met haar oordeel. Zij had meer begrip voor Geoff dan ik. Hij wordt op een bepaalde manier ook overvallen door het nieuws en de herinneringen. Zij zag dat Kate niet alleen een slachtoffer was. Kate sluit zich ook actief af van haar man. Dat is begrijpelijk en misschien onoverkomelijk, misschien het enige dat ze op dat moment kon, maar het verbeterde de situatie niet.

Een weekje later zaten we in een Antwerpse koffiebar-slash-boekenwinkel te lezen, op Koningsdag om precies te zijn, al was het dat dus in België gelukkig niet. Bij antiquariaat Demian had ik Hanny Michaelis’ Verzamelde gedichten opengeslagen, een paar precieze, eerlijke gedichten gelezen en de bundel gekocht.

In de tussentijd had ik nog vaak gedacht aan het gesprek over Kate en Geoff. Waarom wilde ik zo vanzelfsprekend

Liefde kent geen rechtvaardigheid.

een dader aanwijzen? Natuurlijk moet ieder verantwoordelijkheid nemen voor de pijn die hij een ander doet – maar ik wilde deze situatie berechten. Het is een compulsie van me, denk ik, recht te willen spreken. In een gedicht dat ik die middag in de boekenbar las, plaatste Michaelis een kanttekening bij die neiging:

Het lichaam
dat genoegen neemt
met een ander lichaam
sedert het ene
onbereikbaar werd
moet van tijd tot tijd
oogluikend toestaan
dat het bewustzijn
ontwijkt naar een half
overwoekerde uithoek
van het geheugen
en zo verraad pleegt
aan het verraad.

In Michaelis’ gedicht gaat het niet in de eerste plaats om je relatie tot een geliefde, maar om die tot jezelf. Jouw gedachten zullen af en toe afdwalen naar de verwilderde ruïnes die je geprobeerd hebt achter je te laten.

Michaelis weet ook waarom je die herinneringen af hebt moeten sluiten zodat je verder kon gaan. De liefde is mislukt. Ze was evengoed belangrijk voor je, de ene geliefde. Het was het echt: liefde. Daar twijfel je niet over. Maar je wilt ook graag opnieuw van iemand gaan houden, opnieuw beginnen – en daarmee beken je dat liefde niet voor eens en altijd is, en nooit meer is geweest. Je laat de een achter, je zoekt de ander op.

Om dan terug te keren, steeds opnieuw! Dat noemt Michaelis in de laatste regels verraad plegen aan het verraad. Dat is zo’n wederkerigheid die het hele verhaal dat het gedicht tot dan toe vertelt, in een ander licht plaatst. Niet alleen blijven we het ene lichaam niet trouw; we blijven niet eens trouw aan die ontrouw. We blijven steeds opnieuw terugkeren naar wat we zogenaamd af hadden gesloten. Verraad op verraad op verraad – en dan is Michaelis nog niet eens aangekomen bij de nieuwe geliefde.

Waar moet ik dan beginnen met oordelen? Nadat ik dit gedicht las, dacht ik: daar is geen beginnen aan. Wat Michaelis nog het meest laat zien door dat idee van verraad op zichzelf terug te vouwen, is dat een mens zich niet volkomen, niet puur aan een ander kan geven. Geen mens kan er volledig voor een ander zijn; niemand is, met andere woorden, vrij van blaam. In de liefde is niemand onschuldig, of anders gezegd, 'schuld' betekent niet zoveel. Hoe zouden we dan over geliefden moeten oordelen?

Liefde kent geen rechtvaardigheid. Liefde kent alleen pijn, genezing, littekens; het vermogen of onvermogen om zorg te blijven dragen voor elkaar. Dit wil ik graag leren begrijpen nu ik ook zelf, weer, verliefd ben.

Mail

Harm Hendrik ten Napel (1991) is schrijver en filosoof. Vorig jaar verscheen zijn verhalenbundel 'Om aan te raken' bij Uitgeverij Querido.

Patrick Louwerse is regisseur, animator en illustrator. Hij combineert verschillende technieken en disciplines om verhalen met een wonderlijke en surrealistische inslag te verbeelden. 

Lees verder Lees verder

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

Op de eerste lentedag van dit decennium viert Hard//hoofd haar 10-jarig bestaan in Het HEM. Samen met de alchemisten van deze tijd toveren we Het HEM om tot nachtlaboratorium. Vier met ons mee! Lees meer

Tip: Wees een exoot

Wees een exoot

Eva van den Boogaard ontwaakt in een onbekend huis. Is zij hier de vreemdeling? Of is het vooral vreemd dat haar gastheer haar dat laat denken? Een tip om je niet neer te leggen bij xenofobie. Lees meer

 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Trotse mixtape

Trotse mixtape

Als je buren aan de deur komen bonzen, is dat om de link naar deze playlist te vragen. Lees meer

Automatische concepten 32

Het glas had jouw vorm

Thijs Joores bespreekt in zijn gedichten een donkere kant van trots: over het Imposter Syndrome en thuiskomen bij je ouders waar je kindertekeningen nog op het toilet hangen. Lees meer

Alles vijf sterren: 19

Trots op onze menselijkheid

Deze week worden we blij (en trots) van burlesque, zwart-witfoto's in elke kleur van de regenboog en het tweede seizoen van Sex Education. Lees meer

De humblebrag

De humblebrag

Anne Staal gaat in gesprek met haar miereneter, want er moet haar iets van het hart. Lees meer

Stemmen die wegsterven in de wind

Stemmen die wegsterven in de wind

Een auteur heeft zich teruggetrokken in een grauwe hotelkamer en werkt aan een boek, om niet te hoeven praten en niks uit te hoeven leggen. Voor zolang het duurt. Want van wie is het boek uiteindelijk: van de schrijver of van de lezers? Lees meer

 Wat betekent het om erbij te horen?

Wat betekent het om erbij te horen?

In deze extra Beeldspraak, speciaal voor de Trotse week, zoomt Alex Avgud in op de lichamen van zij die zich niet aan de norm wensen te houden: migranten, lhbt'ers of beide. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan