Asset 14

(Op)nieuw herinneren

‘Ik maak theater omdat ik het over het nu wil hebben, wat er nu wordt gezegd, gedacht, gevoeld en geschreven’, zei een theatermaker me laatst (als ik het me goed herinner). Om me heen merk ik dat de term regisseur steeds vaker wordt vervangen door theatermaker, en theatermaker door kunstenaar; dat ook in theater de grenzen tussen verschillende kunstdisciplines vaag zijn, en de keuze voor het maken van een performance, theater- of dansvoorstelling en geen boek, film of fotoserie een bewuste is. Een keuze voor het heden. Podiumkunst bestaat enkel in het hier en nu, op het moment dat iemand iets doet en een ander ernaar kijkt of luistert, en er eenmalige relatie tussen uitvoerder en toeschouwer ontstaat. De speler doet nooit twee keer hetzelfde, de toeschouwer op de volgende dag ziet en hoort nooit hetzelfde als de toeschouwer de dag ervoor.

Die actualiteit geldt niet alleen voor de creatie, maar ook voor iedere keer dat iets gespeeld wordt. Elk moment, elke voorstelling of opvoering is tijdelijk, vergankelijk, onherhaalbaar en altijd weer anders. Zodra je met je ogen knippert, is het nu alweer een ander nu. Zodra de lichten weer aan gaan en mensen hun handen tegen elkaar klappen is het voorbij en bestaat het werk enkel nog in de herinnering. Het moment deelde je dan wel met de andere toeschouwers en luisteraars, maar de herinnering vormt zich in ieders gedachten anders; en zo vervormt en vermenigvuldigt het werk zich gedurende de tijd op ontelbaar veel manieren. Iedere registratie, iedere getuigenis, ieder verhaal is anders, en beschrijft nooit wat het was. Kortom: je had erbij moeten zijn.

Illustratie: Agnes Loonstra

Daarom ging ik een tijd geleden naar de heropvoering van de acht uur durende performance Het is theater zoals te verwachten en te voorzien was. Jan Fabre schreef er in 1982 geschiedenis mee, ik kende het alleen van de verhalen en uit de boeken. Ik ging zitten, de lichten doofden en ik was verbaasd over de tijdloosheid van de voorstelling. Het was een werk met niet alleen nieuwe spelers maar ook een nieuw publiek, in een nieuwe wereld waarin we dertig jaar van goede en slechte kunst, mooie en middelmatige performances en miljoenen youtube-filmpjes verder zijn. Dertig jaar waarin veel veranderd is, die ik niet heb meegemaakt en waardoor ik nooit heb kunnen ervaren wat er toen zo baanbrekend was aan Het is theater zoals te verwachten en voorzien was. Ook de geschiedenis ken ik uit de boeken; hoe de performance art vanuit de beeldende kunst invloed kreeg in het theater; hoe de Poolse theatervernieuwer Jerzy Grotowksi het menselijk lichaam en echte, niet geacteerde uitputting op het podium zette; hoe beweging en beelden niet meer ondergeschikt hoefden te zijn aan de tekst maar gelijkwaardig naast elkaar werden gebruikt; en dit alles en meer voor theater zorgde dat tegen de verwachtingen van de toeschouwers toen in ging.

Met tijdloosheid bedoel ik dat ik geen enkel moment dacht ik aan het verleden, aan wat Fabres voorstelling toen teweeg moet hebben gebracht of wat een oud stuk nu kan betekenen. Er was enkel het nu, de volle acht uur lang. 

Het valt op dat meer baanbrekende performers en choreografen die de jaren ’70 en ’80 met totaal nieuwe voorstellingen, wars van repertoire, hun stukken in de geschiedenis willen schrijven en ze hernemen. Rosas, het dansgezelschap van Anne Teresa de Keersmaeker, voert regelmatig eerder gemaakte stukken op. Ik ontdekte Drumming, een stuk uit 1979 op de muziek van Steve Reich met dezelfde titel. Op het moment dat het begon vergat ik op slag het jaartal, werd diep geraakt door wat de dansers en muzikanten hier, nu mij toonden en speelden, en liet in mijn gedachten en lichaam een nieuwe herinnering schrijven.

Kunstcriticus Eric Min bezocht bijna vijfentwintig jaar later voor de tweede keer hun wereldberoemde stuk Rosas danst Rosas (1983) en toetste zijn herinnering. "Geen moment vraag ik mij nog af of deze herneming met monumentenzorg te maken heeft, met het noodzakelijke bergingswerk van mijlpalen uit ons erfgoed of met zin en onzin van repertoiretheater." Hij concludeerde dat door een heropvoering de eigenheid van het werk een nieuwe laag kan krijgen: "het particuliere wordt algemeen, het unieke herhaalbaar."

Zo kan telkens opnieuw het werk zich vervormen, een hedendaagse herinnering worden gecreëerd.
Het Nederlands gezelschap Schwalbe is net begonnen aan een reeks nieuwe oude voorstellingen. Kort geleden besloten ze hun eerste voorstelling, Spaar ze, iedere vijf jaar te spelen tot er niemand van hun meer in leven is. “De betekenis van de voorstelling zal veranderen. Doordat de wereld om ons heen verandert, doordat we ouders worden, misschien niet meer kunnen springen en doordat we uiteindelijk met elkaar afwezigheid om zullen moeten gaan.”
Ik kijk er nu al naar uit om het me opnieuw te herinneren, telkens een nieuwe herinnering.

Mail

Roos Euwe

Agnes Loonstra is een illustrator uit Utrecht die, naast het maken van kleurrijke en humoristische illustraties en animaties, ook zangeres is in de Nu-Folk band Wooden Soldiers en retro-act Charmony. Ze houdt ook erg van katten en elpees.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Racisme is een diep verweven onderdeel van het narratief van Nederland, waar we nog dagelijks de gevolgen van kunnen zien en voelen. Het is niet genoeg om je stil en afzijdig te houden van onrecht: verandering vereist actie. Lees meer

Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

Automatische concepten 39

Vraag geen cadeaus (en krijg iets beters)

Jarig zijn én wereldproblematiek willen aanpakken, Jozien Wijkhuis leed eronder. Haar tip aan de (virtuele) verjaardagsbezoeker: geef cadeaus die geen geld kosten, of stort een bedrag dat de jarige zelf cadeau kan doen aan een medemens in nood. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan