Asset 14

(Op)nieuw herinneren

‘Ik maak theater omdat ik het over het nu wil hebben, wat er nu wordt gezegd, gedacht, gevoeld en geschreven’, zei een theatermaker me laatst (als ik het me goed herinner). Om me heen merk ik dat de term regisseur steeds vaker wordt vervangen door theatermaker, en theatermaker door kunstenaar; dat ook in theater de grenzen tussen verschillende kunstdisciplines vaag zijn, en de keuze voor het maken van een performance, theater- of dansvoorstelling en geen boek, film of fotoserie een bewuste is. Een keuze voor het heden. Podiumkunst bestaat enkel in het hier en nu, op het moment dat iemand iets doet en een ander ernaar kijkt of luistert, en er eenmalige relatie tussen uitvoerder en toeschouwer ontstaat. De speler doet nooit twee keer hetzelfde, de toeschouwer op de volgende dag ziet en hoort nooit hetzelfde als de toeschouwer de dag ervoor.

Die actualiteit geldt niet alleen voor de creatie, maar ook voor iedere keer dat iets gespeeld wordt. Elk moment, elke voorstelling of opvoering is tijdelijk, vergankelijk, onherhaalbaar en altijd weer anders. Zodra je met je ogen knippert, is het nu alweer een ander nu. Zodra de lichten weer aan gaan en mensen hun handen tegen elkaar klappen is het voorbij en bestaat het werk enkel nog in de herinnering. Het moment deelde je dan wel met de andere toeschouwers en luisteraars, maar de herinnering vormt zich in ieders gedachten anders; en zo vervormt en vermenigvuldigt het werk zich gedurende de tijd op ontelbaar veel manieren. Iedere registratie, iedere getuigenis, ieder verhaal is anders, en beschrijft nooit wat het was. Kortom: je had erbij moeten zijn.

Illustratie: Agnes Loonstra

Daarom ging ik een tijd geleden naar de heropvoering van de acht uur durende performance Het is theater zoals te verwachten en te voorzien was. Jan Fabre schreef er in 1982 geschiedenis mee, ik kende het alleen van de verhalen en uit de boeken. Ik ging zitten, de lichten doofden en ik was verbaasd over de tijdloosheid van de voorstelling. Het was een werk met niet alleen nieuwe spelers maar ook een nieuw publiek, in een nieuwe wereld waarin we dertig jaar van goede en slechte kunst, mooie en middelmatige performances en miljoenen youtube-filmpjes verder zijn. Dertig jaar waarin veel veranderd is, die ik niet heb meegemaakt en waardoor ik nooit heb kunnen ervaren wat er toen zo baanbrekend was aan Het is theater zoals te verwachten en voorzien was. Ook de geschiedenis ken ik uit de boeken; hoe de performance art vanuit de beeldende kunst invloed kreeg in het theater; hoe de Poolse theatervernieuwer Jerzy Grotowksi het menselijk lichaam en echte, niet geacteerde uitputting op het podium zette; hoe beweging en beelden niet meer ondergeschikt hoefden te zijn aan de tekst maar gelijkwaardig naast elkaar werden gebruikt; en dit alles en meer voor theater zorgde dat tegen de verwachtingen van de toeschouwers toen in ging.

Met tijdloosheid bedoel ik dat ik geen enkel moment dacht ik aan het verleden, aan wat Fabres voorstelling toen teweeg moet hebben gebracht of wat een oud stuk nu kan betekenen. Er was enkel het nu, de volle acht uur lang. 

Het valt op dat meer baanbrekende performers en choreografen die de jaren ’70 en ’80 met totaal nieuwe voorstellingen, wars van repertoire, hun stukken in de geschiedenis willen schrijven en ze hernemen. Rosas, het dansgezelschap van Anne Teresa de Keersmaeker, voert regelmatig eerder gemaakte stukken op. Ik ontdekte Drumming, een stuk uit 1979 op de muziek van Steve Reich met dezelfde titel. Op het moment dat het begon vergat ik op slag het jaartal, werd diep geraakt door wat de dansers en muzikanten hier, nu mij toonden en speelden, en liet in mijn gedachten en lichaam een nieuwe herinnering schrijven.

Kunstcriticus Eric Min bezocht bijna vijfentwintig jaar later voor de tweede keer hun wereldberoemde stuk Rosas danst Rosas (1983) en toetste zijn herinnering. "Geen moment vraag ik mij nog af of deze herneming met monumentenzorg te maken heeft, met het noodzakelijke bergingswerk van mijlpalen uit ons erfgoed of met zin en onzin van repertoiretheater." Hij concludeerde dat door een heropvoering de eigenheid van het werk een nieuwe laag kan krijgen: "het particuliere wordt algemeen, het unieke herhaalbaar."

Zo kan telkens opnieuw het werk zich vervormen, een hedendaagse herinnering worden gecreëerd.
Het Nederlands gezelschap Schwalbe is net begonnen aan een reeks nieuwe oude voorstellingen. Kort geleden besloten ze hun eerste voorstelling, Spaar ze, iedere vijf jaar te spelen tot er niemand van hun meer in leven is. “De betekenis van de voorstelling zal veranderen. Doordat de wereld om ons heen verandert, doordat we ouders worden, misschien niet meer kunnen springen en doordat we uiteindelijk met elkaar afwezigheid om zullen moeten gaan.”
Ik kijk er nu al naar uit om het me opnieuw te herinneren, telkens een nieuwe herinnering.

Mail

Roos Euwe

Agnes Loonstra is een illustrator uit Utrecht die, naast het maken van kleurrijke en humoristische illustraties en animaties, ook zangeres is in de Nu-Folk band Wooden Soldiers en retro-act Charmony. Ze houdt ook erg van katten en elpees.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Volg de voetnoot

Volg de voetnoot

Laat je ogen vaker afdwalen. Je raadt namelijk nooit welke parels van details er in de voetnoten verborgen liggen. Een tip van Wolter de Boer, die in de marge van zijn ‘imposter syndrome’ een vruchtbare lust voor details ontdekte. Lees meer

 Nee, jijbakt er niets van!

Nee, jijbakt er niets van!

De in Los Angeles geboren illustrator Sebastian Eisenberg woont sinds kort in België. Hij ervaart hoe het is om de Amerikaanse verkiezingen vanuit Europa te volgen. Lees meer

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Outsider art is in zwang bij musea die pleiten voor diversiteit. Amber Bloos vraagt zich af of de term nu echt bijdraagt aan de erkenning van de kunstwerken van gemarginaliseerde mensen. Lees meer

Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait 5

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan