Illustratie: Elise van Iterson

Timo is boos op alle popartiesten, die netjes binnen de lijntjes blijven." />

Illustratie: Elise van Iterson

Timo is boos op alle popartiesten, die netjes binnen de lijntjes blijven." />
Asset 14

Metrisch buiten de paden

Timo maakt zich boos. Het is alsof vrijwel alle popmuzikanten ritmisch schilderen als Bob Ross-adepten, en keurig binnen de lijntjes blijven: kunnen ze überhaupt verder tellen dan vier?

Popmuziek is waanzinnig bekrompen. Ritmisch, in ieder geval. Tot die conclusie kom ik telkens weer, zo ook na het uitpluizen van Nederland's belangrijkste hitlijst, eind vorig jaar. Elk nummer uit de Top 40 van week 50 hanteert dezelfde maatsoort, op één na. Alleen in Charlie Brown van Coldplay kun je niet alsmaar tot vier tellen. Het is dus het enige nummer van de lijst dat niet in slechts een vierkwartsmaat (afgekort: 4/4) geschreven. En dat terwijl er zoveel prachtige alternatieven zijn.

Waar zijn het walsje ("een, twee, drie, een, twee, drie") en de zesachtste maat bijvoorbeeld? Deze worden nog redelijk vaak gebruikt in ballads. House of the Rising Sun van The Animals is misschien wel het bekendste voorbeeld, maar ook het debuutalbum van Coldplay staat er vol mee. Jeff Buckley werd wereldberoemd met Hallelujah (oorspronkelijk van Leonard Cohen), waarin je tot zes mag tellen.

De klassieker van Leonard Cohen. Tel maar mee: "Een, twee drie, vier, vijf zes."

Meer exotische maatsoorten zoals 5/4 of 7/4 vind je echter vrijwel nooit in de popmuziek, en daar is geen duidelijke verklaring voor. Vaak wordt gezegd dat het tellen in drieën en vieren natuurlijk aanvoelt: je hart zou kloppen in die ritmes, je kunt er gemakkelijk op dansen of headbangen, en het is het tempo waarin je loopt. Onzin, zeg ik. In Oosterse culturen worden "exotische" maatsoorten namelijk veel vaker gebruikt en wél als natuurlijk ervaren, zo is een groot deel van de Bulgaarse volksliedjes in 7/8 geschreven, en klassieke componisten als Béla Bartók verwerkten allerlei oneven ritmes in hun composities.

Illustratie: Elise van Iterson

Is het erg dat popmuzikanten zo bekrompen zijn, niet verder kijken dan hun neus - en recente geschiedenis - lang is, en slechts hun voorbeelden kopiëren? Jazeker, het belemmert de creativiteit en maakt van populaire muziek een ritmische eenheidsworst. Verreweg de meeste muzikanten hanteren de vierkwartsmaat bovendien niet zozeer vanwege een voorkeur, maar omdat ze gewoon geen andere maatsoorten kennen. Het is alsof een schilder alleen met geel en blauw zou verven, niet vanuit een stijlkeuze, maar domweg omdat hij niet weet dat de kleur rood ook bestaat.

De Servische zanger Zeljko Joksimovic vertolkt het Macedonische volksliedje Jovano, Jovanke, dat is geschreven in 7/8. Wie op YouTube zoekt vindt nog vele andere vertolkingen van het populaire nummer.

Gelukkig zijn er ook binnen de Westerse muziek mensen die buiten die lijntjes kleuren. Ik weet nog precies hoe ik voor het eerst in aanraking kwam met bijzondere maatsoorten: dankzij Radiohead. Als veertienjarige jongen fietste ik 's avonds hele einden naar vrienden die in afgelegen dorpen woonden, en tijdens die tochten door het donker werd ik gevuld met de duisternis van het meesterwerk Kid A (2000). Telkens wist ik niet wat me overkwam. Niet alleen door die huiveringwekkende falsetto van Thom Yorke, de elektronica of de psychotische blazers, maar ook door de mij volstrekt onbekende ritmes van "Morning Bell" en albumopener "Everything In It's Right Place".

Het bleek geen eenmalig uitstapje van de Engelse band: naast Kid A hebben ook Pablo Honey (1993), Hail to the Thief (2003) en In Rainbows (2007) een albumopener met ongebruikelijke maatsoorten, en hun gehele oeuvre staat vol ritmisch smulwerk. Gedurfde keuzes in tijden dat de popcultuur niet verder dan vier wil tellen, maar ook een duidelijk signaal: "Fuck it, al maakt het ons ontoegankelijk, dit is de mooiste muziek die we kunnen maken."

Radiohead speelt het 10/4-nummer "Everything In It's Right Place" in 2003 op Glastonbury. Het publiek doet haar best om mee te klappen, maar dat gaat niet geheel vlekkeloos.

Hoewel Radiohead waarschijnlijk één van de meest invloedrijke hedendaagse bands is ter wereld, worden hun experimentele maatsoorten - vreemd genoeg - vrijwel niet gekopieerd. Eind jaren vijftig schreef de Amerikaanse jazzsaxofonist Paul Desmond een ritmisch ongewoon nummer (met vijf tellen per maat) dat wél een gigantische impact had: "Take Five", uitgevoerd door The Dave Brubeck Quartet op het album Time Out (1959). Dit album werd een onwaarschijnlijk succes en bereikte de tweede plaats op de Billboard Pop Charts in Amerika. En dat is nogal wat voor een instrumentaal jazzalbum dat vol staat met tijdstudies. In het decennium erna kopieerden allerlei artiesten het ritme van "Take Five", waaronder "Autopsy" van de folkband Fairport Connection, "Living in the Past" van Jethro Tull en "River Man" van Nick Drake.

The Dave Brubeck Quartet vertolkt "Take Five", de meest populaire compositie in 5/4 aller tijden. Saxofonist Paul Desmond soleert moeiteloos over het ritme, en vanaf 2min47 doet zelfs drummer Joe Morello een solo.

Sindsdien zijn er nog enkele hits verschenen die metrisch buiten de gebaande paden traden, waaronder "Money" (1973) van Pink Floyd, "Golden Brown" (1982) van The Stranglers en "Hey Ya" (2003) van Outkast, maar veel invloed hebben deze nummers niet gehad op de popcultuur, die rigide vasthoudt aan de drie- en vierkwartsmaat. Dat is eeuwige zonde, want er valt ook daarbuiten zoveel moois te beleven, en dat hoeft helemaal niet ontoegankelijk te zijn.

De grote ongebruikelijke maatsoorten-playlist op Spotify en op Youtube

Timo stelde op Spotify en YouTube een mixtape samen met (veelal alternatieve) popnummers die ongebruikelijke maatsoorten hanteren, om te laten zien hoe natuurlijk die kunnen klinken. Met toelichtingen bij de nummers. Hij begint toegankelijk, en duikt steeds meer de diepte in. Luister de mixtape hier op Spotify of hier op YouTube.

1. Outkast - Hey Ya! (2003, 4/4 en af en toe 6/4): Dit is misschien wel een van de slimste popliedjes van het vorige decennium. Het is niet alleen heerlijk aanstekelijk, maar past ook nog eens een interessant ritmisch trucje toe. Nadat hij drie keer tot vier geteld heeft (kortom: drie vierkwartsmaten), stopt André 3000 er twee tellen extra tussen, en ook tekstueel komt hij daar briljant mee weg.

2. Coldplay - Charlie Brown (2011, 4/4 en af en toe 6/4): Chris Martin en de zijnen passen acht jaar later vrijwel dezelfde truc toe. Ze zijn echter niet zo consequent als Outkast.

3. Arcade Fire - Modern Man (2010, 4/4 met een extra'tje): Met The Suburbs won deze Canadese band in 2011 een Grammy. Het op dit album verschenen Modern Man is bijna ongrijpbaar met de halve tel extra die af en toe aan het einde van de maat wordt toegevoegd (voor het eerst op 0min08). Het is vrijwel onmogelijk om goed mee te tellen, maar als je er niet op let valt het ook niet op.

4. The Stranglers - Golden Brown (1981, afwisselend 6/8 en 7/8): Dit nummer over heroïne wisselt in het intro af tussen 6/8 en 7/8, en werd een behoorlijke hit: in Nederland behaalde hij de achtste positie in de Top 40, in Engeland zelfs de tweede.

5. The Dave Brubeck Quartet - Take Five (1959, 5/4): Geen nummer had grotere impact op het gebruik van 5/4 dan Take Five, dat een onwaarschijnlijk grote hit werd. De cd Time Out wordt nog altijd veel gedraaid in koffietentenketen Bagels & Beans, maar is eigenlijk veel meer dan achtergrondmuziek.

6. Lalo Schilfrin - Mission: Impossible (1966, 5/4): In de originele soundtrack bij de serie Mission: Impossible wordt louter een vijfkwartsmaat gebruikt, in de herbewerking voor de filmreeks is het couplet-gedeelte omgetoverd naar een vierkwartsmaat. Makkelijk, hoor.

7. Nick Drake - River Man (1970, 5/4): Deze veel te vroeg overleden singer-songwriter heeft het ritme van Take Five gekopieerd voor zijn nummer River Man, maar was daarin gelukkig minder opzichtig dan enkele van zijn tijdsgenoten...

8. Jethro Tull - Living In The Past (1972, 5/4): ... zoals Jethro Tull, dat met "Living In The Past" wel erg opzichtig flirt met het Take Five-ritme. Fairport Convention deed in 1969 hetzelfde met Autopsy.

9. Radiohead - Morning Bell (2000, 5/4): De meesters van de alternatieve maatsoorten op hun hoogtepunt, met een eigenwijze vijfkwartsbeat die door de militaristische drums, zwevende toetsen en spookachtige gitaar ieder op een eigen(wijze) manier wordt ingevuld. Ook in "15 Step" en "Everything In It's Right Place" hanteren de Britten 5/4.

10. Sufjan Stevens - Come On! Feel the Illinoise! (2005, 5/4): Vooruit, nog een vijfkwartscompositie. Sufjan Stevens is een hedendaagse, dwarse liedjesschrijver die je ook best een bijzonder goed componist mag noemen. Ook in dit nummer hoor je eigenlijk niet dat er een vreemde maatsoort wordt gebruikt, totdat je erop let. Andere vijfkwartsnummers zijn onder andere "Minds Made Up" van The Frames, "Water" van PJ Harvey, "Seven Days" van Sting en "English Roundabout" van XTC.

11. Pink Floyd - Money (1973, 7/4): Een van de bekendste nummers van Pink Floyd, en in ieder geval het bekendste nummer in zevenkwartsmaat. In de gitaarsolo wordt een meer rockende vierkwartsmaat geïntroduceerd, gitarist David Gilmour vertelde daarover te lui te zijn om in die exotische maatsoort te soleren.

12. Shaking Godspeed - GODSPEED (2010, 7/8): Shaking Godspeed zijn psychedelische bluesrockers uit de Achterhoek, die laten zien dat een zevenachtstemaat ook kan scheuren, en dat je er prima op kunt headbangen. Hoewel frontman Wout Kemkens me weleens vertelde dat hij een hekel heeft aan Pink Floyd, passen ze precies dezelfde truc toe als in Money: de gitaarsolo is in 4/4.

13. Patrick Watson - Luscious Life (2006, grotendeels 7/8): De Canadese Patrick Watson won met het album Close To Paradise de Polaris Prize (waarvoor dat jaar onder andere ook The Reminder van Feist en Neon Bible van Arcade Fire werden genomineerd). Daarop staat het zevenachtstenummer Luscious Life. Toen ik hem het nummer voor het eerst hoorde spelen - op Lowlands 2007 - kon ik de muziek nauwelijks bevatten. Wat een prachtige maatsoort! Andere nummers waarin zevenachtste en zevenkwarts maatsoorten voorkomen zijn "2 + 2 = 5" van Radiohead, "Dreaming in Metaphors" van Seal, "All You Need Is Love" van The Beatles (alleen het couplet) en "Foghorn" van de Nederlandse band Wolfendale.

14. Tool - Schism (2001, volstrekt ontelbaar, zelf zegt de band dat het overgrote deel in 6.5/8 is geschreven): Eigenlijk wilde ik geen metal of progrock in deze lijst zetten. Daarin worden vaker alternatieve maatsoorten gebruikt, maar meestal vanuit technische krachtpatserij. Schism van Tool stijgt daar bovenuit: ten eerste door een volstrekt absurde hoeveelheid maatwisselingen, maar ook door het onwaarschijnlijke succes. Ze kregen voor een Grammy voor Best Metal Performance en het nummer bleef lang in de hitlijsten.

Mail

Timo Pisart

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomChef Papier
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Automatische concepten 81

Een extatische ruimte-odyssee

'In the 30th century, everybody wants to come.' Maar wat als je van het ene op het andere moment niet meer klaar kunt komen? Lees meer

Meander (maar ook weer wel)

Meander (maar ook weer wel)

In het park achter het huis van haar ouders staat een plakkaatje met een gedicht van Marte Hoogenboom, dat ze schreef toen ze nog anders heette. Zo nu en dan gaat ze erlangs om het te herlezen, maar of ze er ooit écht naar terug kan? Lees meer

Mensen uit een ander leven

Mensen uit een ander leven

Tijdens een schrijfretraite op het Noord-Franse platteland ontmoet Eva van den Boogaard twee mensen met wie het meteen klikt. Maar zo snel het contact was gelegd, zo snel is het weer verbroken bij het afscheid. Of ziet ze ze nog terug? Lees meer

Over racistisch politiegeweld zing je geen aria’s – of wel?

Over racistisch politiegeweld zing je geen aria’s – of wel?

Het publiek bij de allerlaatste voorstelling van Blue, over racistisch politiegeweld, hoefde niet verteld te worden hoe hyperactueel de voorstelling was die ze zagen. Lees meer

Column Marthe

De liefde tegen het systeem

Kan de liefde alle verschillen tussen mensen overwinnen? Marthe van Bronkhorst betwijfelt het na een vurig debat tijdens een date. Lees meer

:Postbode Dirk: ‘Als ik later thuiskwam, maakte dat geen reet uit’ 1

Postbode Dirk: ‘Als ik later thuiskwam, maakte dat geen reet uit’

Als sorteerder bij PostNL werd kunstenaar Monica Overdijk gegrepen door de bravoure en no-nonsensementaliteit van haar collega's. Ze portretteerde zeven van hen. Dit is een deel van het verhaal van Dirk. Lees meer

Afscheidsrede: ‘Hard//hoofd is een vrije ruimte, niet een vrije markt’

‘Hard//hoofd is een vrije ruimte, geen vrije markt’

Marte Hoogenboom blikt terug op haar tijd als hoofdredacteur van Hard//hoofd. Na tweeënhalf jaar dienst vraagt ze zich nog steeds af wat Hard//hoofd eigenlijk is. Lees meer

:Postbode Mustafa: ‘Ik wil dat ze van mij zeggen: jij bent een harde werker’ 1

Postbode Mustafa: ‘Ik wil dat ze van mij zeggen: dat is een harde werker’

Als sorteerder bij PostNL werd kunstenaar Monica Overdijk gegrepen door de bravoure en no-nonsensementaliteit van haar collega's. Ze portretteerde zeven van hen. Dit is een deel van het verhaal van Mustafa. Lees meer

Van 0-en en 1-en of: waarom ik me eindelijk programmeur durf te noemen

Van 0'en naar 1'en, of: waarom ik me eindelijk programmeur durf te noemen

Als schrijver die 'iets' met computers doet, krijgt Marten Hoekstra vaak de vraag wat dat werk precies inhoudt. In dit essay onderbouwt hij de kracht achter dit ambacht. Lees meer

Monddood

Schrijven is eigenlijk monddood maken

Je kan altijd over de rug van de ander schrijven, toch? Marthe van Bronkhorst raakt hierover in discussie op een literaire avond die steeds absurdistischer wordt. Lees meer

Postbode Bas: ‘Advocaten en ondernemers hebben het voor elkaar. Ik verdien 13 euro per uur’

Postbode Bas: ‘Advocaten en ondernemers hebben het voor elkaar’

Als sorteerder bij PostNL werd kunstenaar Monica Overdijk gegrepen door de bravoure en no-nonsensementaliteit van haar collega's. Ze portretteerde zeven van hen. Dit is het verhaal van Bas. Lees meer

Een docent met een lichaam

Een docent met een lichaam

Ook wanneer Eva voor de klas staat is ze in de eerste plaats een mens met een lichaam dat behoeftes kent. Maar dat blijkt minder vanzelfsprekend dan het lijkt in het onderwijs. Lees meer

Nieuws in beeld: De macht van het volk

De macht van het volk

De beelden die uit Iran naar buiten komen zijn schaars. Dat raakt illustrator Pirmin Rengers, die een wereld gewend is waarin media volledig worden gedomineerd door beeld. Lees meer

Stemvorken

Stemvorken

Hoe onderzoek je lesbische aantrekking als je eerste kennismaking daarmee porno is, gericht op een mannelijke fantasie? Met ‘Stemvorken’ won Leonore Spee Het Rode Oor 2022, de erotische schrijfwedstrijd van Vlaams-Nederlands huis deBuren. Lees meer

Ongewerveld

Ongewerveld

Kan erotiek ook schuilen in pijn, verdriet en kwetsbaarheid? Met ‘Ongewerveld’ won Jori(k) Amit Galama de juryprijs van Het Rode Oor 2022, de erotische schrijfwedstrijd van Vlaams-Nederlands huis deBuren. Lees meer

Stadsmens (v, jong, cynisch) zoekt boer

Stadsmens (v, jong, cynisch) zoekt boer

Marthe van Bronkhorst wordt in een sprookjesachtig eilanddorp geconfronteerd met haar cynisme. Lees meer

Een mens zoals alle anderen

Een mens zoals alle anderen

Eva probeert zich in de metro te gedragen op een manier die voor normaal moet doorgaan, maar dat valt nog niet mee. Lees meer

Dé vluchteling bestaat niet

Dé vluchteling bestaat niet

Marthe van Bronkhorst hoort bij de huisartsenpraktijk verhalen van vluchtelingen. Ze raakt gefrustreerd, omdat de politiek niet ziet 'dat een individu meer is dan twee vierkante meter ruimte en een lichaam dat gevoed moet worden'. Lees meer

De bomen in Roemenië zijn ook vaderloos 2

De bomen in Roemenië zijn ook vaderloos

'ik miste collectieve haast / treinen waar de airco nooit gewerkt heeft / de eenheid die in eenzaamheid zit'. In gedichten die geuren naar 'oostblokstank' onderzoekt Francesca Birlogeanu vervreemding en verdwenen vaders. Lees meer

Column: Objectief gelukkiger met onszelf

Objectief gelukkiger met onszelf

Ook op vakantie blijkt de tijd niet stil te staan, merken Eva en haar vrienden in Zuid-Frankrijk. Gelukkig gaan ze er qua uiterlijk alleen maar op vooruit, vindt één van hen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Sluit je vóór 1 januari aan en ontvang jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel