Ook na zijn dood heeft de legendarische regisseur de touwtjes in handen." /> Ook na zijn dood heeft de legendarische regisseur de touwtjes in handen." />
Asset 14

Mr. Kubrick's not here

Over Stanley Kubrick doen vele mythen de ronde. Bijvoorbeeld dat hij toeristen vermoordde, of dat hij NASA had geholpen Neil Armstrongs maanlanding in scène te zetten. Kelli bezoekt een tentoonstelling over het werk van de overleden meester, en concludeert dat Kubrick tussen al die prachtige films zelf de grote afwezige is.

Christiane Kubrick is een vrouw met fijne gelaatstrekken en ovale brillenglazen die ze halverwege de neus draagt. Haar lange donkere haar, grijs op de slapen, heeft ze opgestoken met een lint. De kraag van haar groen en aubergine gestreepte jurk staat op, om haar nek draagt ze een grote blauwe hanger. Ze ziet er, met haar tachtig jaar, nog goed uit. Ze leunt een beetje achterover in haar stoel en vertelt over haar man, Stanley Kubrick, de meestercineast die klassiekers maakte als 2001: A Space Odyssey en A Clockwork Orange. Haar tijd met ‘Stanley’ beschrijft ze als "the great adventure of my life". Toen hij in 1999 overleed, liet hij een gigantisch archief achter, en ze had geen idee wat ze daarmee aanmoest: "Paper goes yellow so quickly and Stanley was so very dead." De oplossing kwam van het Deutsches Filmmuseum, dat voorstelde er een reizende tentoonstelling van te maken.

Die tentoonstelling is nu te zien in Eye en omvat alle films die hij maakte, behalve Fear and Desire, zijn eerste. Helemaal geen slecht werk, zeggen degenen die hem wel hebben gezien, maar Kubrick haatte de oorlogsfilm en wilde niet dat iemand hem ooit nog zag. (Helaas voor Kubrick is Fear and Desire integraal te bekijken op Youtube, in acht delen, met Italiaanse ondertiteling.) Dat de film niet is opgenomen in de tentoonstelling geeft blijk van groot respect voor de wensen van de dode regisseur. Maar het is ook tekenend voor het karakter van de expo, die gaat over zijn genie en over zijn vakmanschap, niet over zijn persoonlijkheid of zijn imperfecties – waarschijnlijk juist door de nauwe betrokkenheid van Kubricks weduwe en zwager. Dat een onderzoeker voor de samenstelling van de tentoonstelling weken op het landgoed van de Kubricks heeft gewoond, zo dicht bij hun privéleven, heeft niet mogen baten.

Kubrick lijkt zo zelfs na zijn dood de touwtjes in handen te hebben, en dat past goed bij het beeld van neuroticus dat hardnekkig aan hem kleeft. Christiane spreekt van "zogenaamd perfectionisme", maar die publieke vooronderstelling is niet uit de lucht komen vallen. Uit de tentoonstelling blijkt op zijn minst dat hij extreem georganiseerd was. Filmmaken is een hell of a job, en talloze ingewikkelde schema’s tonen dat Kubrick vanaf zijn vroege films iedere scène tot in de allerkleinste puntjes voorbereidde. Er zal geen soldaat op de verkeerde plek hebben gestaan in Paths of Glory (1957) en geen paspop in Killer’s Kiss (1955). Kubrick had een afkeer van middelmatigheid en de neiging veel te twijfelen. Het voorwerk van Kubricks films duurde jaren, soms decennia. Sommige films kwamen deze fase zelfs nooit voorbij, met Napoleon als legendarisch voorbeeld. Een houten archiefkastje waarin hij met gelabelde kaartjes de chronologie van gebeurtenissen in Napoleons leven heeft georganiseerd, is slechts het puntje van Kubricks Napoleon-ijsberg, die ook nog 18 duizend plaatjes en vijhonderd boeken omvat.

Toch gunden de grote studio’s hem de tijd die hij nodig had, en een goed budget. Zijn films brachten minder op dan die van tijdgenoten als Martin Scorsese, Francis Ford Coppola en Steven Spielberg – de zogeheten movie brats – maar trokken hoe dan ook altijd de aandacht. Alleen al de mannenhand die de nagels van die poezelige meisjestenen lakken in het openingsshot van Lolita – en toen moest de scène met het minderjarige meisje in bikini nog komen (we spreken 1962). Met 2001 stelde Kubrick een voor die tijd waanzinnige technische standaard, die ons alleen kan doen speculeren wat hij met hedendaagse HD- en 3D-technieken voor elkaar zou hebben gekregen. En wie kan er na het zien van A Clockwork Orange de muziek van Ludwig Von nog luchten? Kubrick vergaarde zo niet alleen een grote fanschare, maar ook de bewondering van collega’s. Op de tentoonstelling zien we regisseurs als Woody Allen en Scorsese uitgebreid hun lof tuiten.

Zijn films leidden ook tot mythes rond zijn persoon, soms op het belachelijke af. Zo zouden de Kubricks met een eigen helicopter hun gewassen hebben besproeid met insecticide, gemotiveerd door een paranoïde angst voor ziektes (hallo, Brigadier General Jack D. Ripper), en zou Stanley Kubrick toeristen hebben vermoord. Veel speculatie was er ook over een betrokkenheid van Kubrick bij maken van een film van een Amerikaanse maanlanding, voor het geval die van Neil Armstrong niet zou lukken.

Dit soort mythes zullen ongetwijfeld zijn gevoed door het teruggetrokken bestaan dat de cineast leidde. In tegenstelling tot de movie brats woonde hij in Engeland, negenduizend kilometer van Hollywood vandaan. Hij leed aan reisangst en had weinig op met bezoek. Zo deed hij eens zelf de deur open toen er werd aangebeld, keek de bezoeker aan en zei: "Mr. Kubrick is not here." Waarop de man die aanbelde weer vertrok. "Stanley was very cagey", aldus mevrouw Kubrick.

Misschien dat juist die afstand Kubrick in staat stelde op zijn eigen wijze naar de wereld te kijken en zijn films naar eigen smaak te perfectioneren – tot Eyes Wide Shut aan toe, de seksuele thriller met Tom Cruise en Nicole Kidman, die hij een paar dagen voordat hij in zijn slaap stierf afmonteerde. Bepaald geen lieveling van de critici, maar zo slecht als Kubrick zijn eerste speelfilm achtte, zo goed vond hij zijn laatste: volgens hemzelf de beste die hij ooit maakte.

Het kan natuurlijk evengoed zijn dat Kubrick, afgezien van zijn organisatiedrang, best wel saai was en op zijn Engelse landgoed een eentonig leven leidde. Zoals de hoofdpersonages in Eyes Wide Shut fantaseren over, flirten met en schampen langs extravagante seksuele uitstapjes, maar uiteindelijk die grens niet overgaan en alleen met elkaar het bed induiken. Zoals Hal in 2001 uiteindelijk gewoon een computer blijkt die je uit kan zetten. Dat de mythes rond Kubrick, kortom, net zo vergezocht zijn als de ideeën van Jack D. Ripper. Het zou zomaar kunnen. Door de tentoonstelling komen we daarover in ieder geval niets te weten. Want meneer Kubrick, die is daar niet.

Mail

Kelli van der Waals

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Hard//hoofd duikt in de vergetelheid

Tijdens de Vergeetweek dreunen we geheugensteuntjes op, verzinnen we ezelsbruggetjes en zetten we kruisjes in onze handpalm waarvan we ons later afvragen waar die voor waren. Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer