Asset 14

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

 1

Je dwaalt rond in een museum. Maar één ding valt op: de meeste kunst die er hangt is gemaakt door mannen. Door de eeuwen heen is een eenzijdig en patriarchaal beeld geconstrueerd van vrouwelijke makers in de kunstgeschiedenis en stond de spotlight op hun werken uit, alsof ze nooit bestaan hadden. Isabella Legebeke onderzocht Nederlandse kunstmusea, hun aankoopbeleid en representatie van vrouwelijke makers, en concludeerde dat het creëren van de zichtbaarheid voor hun werk nog niet zo makkelijk is. Toch is ze hoopvol over de grotere aandacht die hun werk nu krijgt door het toegenomen collectieve bewustzijn van hun ondervertegenwoordiging. Zal het nu dan eindelijk beklijven?

Genderongelijkheid in de kunstgeschiedenis

Vooral bij de oude kunst is weinig werk van vrouwelijke schilders beschikbaar. Dit is mede te wijten aan het feit dat vrouwen in de geschiedenis beperkt werden in hun mogelijkheden om professioneel kunstenaar te worden. Ze waren voornamelijk te vinden in het huishouden en werden zelden toegelaten tot een gilde. Deze ongelukkige sociaal-maatschappelijke positie van de vrouw is vastgelegd door hun mannelijke tijdgenoten, waarop vrouwen veelal binnen een huiselijke omgeving zijn afgebeeld. Vrouwen hadden daarnaast beperkte financiële middelen. Alleen als hun vader kunstenaar was, maakten ze kans. Vrouwen richtten zich op minder gewaardeerde genres zoals stillevens en miniatuurschilderkunst in plaats van de historiestukken die hoger in aanzien stonden en meer tijd in beslag namen. Vanwege de geldinperkingen konden ze zich nauwelijks het duurdere schildermateriaal zoals olieverf en grote doeken veroorloven. Ze werkten daarom veelal met materialen zoals aquarel en pastel, of bleven werkzaam in de kunstnijverheid en werkten met weefgerei en textiel. Alleen als vrouwen uit een rijker milieu kwamen, kon hun kunstenaarschap floreren. Er waren een paar uitzonderingen in de Hollandse zeventiende eeuw, je kunt ze nog net op één hand tellen: Judith Leyster, Catharina van Hemessen, Rachel Ruysch, Maria van Oosterwijck, Clara Peeters en Michaelina Wautier. Maar ook de aantallen van hun werken zijn schaars. Vanwege het beperkt aantal vrouwelijke oude meesters, zijn er vandaag de dag nog steeds weinig werken te vinden op de kunstmarkt. Daar komt bij dat sommige vrouwen hun werken niet signeerden. Hierdoor bleven ze anoniem en werd hun werk verkeerd toegeschreven aan mannen. In kunstenaarsfamilies waar zowel broers, zussen als vaders actief waren, bleven de zussen vaak op de achtergrond, zoals bijvoorbeeld Maria Schalcken, het zusje van Godefridus Schalcken.

Hoewel het aantal vrouwelijke makers in de kunstscene is toegenomen, worden ze nog steeds gediscrimineerd

In de achttiende en negentiende eeuw waren iets meer vrouwelijke kunstenaars te vinden, maar ook zij werden niet volledig erkend. Vrouwen werden tot het einde van de negentiende eeuw niet toegelaten tot kunstacademies, waar anatomielessen werden gegeven die cruciaal waren voor een carrière als kunstenaar. Bovendien was het destijds niet maatschappelijk geaccepteerd dat vrouwen het naakte lichaam afbeeldden, op een enkeling na, zoals Suze Robertson, die zich hier toch aan waagde. Vanwege deze beperkingen legden vrouwen zich voornamelijk toe op (bloem)stillevens en portretten, zoals Thérèse Schwartze.
Hoewel het aantal vrouwelijke makers in de moderne en hedendaagse kunstscene is toegenomen inclusief de marktwaarde van hun werk, worden ze nog steeds gediscrimineerd vanwege onder meer het moederschap en hun ‘familierol’. Onder conservatieve denkbeelden, zijn vrouwen in de samenleving opgelegd om te trouwen, moeder te zijn, kinderen te krijgen en uiteindelijk te zorgen voor een gezin waardoor hun onafhankelijkheid in het nauw werd gezet. In de kunstwereld worden vrouwen nog steeds beoordeeld op hun kunstenaarschap zodra zij moeder zijn. Er bestaan bepaalde opvattingen over dat vrouwen het moederschap niet zouden kunnen combineren met hun kunstenaarsbestaan. Nu zijn er daarom ook vrouwen die ervoor hebben gekozen om geen moeder te zijn, omdat het hun carrière op een negatieve manier kan beïnvloeden, zoals Tracey Emin. Toch bestaan er vrouwen die het moederschap combineerden met een succesvol kunstenaarschap, zoals Alice Neel en Barbara Hepworth.

Zelfportret met zwarte hoed en bril, Thérèse Schwartze, 1917 (Rijksmuseum).

Een vrouwenquotum in de kunstmusea?

In het internationale museumlandschap ambiëren veel musea om vijftig procent vrouwelijke kunstenaars van hun collectie te tonen aan hun publiek. Hoewel het een uitdaging bleek, heeft het Tate Museum in Londen de helft van haar vaste collectie ingericht met vrouwelijke kunstenaars. Ook de Neue Nationalgalerie in Berlijn is met hun collectiepresentatie gestegen van negen naar vijfentwintig procent vrouwelijke makers. Dus hoe nu verder in Nederland? Uit mijn onderzoek blijkt dat er een groeiend bewustzijn onder conservatoren en curatoren bestaat om de zichtbaarheid van vrouwelijke kunstenaars in musea te vergroten. Daarnaast bestaat veel vraag naar hun werk op de kunstmarkt. Dit heeft geleid tot een toename in populariteit en prijzen van hun werken, hoewel deze nog ver achterblijven vergeleken met die van hun mannelijke collega’s. Dit komt mede door dominante opvattingen over rolpatronen in de samenleving en een te magere publiciteit van hun werk in de kunstwereld. Daarnaast zorgen beperkte aankoopbudgetten en lage subsidies voor musea ervoor dat aankopen moeilijk te realiseren zijn, waardoor er nog steeds een achterstand blijft in het diversifiëren van museumcollecties.
Een quotum van vijftig procent in het aankoopbeleid is voor veel musea niet haalbaar vanwege de beperkte historische productie van werken door vrouwelijke kunstenaars – vooral voor de aankoop van oude kunst. Dat slechts een beperkt aantal vrouwelijke makers bekend in de oren klinkt, betekent niet dat er zo weinig als kunstenaar actief waren in de zeventiende eeuw. Het is daarom van groot belang dat het zoeken naar hun werk, dat nu nog niet aan hen wordt toegeschreven, wordt gestimuleerd. Zoals het speuren naar vrouwelijke oude meesters binnen kunstenaarsfamilies. Maar de bal ligt niet alleen bij museumdirecteuren en conservatoren om hun eigen collecties onder de loep te nemen. Het gat in de literatuur van de kunstgeschiedenis biedt namelijk bij uitstek uitdagingen voor de nieuwe generatie kunsthistorici. Door een grotere betrokkenheid en met een frisse blik onderzoek te verrichten naar (onbekende) vrouwelijke makers zal nieuw licht geworpen worden op de westerse canon.

Een quotum kan bijdragen aan het verbreden van de horizon in musea; het verminderd onbewuste vooroordelen

Echter blijven onbewuste vooroordelen bestaan door geen quotum te hanteren. Op deze manier blijft het idee van de ‘mannelijke genie’ voortbestaan en blijft het bittere kwaliteit-argument de boventoon voeren. De ironie is dat dit argument zelf gebaseerd is op onbewuste vooroordelen: kwaliteit is eenmaal subjectief en individuele smaken en persoonlijke voorkeuren en interesses van dominante groepen worden weerspiegeld met het kwaliteitsargument. Hierdoor blijft de genderverdeling van collecties ongelijk. Daarom kan een quotum bijdragen aan het verbreden van de horizon in musea; het vermindert onbewuste vooroordelen. Op den duur zullen collecties diverser worden, zo wijst het rapport Dilemma Dialoog over streefcijfers, representatie & kansengelijkheid door WomenInc uit,

Samenwerken

Een alternatief is om bruiklenen in te zetten bij presentaties. Met het gemeenschappelijke doel om de zichtbaarheid van vrouwelijke makers te vergroten, zouden musea moeten samenwerken. Een museum met beperkte ruimte, maar wel een grote collectie, zou bijvoorbeeld kunnen kiezen om de kunstwerken in hun depots uit te lenen aan andere musea waar ze getoond kunnen worden op zaal. Want wat op zaal hangt en dus zichtbaar voor de toeschouwer is, bevat meestal niet meer dan tien procent van de totale collectie. Op deze manier worden de werken op een dynamische manier verspreid en circuleren ze onder verschillende kunstinstellingen.

 1 Bloemschilderes Maria van Oosterwijck (1630-93), Wallerant Vaillant, 1671 (Rijksmuseum).

Weg met het mannelijke genie

Waar musea ook nog mee worstelen, is het vertellen van het verhaal en de manier waarop dat gedaan moet worden. Dit geldt ook voor vrouwen die afgebeeld zijn in kunstwerken gemaakt door mannen. In de kunstgeschiedenis werd het verhaal vanuit the white male gaze gepresenteerd: vrouwen zijn geobjectificeerd geweest en hun werk werd op een zoetsappige manier omschreven in de kunstgeschiedenisboeken. Ook als een vrouwelijk maker heen was gegaan, werd zij in de krantenkoppen alsnog bestempeld als ‘De vrouw van…’ in plaats van een onafhankelijk vakvrouw. Door ze op deze manier te contextualiseren wordt hun eigen kracht ontdaan en blijven vrouwen als subject en afhankelijk aanwezig in het discours.

Door vrouwen centraal te stellen in kunstbewegingen of -stromingen ontstaan nieuwe legendes

Nederlandse musea willen dat beeld nu rechtstellen. Ze zijn langzamerhand op weg een inclusievere canon te ontwikkelen. Het is dus belangrijk dat musea zich bewust zijn van de taal, communicatie en context waarin bepaalde verhalen zijn geschreven en om deze te heroverwegen. Een sociaalmaatschappelijke context is dan ook niet meer weg te denken. De beelden die we zien hebben een reden waarom ze zijn gemaakt, dit kan niet louter geanalyseerd worden met een formalistische bril binnen kaders van het subjectieve kwaliteitsidee. Het is ook essentieel om in gesprek te gaan met hedendaagse vrouwelijke makers over hun werk zodat musea dit op juiste wijze representeren. Hoewel de kwantiteit niet meer rechtgetrokken kan worden, kunnen musea wel de kwaliteit van de presentatie in een beter daglicht stellen. Door vrouwen centraal te stellen in kunstbewegingen of -stromingen ontstaan nieuwe legendes. Door minder bekende werken naast bekendere werken te plaatsen, worden andere geschiedenissen gevormd. Het is hierbij van belang om een zaal van ‘iconen’ of ‘meesterwerken’ te schrappen en na te denken over gedeelde thema’s. Op deze manier wordt onderlinge verbinding tussen verschillende kunstwerken bereikt. Uit de praktijk blijkt zelfs dat dit een meer divers publiek en een vernieuwde blik op het kunstkijken teweegbrengt. Ook kunnen bezoekers kennis opdoen van de werken die ze eerst niet kenden.

Het goede voorbeeld van representatie

Sommige Nederlandse musea zijn op een actieve manier bezig met de representatie van vrouwelijke makers, zoals het Stedelijk Museum Amsterdam. Dit wordt duidelijk met de collectiepresentatie, zoals in de opstelling van ‘1980 tot nu’ op de bovenste verdieping. Als je binnenloopt in een van de zalen, valt het werk Ushering in Banality van kunstenaar Jeff Koons je meteen op. De man wordt als het ultieme voorbeeld van ‘de kunstenaar als ondernemer’ beschouwd. Niet alleen doordat zijn werk zich op het randje van kunst, koopwaar en kitsch bevindt, maar ook omdat een algemene opvatting bestaat dat mannelijke makers zich goed weten te verkopen en het daardoor ver schoppen. Met een knipoog naar deze sociaal-maatschappelijke conventie, wordt dit idee omvergeworpen. De sculptuur van Koons wordt namelijk omringd door uitsluitend werken van vrouwen, zoals een schilderij van Marlene Dumas en het legendarische fotobeeld van de Guerrilla Girls. Het schilderij van Dumas heet Big Artists waar allerlei kleine baby’s met grote piemels op te zien zijn. De baby’s verwijzen naar de zogenaamde ‘grote kunstenaars’ die mannen zijn en zichzelf heerlijk vinden. Tegelijkertijd gaat het werk over hoe de ‘grote kunstenaars’ gezien worden door bepaalde mensen uit de kunstwereld; het maakt een statement over de manier hoe over kunst gedacht en gesproken wordt. De foto toont de Guerrilla Girls op de trappen voor de ingang van het Stedelijk in de jaren negentig toen ze actievoerden tegen een tentoonstelling van het museum waar één procent vrouwen te zien was en geen kunstenaars van kleur. De groep staat bekend om hun activistische kunstmanifestaties waarbij ze seksisme en racisme aan de kaak stellen in de kunstwereld. Door de werken gezamenlijk te tonen, wordt kritisch gereflecteerd op de onderliggende machtsstructuren van het museum. Met deze presentatievorm wordt in de ruimte een ironische dialoog gegenereerd tussen de werken en het laat mensen nadenken over hoe seksistisch de huidige kunstwereld nog steeds is. Deze gedurfde manier van presenteren zorgt niet alleen voor herkenning, maar maakt ook uiteenlopende perspectieven mogelijk. Door deze koers te varen, worden traditionele kaders opengebroken.

:Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden? Lena (zittend naakt), Suze Robertson, 1903-1907 (Dordrechts Museum).

Museumproject De Andere Helft

Behalve de presentatie van vrouwelijke kunstenaars in musea is het project genaamd De Andere Helft in gang gezet. Het is een samenwerkend onderzoekstraject naar het aandeel vrouwen in de Nederlandse kunstwereld in de periode zeventienhonderdtachtig tot negentienhonderdtachtig, met verschillende Nederlandse musea, de Universiteit van Amsterdam en het RKD (Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis). De deelnemende musea zijn het Stedelijk Museum Amsterdam, Rijksmuseum en het Museum Boijmans Van Beuningen. Het project beoogt een ‘beter begrip in het vormen, beheren, presenteren van de rol van vrouwen en van objecten uit de openbare Collectie Nederland’ en hoopt op een samenwerking met meerdere Nederlandse musea en universiteiten. Daarnaast kennen fondsen zoals het Theodora Niemeijer Fonds financiële steun toe aan culturele instellingen om aankopen van werken van vrouwelijke kunstenaars te realiseren.

Het is belangrijk om door de ogen van vrouwen te kijken om een completer en gelijkwaardiger beeld van de kunstgeschiedenis te krijgen

Door presentaties als die van het Stedelijk Museum Amsterdam en projecten als De Andere Helft, wordt bijgedragen aan een hogere vertegenwoordiging van vrouwen in het Nederlandse kunstveld. Het is belangrijk om door de ogen van vrouwen te kijken om een completer en gelijkwaardiger beeld van de kunstgeschiedenis te krijgen. Tenslotte bestaat minstens de helft van de wereldbevolking uit vrouwen. Zowel de nieuwe generatie kunsthistorici als bezoekers gaan meer belangstelling tonen en de werken op een andere manier in context bekijken en begrijpen. Dit draagt bij aan positieve beeldvorming. Het proces van het groeiend bewustzijn blijft in gang. Hopelijk wordt het in de toekomst onder museumpersoneel ook vanzelfsprekend om altijd vrouwen te betrekken in collectiepresentaties en tentoonstellingen. Het perspectief van vrouwelijke makers middels verhalen en kunstwerken draagt bij aan meerstemmigheid en het verminderen van de dominante, overheersende, autoritaire witte mannelijke stem . Virginia Woolf schreef ooit: ‘For most of history, Anonymous was a Woman.’ Laten we Anoniem niet vergeten door haar stem ook te documenteren.

Mail

Isabella Legebeke behaalde haar master in Arts & Culture aan de Erasmus Universiteit. Dit jaar rond ze haar tweede master in de Kunstgeschiedenis af aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast loopt ze stage op de afdeling Conservatoren bij het Stedelijk Museum Amsterdam waar ze onderzoek doet naar de collectie beeldende kunst en collectie-aankoopbeleid van het museum.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer