De klassieke muziekbeleving is hopeloos verouderd. Doe het licht uit in het Concertgebouw!" /> De klassieke muziekbeleving is hopeloos verouderd. Doe het licht uit in het Concertgebouw!" />
Asset 14

Muziek in het donker

Een jaar geleden maakte Hans Abbing muziekliefhebbers kwaad met de publicatie van Van hoge naar nieuwe kunst. Hij vergeleek daarin de klassieke muziekpraktijk nadelig met dancefeesten: terwijl het publiek in de concertzalen geaffecteerd stilzit, zijn mond houdt en vergrijst, geniet de danceliefhebber van muziek in een informele sfeer, onafhankelijk van subsidie en zonder andere groepen of muziekstijlen uit te sluiten. Het publiek van klassieke concerten, citeerde hij zijn neefje, was een stel ‘neppers’ dat als klapvee in de zaal zat, terwijl Abbing zelf vaststelde dat het publiek bij dancefeesten bepaald niet onkritisch was en ook wel eens verder keek dan de eigen scene.

Daar had hij gelijk in. Niks is erger bij klassieke concerten dan het stilzitten, behalve misschien het applaudiseren. Zelf heb ik een aantal jaar zowat alles gevolgd wat er in Amsterdam gebeurde op het gebied van de contemporaire muziek, en ten tijde van die boekpresentatie was ik al tot de conclusie gekomen dat ik het in concertzalen niet uithield. Het is wel eens eerder betoogd dat de moderne gecomponeerde muziek nooit zoveel publiek heeft gekregen als de moderne kunst juist omdat je het moet uitzitten ook als je het niet mooi vindt, terwijl niemand je verplicht om een kwartier naar die schedel van Damien Hirst te kijken als je ’t kitsch vindt. (En inderdaad, ik ga eerder naar musea voor moderne kunst omdat het daar zoveel cooler is dan in de Uffizi in Florence, dan om met gapend wijdopen muil van bewondering te staren naar Tracy Emin’s courgette-act.) Je zou dus zeggen, dat er eindelijk iemand was die me begrepen had en daar nog een boek over geschreven had ook.

Quod non. Ik kocht Van hoge naar nieuwe kunst en voelde me bekocht. Dat het Concertgebouw een tempel van een dooie burgercultuur is, was geen nieuws. Dat de moderne gecomponeerde muziek alleen maar nog gesubsidieerder en in bepaalde opzichten nog elitairder is ook niet. Het was vooral teleurstellend dat zijn enige tegenvoorbeeld uit dance leek te bestaan, en zijn onderzoek uit het bezoek van een paar dancefeesten. (Abbings enthousiasme hierover kan te maken hebben met het feit dat hij een homo op jaren is.) Het lijkt erop dat hij een ontwikkeling in de nieuwe muziek heeft gemist die al minstens een halve eeuw gaande is, maar die de laatste tien jaar een hoge vlucht heeft genomen, in Nederland vooral door frisse jonge ensembles als Insomnio, VocaalLab Nederland, Ensemble MAE en het Rosa Ensemble. Ik heb het dan over gecomponeerde muziek die één ding met dance gemeen heeft: muziek in het donker.

Muziek consumeer je het beste in het donker. Bezoekers van de Melkweg en Paradiso weten dit; in jazzclubs wisten ze het al langer; en ook in de obscure scene van noisemuzikanten en geluidskunstenaars begint de muziek pas echt als het licht uit gaat. Alleen in concertzalen wordt het bijna nooit donker. Het is natuurlijk ook lastig, als je muziek van een blad moet spelen in een sfeervol schemerige omgeving. Bij de opera hebben ze daar de orkestbak voor – maar dan is het ook de bedoeling, dat je niet op de orkestbak focust maar op het toneel. Eigenlijk is het pas sinds de komst van spots op de lessenaar dat er geëxperimenteerd kan worden met licht en donker in de gecomponeerde muziek.

De eerste voorbeelden komen – niet verrassend – uit het muziektheater. (Je weet wel, opera op z’n twintigste-eeuws.) Op YouTube is Delusion of the Fury te zien, Harry Partch’s licht krankjoreme mengeling van Japans theater, Balinese gamelan, marimba’s, en zijn zelf bedachte microtonale systeem met 43 tonen, de zogeheten “tonality diamond”, waarvoor hij zijn eigen instrumentarium in elkaar zette. Aan het begin van het filmpje komen dan ook de meest wonderlijke sculpturen van hout, metaal en glas voorbij, waaruit dan nog een mysterieuze en unheimische muziek voortkomt ook. Niet toevallig zijn sommige van de slaginstrumenten ruitvormig – voor wie daar meer over wil weten: tonality diamond op wikipedia.

Het laat zich ook moeilijk voorstellen hoe je dit Oosterse muziekritueel niet in het donker zou kunnen opvoeren. Dat geldt ook voor twee stukken die George Crumb in dezelfde tijd componeerde, Black Angels en Vox Balaenae (Voice of the Whale). Met name in het laatste, dat zich op de bodem van de oceaan lijkt af te spelen en waarin de verschillende delen alle tijdperken van het begin tot het einde der tijden doorlopen, heerst van het archeozoïcum tot het cenozoïcum oeroude duisternis.

In zekere zin is Vox Balaenae al een verdere stap naar “muziek in het donker”, in de zin dat het licht en donker niet meer deel is van de enscenering van een dans/theatervoorstelling maar van de presentatie van de muziek zelf. Iets wat je helaas niet op YouTube zult vinden zijn de experimenten met muziek en cinema van Henry Jacobs en Jordan Belson in het planetarium van San Francisco tussen 1957 en 1959. Maar die concerten, de Vortex Concerts, waren geen muziekopvoeringen – de muziek kwam van een tape. Ondanks de psychedelische soundtracks - 10 jaar eerder dan Pink Floyd - waren de concerten in het Morrison Planetarium vooral een voortzetting van de film-experimenten van Duchamp, Léger, Viking Eggeling, Hans Richter e.a. in het interbellum, en de uitvinding van Jacobs en Belson die aansloeg was niet een nieuwe concertpraktijk, maar de surround sound!

(Het lijkt op de avantgarde rockmuzikanten in Eindhoven die, in de hoop de rock artistieker te maken, gingen experimenteren met lichtprojecties en daarmee onbedoeld de disco hielpen uitvinden.)

Het schoot pas echt op met muziek in het donker toen er led’s en beamers kwamen. Zolang je stil blijft zitten kun je met een leeslampje op je lessenaar wel volstaan, maar als je er bij wilt bewegen, of als je de video echt bij de muziek wilt betrekken (niet alleen een filmpje aan de muur), dan heb je toch de technische middelen van onze generatie nodig. Sinds het Muziekgebouw aan ’t IJ er is kun je zelfs, met behulp van de achter houten latjes weggewerkte led-verlichting, de zaal laten verkleuren met de muziek en heuse mondharpdisco’s houden. Er is haast geen ensemble meer te vinden dat nog níet in het donker heeft opgetreden; zelfs het Koninklijk Concertgebouworkest, toch meestal alleen in voor vernieuwing omdat ’t moet, stond een paar jaar geleden “in zeven stukken” verspreid door de Westergasfabriek te spelen op video’s van Johan Drupsteen.

Misschien heeft ’t ook wel meer met video te maken dan met led’jes. Correct me if I’m wrong, maar volgens mij was de doorbraak van “muziek in het donker” in Nederlandse concertzalen toen Yannis Kyriakides de Gaudeamus muziekprijs won met Mnemonist S. Doorgaans is dat geen garantie voor succes, maar Yannis is goed terecht gekomen, en maakt nu nog steeds muziek in het donker met Ensemble MAE – zoals The buffer zone, over het niemandsland tussen Turks en Grieks Cyprus, en Dreams of the Blind. Maar om mensen over te halen voor muziek in het donker is Mnemonist S toch de meest effectieve klap in je gezicht; vooral als tussen minuut 5 en 7 de zinnen over elkaar heen gaan dwarrelen.

En nu de hamvraag. Wordt avant-garde-muziek er minder elitair en gesubsidieerd van, dat je het in het donker uitvoert? Mwa. Met al die apparatuur wordt het alleen maar duurder, en nog minder mobiel ook. Trekt het een jonger publiek? Ja, dat wel. Maar vooral: wordt het zo de moeite waard weer eens naar een concert te gaan? Ja, dat zeker. Je kunt het zelfs delen op YouTube – en een stuk interessanter dan bij gewone concertregistraties. En als je naar de jaarlijkse Night of the Unexpected in Paradiso gaat, mag je zelfs staan!

Is het daarmee de oplossing van het probleem dat Hans Abbing schetst, van een versteende klassieke-muziek-praktijk die niet openstaat voor innovatie en met subsidie in stand gehouden wordt? Het is vooral een alternatief dat hij over het hoofd heeft gezien. Abbing pleit vooral voor alternatieve businessmodellen, waarmee klassieke muziek laagdrempeliger naar een groot publiek gebracht kan worden, terwijl de vastgefossileerde Concertgebouwdinosaurus zijn pleziertje mag houden, zolang hij maar meer betaalt. Maar dat is een beetje het afranselen van een dood paard. Abbings werkelijke probleem is met de perverse prikkels die van kunstsubsidies uitgaan, en het stilzitten in een kunstmatige setting is een symptoom daarvan. Daarover valt een zinnige discussie te voeren en daarover heeft hij met Why are artists poor? een beter boek geschreven. Maar als het erom gaat de beklemming van de concertzaal te doorbreken is er een simpeler oplossing. Doe het licht uit.

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De droomwereld van Maaike Fransen

De videokunst van Maaike Fransen als droomwereld (deel 1)

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Azul

Azul

'Azul', een kort verhaal van Nora van Arkel, verkent de uitwassen van een driehoeksverhouding. Hoe verwerk je verlies wanneer je aan de kant bent gezet? Lees meer

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Het staat in de sterren geschreven - het begrijpen is een ander verhaal

Wie leest er tegenwoordig nog een horoscoop om te weten wat de dag, de maand het jaar je brengt? Nou, best veel mensen dus. Het is zelfs een wereldwijde trend. Ook Else Boer geeft toe regelmatig de astrologie in te duiken. Op zoek naar een verklaring gaat ze na wat astrologie de moderne mens kan bieden. Lees meer

Tip: Bouw een tedere takkenhut

Bouw een tedere takkenhut

Rijk Kistemaker troost zich tijdens de coronacrisis met de kosmische vraagstukken die Lars von Triers Melancholia opwerpt. Hoe rouwen we om het verlies van de aarde of - iets kleiner - een achteloze manier van leven? Lees meer

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Hard//hoofd gaat op een ruimte-odyssee

Tijdens de Kosmische week stijgen we duizenden kilometers boven het aardoppervlak uit, om daar te reflecteren op het heelal en op onszelf, op de astrologie en op onze omgang met de aarde. Lees meer

 De ene bij is de andere niet

De ene bij is de andere niet

Wat als de ene bijensoort (onze geliefde honingbij) 299 andere bijensoorten verdrukt? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info