Asset 14

Oude schildpad, nieuwe blik

Het continent Afrika ontwikkelt zich op een andere manier dan je denkt. Via een Irakese theaterregisseur, een fictieve documentaire over een Fransman in Ivoorkust en vijftig portretten van Marlene Dumas herziet Roos haar westerse blik.

Volgens Achille Mbembe, politicoloog en filosoof uit Kameroen, springt Afrika door internetverbinding razendsnel door ontwikkelingen die andere continenten en samenlevingen langzamer hebben ondergaan. “You don’t need to go through the various steps known earlier on.” Hij komt aan het woord in de documentaire Acces to Africa van VPRO’s Tegenlicht. Het valt me dan pas op dat de titel van de documentaire 'Acces to Africa' heet en niet 'Acces for Africa; dat het niet alleen gaat over de toegang tot internet voor Afrika maar net zo goed over de toegang voor het Westen tot een zich snel ontwikkelend continent. Niet als hulpbehoevende maar als medegebruiker van de wereldse welvaart. Internetverbinding is geen project van ontwikkelingssamenwerking, het is geen gift van het Westen aan de wereld. Het is er en het verspreidt zich elke seconde over de gehele planeet. De vraag is: hoe kan het Westen de wereld werkelijk delen met de hele wereld? Met landen en mensen uit landen die het Westen lange tijd niet als volwaardige landen en mensen heeft beschouwd en waarvan nog altijd het beeld lijkt te bestaan dat ze zich moeten en zullen ontwikkelen zoals het Westen dat al eerder deed?

Een oude schildpad

Twee jaar geleden schreef ik een stuk naar aanleiding van verschillende voorstellingen en een film over over de blanke blik op en aanwezigheid in Afrika. Ik wilde niet geloven dat Europa en Afrika gedoemd zijn lijnrecht tegenover elkaar te staan. Ik vroeg me hardop af hoe ik, als toeschouwer en schrijver en voorbij het beeld van een mythische continent kunnen kijken. Hoe kunnen we met een hedendaagse blik naar de wereld kijken, zonder een goedbedoeld maar toch neerbuigend exotisme? Het was niet moeilijk om cynisch te worden. Inmiddels denk ik dat het besef dat we leven in een wereld waarin het westen niet verder is dan andere werelddelen en ook nauwelijks nog blank te noemen is, steeds dieper doordringt.

Het Westen moet Afrika bijbenen, niet andersom, zei Achille Mbembe vorig jaar in een interview. Hij verwees naar het uitgebreide onderzoek van architect Rem Koolhaas twintig jaar geleden naar de stedelijke ontwikkeling van onder meer Lagos, met inmiddels 13,4 miljoen inwoners de grootste stad van Nigeria. Het verkeer en de bouw van Lagos - dat vanuit westerse ogen volstrekt chaotisch en inefficiënt leek - had een eigen logica.
Ander voorbeeld. David van Reybroeck eindigt zijn geschiedenis van Congo niet in België maar in het vliegtuig van China naar Centraal-Afrika. Hij beschrijft de mensen die hij op het vliegveld ziet, waaronder twee Afrikaanse vrouwen met blonde pruiken en westerse toeristen met houten giraffe als souvenir onder de arm. “Ik had het gevoel dat me de afgelopen dagen een blik in het derde millenium was vergund en dat ik nu bruusk werd teruggesmeten in de vorige eeuw, de eeuw waarin Europeanen houten giraffen kochten in Afrika.”
Twintig jaar nadat Toni Morrison de Nobelprijs voor de Literatuur kreeg, heeft het blanke Westen nog altijd geen manier gevonden om met het niet-blanke om te gaan, schrijft de redactie van rekto:verso in het themanummer Het witte Westen in een nieuwe wereld. “De crisis waarin de Verenigde Staten en Europa zich verzeild voelen, wordt zelden in verband gebracht met een koppig vasthouden aan de absoluutheid van het eigen normenstelsel.”

Het is duidelijk dat er inmiddels ook van het Westen zelf wordt gezocht naar termen en manieren van doen om aan de oude gewoonten en denkpatronen te ontsnappen. Toch, dat het hier nog altijd niet vreemd is om in termen van westers en niet-westers denken, van folk en wereldmuziek, is een combinatie van traagheid, luiheid en onwetendheid. Dan doet Europa me denken aan een oude schildpad, een dier uit een ander tijdperk dat niet slecht is maar vooral te traag is om de ontwikkelingen te kunnen volgen.

Animatie: Gemma Pauwels

Dunne grenzen

Volgens Achille Mbembe is de rol van kunst cruciaal om de herhaling van dezelfde, oude denkbeelden te doorbreken. “Ik geloof niet dat de kracht van kunst om nieuwe verbeeldingen vorm te geven al is uitgeput. Misschien is die elders uitgeput, maar zeker niet op het Afrikaanse continent. De kracht van kunst in de context van Afrika is ons te tonen dat de dingen niet moeten zijn zoals ze zijn, dat ze anders kunnen. Hoe kunnen we op nieuwe manieren interpreteren wat we meemaken? Ik zie niets anders dat zo’n kracht heeft." Die kracht van kunst is minstens net zo nodig en voelbaar op het Europese continent. Als er iemand nieuwe manieren van interpreteren nodig heeft, is het wel de schildpad die denkt dat -ie het niet meer nodig heeft, of dat alles al gedaan is.

Vorige maand ging in het Antwerpse Toneelhuis de voorstelling Othello in première, geregisseerd door de Irakese regisseur Mokhallad Rasem. In het originele stuk van Shakespeare is de Moorse legeraanvoerder Othello getrouwd met Desdemona, een Venetiaanse van hoge komaf. Zijn onderofficier Jago - gevoed door afgunst, jaloezie en vreemdelingenhaat - overtuigt Othello, met een zakzoek als bewijs, dat Desdemona hem ontrouw is geweest. Jago zet de hoofdfiguur daarmee aan tot moord. In zijn theatervoorstellingen creëert Rasem een podium waar hij verschillende culturen en achtergronden naast elkaar te zet, met elkaar laat botsen en (soms) met elkaar verenigt. Zijn Othello is een montagevoorstelling waarin Desdemona wordt gespeeld door een actrice van Congolese afkomst; waarin de zakdoek is vervangen door een paspoort, waarin een Portugese fado wordt afgewisseld met een Malinees lied en een Palestijnse zangeres; waarin stille personage Desdemona, die alle vooroordelen en over zich heen laat komen, aan het einde terugslaat met een gedicht van de Amerikaanse dichteres en activiste June Jordan. Het wantrouwen en de angst voor het vreemde uit het originele stuk staan centraal, en fragmenten uit Shakespeare tekst wordt gecombineerd met andere toneelteksten, muziek en geprojecteerde beelden. Door specifieke verwijzingen naar plaatsen of historische gebeurtenissen weg te laten ontstijgen zijn voorstellingen een indeling in westers of niet-westers. Interessanter dan een een confrontatie met een koloniaal verleden is voor Mokhallad Rasem de combinatie van verschillende verhalen. Wat zegt het beeld van een donkere vrouw, vernederd door een blanke man wanneer het wordt gecombineerd met een Arabisch lied over geduld? Door de afkomst van "de vreemdeling" niet specifiek te maken, door niet te kiezen tussen een Arabisch, Afrikaans of Europees perspectief, is de westerse toeschouwer genoodzaakt verder te kijken dan de confrontatie tussen zwart en wit, tussen Afrika en Europa.

De dunne grens tussen een westers en niet-westers, tussen Afrikaans, Europees of werelds is ook zichtbaar in de net uitgebrachte film N - the Madness of Reason. De film van de Belgische filmmaker Peter Krüger, met tekst geschreven door de Nigeriaanse schrijver Ben Okri, vertrekt vanuit het waargebeurde verhaal van Raymond Borremans, een Franse avonturier en muzikant die na de Eerste Wereldoorlog gedesillusioneerd naar West-Afrika reisde. Borremans belandde in Ivoorkust en wijdde zijn verdere leven aan het schrijven van een encyclopedie van het continent. Toen hij aan de letter 'N' aanbeland was, overleed hij, en dat is het punt waar deze film begint. Door de ogen van dit personage kijkt de toeschouwer naar het hedendaags leven in Afrika: een markt, een grensovergang, gewapende mannen op fietsen, een zingende vrouw, een kind op school, een tuin, een mobiele bioscoop. De camera dwaalt als een nieuwsgierige en onrustige geest over het land. Doordat lineariteit van een verhaal is losgelaten en het verschil tussen fictie en documentaire langzamerhand irrelevant wordt zorgt de film voor een andere kijkhouding. “Wanneer je stopt de dingen te definiëren, kan je de wereld zien zoals ze is”, zegt een vrouw tegen de dwalende geest. Je kan ook anders kijken, en sommige dingen vallen niet te categoriseren.

Wereldwijde blik

De kracht van kunst is niet alleen de confrontatie maar vooral ook de creatie van een ander beeld, een nieuwe blik, op een onverwachte manier. Dat besef kwam uiteindelijk niet door Othello of N, the madness of reason maar door een werk van Marlene Dumas. Op de expositie 'The Image as Burden' stond ik plots oog in oog met tientallen kleine portretten, met tientallen mensen die soms uit maar drie strepen inkt bestonden, maar allemaal even kwetsbaar waren. Black Drawings (1991 - 1992), inkt op papier en leisteen, 297 x 333 cm. Ik zag geen Afrikaans kunstwerk, geen blank of zwart kunstwerk, geen post-koloniaal kunstwerk, maar een kunstwerk dat mij raakte omdat ik mensen zag. In een interview in de tentoonstellingscatalogus antwoordt Dumas op de vraag waarom ze schilderijen is gaan maken met alleen zwarten of vrouwen dat als “racisme werkelijk de wereld uit was, zou niemand ervan opkijken dat je blank niet als de norm ziet.”

De hedendaagse blik is een wereldwijde blik zonder de verwachting te hebben van een gemeenschappelijk waardesysteem of een gedeelde esthetiek. Een ander is anders, maar waarschijnlijk anders dan we verwachten en het is nog altijd aan onszelf om het verwachtingspatroon te laten doorbreken.

Mail

Roos Euwe

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

:Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

De Stoute Stift is de gloednieuwe illustratiewedstrijd van deBuren, Stripgids, Hard//hoofd en Stichting Nieuwe Helden. Meedoen? De deadline is 1 mei 2024 (10:00). Lees meer

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva nodigt twee vrienden uit om bij haar te komen eten. Ze hoopt dat dit het begin zal zijn van een nieuwe vriendengroep. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn 1

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Marthe van Bronkhorst bekijkt hypocrisie als spectrum: hoe hypocriet ben jij op een schaal van Frans Bauer tot Johan Derksen? Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

In je eentje achterblijven

In je eentje achterblijven

Als vriendin K. op een date gaat, denkt Eva van den Boogaard na over hun onuitgesproken pact. Zo lang ze beiden ongelukkig in de liefde zijn, hebben ze elkaar. Maar wat als er iemand dat pact uitstapt? Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Fatma Shanan: de lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn 1

Fatma Shanan | De lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn

Een oase van rust midden in Berlijn. De kleine geschilderde landschappen en zelfportretten in de natuur van Fatma Shanan (1986, Israël) komen goed tot hun recht in de expositieruimte van Dittriech en Schlechtriem. De tentoonstelling ‘The Inn River’ bestaat uit een bescheiden aantal van negen schilderijen. Aucke Paulusma laat zien dat een aandachtige observatie loont, maar dat de schilderijen laten niet per se een vrolijke indruk achterlaten. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer