Asset 14

Nu het nog kan

Nu het nog kan

De dood lijkt ons tot praten te dwingen en vereist dat onze taal betekenis heeft. Dat onze laatste woorden zich onderscheiden van alle woorden die daarvoor gesproken zijn. Hoe doe je dat anders dan door iets onverwachts te vertellen en jezelf bloot te geven? Een essay van Yentl van Stokkum in het kader van de Biechtweek.

Het was dinsdag en ik was al om acht uur ’s ochtends in de trein gestapt om aan het sterfbed van mijn oma te kunnen zitten. Ik had die nacht amper geslapen. Tijdens het lopen, van het station naar het dorp waar mijn oma woonde, zag ik de rijp op de akkers liggen. Ik bedacht dat een lange reis naar iemands sterfbed je gedachten de kans geeft om tot rust te komen. De reis bood me de mogelijkheid om te bedenken wat ik haar nog zou willen zeggen. Hoe ik afscheid zou kunnen nemen.

Maar eenmaal bij mijn oma voelde ik me toch onvoorbereid. Ik ontdekte dat ook een aangekondigde dood als een overval kan voelen en dat een sterfbed zich niet leent voor visualisatieoefeningen. Met de adem van een naderende dood in mijn nek wist ik niet wat ik nog wilde zeggen, wat ik moest zeggen.

Mijn oma leek daar geen last van te hebben. Ze sprak over dingen waar ze het nooit eerder over had gehad. Persoonlijke dingen, die ze zacht fluisterde, terwijl ze met haar magere krachtige handen de mijne vasthield. Het waren geen grote geheimen, er was niets wereldschokkends aan, gewoon herinneringen, over haar jeugd en haar leven. Waarom hoor ik dit allemaal nu pas, vroeg ik me af, maar ik zei het niet hardop.

In haar laatste dagen sprak mijn oma cassettebandjes vol met alles wat ze nog kwijt wilde voor ze ging. De taperecorder stond te allen tijde naast haar bed. ’s Nachts als we in de keuken zaten, hoorden we haar boven zacht mompelen. Alsof de dood kon worden uitgesteld door middel van taal, of misschien juist opgeroepen. Alsof er voor de deadline nog een woordenaantal gehaald moest worden.

Voor het sterfbed van mijn oma, kende ik het sterfbed vooral uit films en literatuur. Voor mensen die zich bezig houden met het vertellen van verhalen is een sterfbed over het algemeen een zegen. Als aan het begin van een verhaal de protagonist aan een sterfbed zit, weet het publiek meteen dat dit is waar het verhaal begint, met een laatste boodschap die de boel in beweging dwingt. Allicht biecht de stervende iets op, maar misschien geeft hij of zij ook nog een laatste wijsheid mee, die het leven van de protagonist voorgoed verandert. De dood van een geliefde, is in welk verhaal dan ook, een kantelpunt. De beloftes die je aan een sterfbed maakt, moet je nakomen. Bekentenissen kunnen niet zomaar terzijde worden geschoven. Zoals de dood definitief van aard is, zijn woorden aan een sterfbed dat ook.

In de film Almost Famous dreigt een vliegtuig neer te storten en raken de passagiers in paniek. Nadat de piloot de personages voor de noodlanding gewaarschuwd heeft volgt aarzelend de eerste bekentenis, een onwennige : ‘Mocht er iets gebeuren, misschien heb ik dit niet vaak genoeg gezegd: Ik houd van jullie allemaal.’ Een ik-wil-het-nog-maar-even-gezegd-hebben. Het zijn laatste woorden zoals we ze graag zien: liefdevol. Maar na deze woorden lijkt het alsof iemand tegen een wespennest geschopt heeft. Een voor een gooien de personages alles wat ze nog willen zeggen in de groep. Hun diepste geheimen komen boven tafel, van een hit-and-run tot vreemdgaan tot homoseksualiteit.

In hun hulpeloze situatie dwingt het vooruitzicht van een naderende dood hen tot spreken. Tot een poging toch nog iets van betekenis te doen, en bij gebrek aan mogelijkheden tot andere acties een handeling in taal te verrichten.

Het vliegtuig stort uiteindelijk niet neer, al kan ik me best voorstellen dat de personages na deze scene wel dood zouden willen. Dat ze ergens diep van binnen verlangen dat het vliegtuig toch tegen de grond slaat. De personages overleven en zo verandert de functie van hun laatste woorden. Waar deze eerder misschien bedoeld waren om het hart te luchten, om te kunnen sterven met een schoon geweten, worden het nu opdrachten, om naar te leven.

Woorden die niet worden uitgesproken kunnen op ons blijven drukken. Ik denk dat dat de reden is dat we zelfs de mensen die voor gruwelijke misdaden veroordeeld zijn, die de doodstraf krijgen in landen als Amerika, nog de kans gunnen om zich te verlossen van hun laatste, zwaar wegende woorden.

Als ik de vliegtuigscène van Almost Famous opzoek beland ik al snel bij een compilatie van laatste woorden in films. Daarna beland ik bij lijsten van laatste woorden uit de literatuur en uiteindelijk bij een overzicht van de laatste woorden van beroemde mensen. De mooiste zijn de woorden die passen in de lijn van het leven van de gestorvene. Als een komiek nog een grap maakt tijdens het sterven, bijvoorbeeld. Of een taalwetenschapper om een woordenboek vraagt.

De dood lijkt ons tot praten te dwingen en vereist dat onze taal betekenis heeft. Dat onze laatste woorden zich onderscheiden van alle woorden die daarvoor gesproken zijn. Hoe doe je dat anders dan door iets onverwachts te vertellen? Door toch nog iets te bekennen of van jezelf bloot te geven.

Maar een sterfbed doet ook iets vreemds met de perceptie van degene die aan het bed zit: ieder gebaar krijgt betekenis, ieder woord bevat de potentie van een laatste wijsheid en iedere blik is er een die je wilt duiden. Zo kreeg ik naast een dosis aan levensverhalen en wijsheden van mijn oma ook het advies mijn haren vaker op te steken. Ik vraag me af wat dat betekende.

Mail

Yentl van Stokkum is redactielid bij Hard//hoofd. Ze was ooit, op een blauwe maandag, kunstdocent in het middelbaar onderwijs. Nu schrijft ze theaterteksten, hoorspelen, poëzie en essay’s.

Mark van Wijk Beïnvloed door een grafische achtergrond en strips uit zijn jeugd puzzelt Mark van Wijk totdat er een illustratie staat die speelt met de geschreven tekst.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling kreeg het afgelopen jaar duizend gezichten. Rijk Kistemaker vraagt zich af: hoe herinneren we ons die gezichten, zodra de coronacrisis (min of meer) voorbij is? Lees meer

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Wanneer grote bedrijven landen uit het Globale Zuiden in een economische wurggreep houden, knijpt Nederland een oogje toe. Maar ons land is evengoed overgeleverd aan de wensen van grote bedrijven. Lees meer

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt

Evangeline Agape ontdekte tijdens een zomer in het ziekenhuis de kracht van vriendschap en gedeeld leed. "De coronacrisis heeft voor de hele wereld duidelijk gemaakt: isolatie maakt je ongelukkig. En depressie isoleert je. Doet je voelen alsof je de enige in de wereld bent met een brein dat vergeet hoe geluk wordt gemaakt." Lees meer

Nieuws in beeld: 'Waarde Nederlanders'

'Waarde Nederlanders'

Immigranten moeten zich ‘de Nederlandse waarden’ aanleren, roept onder andere de ChristenUnie tijdens de verkiezingsstrijd. Illustrator Rueben Millenaar vraagt zich af wat hij zich daarbij voor moet stellen. Lees meer

Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer