Asset 14

De droom die je kunt leren

Joyce droomt graag, bijvoorbeeld dat ze uitverkoren is door Peter Pan, of meevecht in Vietnam. Nu blijkt al meer dan honderd jaar bekend te zijn dat dit soort dromen heel soms te sturen zijn: lucide dromen. En dat je ze zelf kunt opwekken.

De Walter Mitty uit het originele kortverhaal uit 1939 van James Thurber is een verstrooide, wat oudere man, die zich onder het juk van zijn overbezorgde vrouw verliest in heldhaftige dagdromen. In Ben Stillers remake van The secret life of Walter Mitty, transformeert de sullige dagdromer in een aantrekkelijke, zelfverzekerde versie van zichzelf als hij het dagdromen afzweert en de wereld in trekt. 'Stop met dromen, begin te leven!’, is het motto van de film.

Stillers film is natuurlijk mierzoete Hollywoodromantiek, dus we knijpen een oogje dicht, maar voor wie over dat motto twijfelt: het is onzin. Wetenschappers hebben de dagdroom al redelijk uitgebreid onderzocht en er het nut van beschreven: dagdromen geeft het brein rust, het geeft ons de gelegenheid om creatieve processen in gang te zetten, en het helpt ons bij het reguleren van onze emoties. Bovendien: niet de gelukkige, rotverwende dagen bij mijn grootouders, niet de stapel cadeaus van Sinterklaas, niet de zonovergoten vakantiedagen in het opblaasbare zwembad maken deel uit van mijn vroegste blije herinneringen. Wel mijn favoriete dagdroom waarin ik zeemeermin was, en Peter Pan die mij had uitverkoren. Ik was een kleuter, een wezen dat nog geen zorgen kent, toch vond ik de werkelijkheid te min: bij Peter Pan wilde ik zijn. Naarmate ik ouder werd evolueerden mijn dagdromen: op de lagere school vocht ik mee in Vietnam, samen mijn mijn compagnons uit Tour of Duty, nog later voerde ik in mijn hoofd levensreddende reanimaties uit, waarvoor ik bewonderd en bejubeld werd.

Nog steeds trek ik me graag terug in de veilige cocon van dromen die ik, in tegenstelling tot de grillige en vaak donkere chaos van de nachtelijke droom, zelf in de hand heb. Hoewel, dat laatste klopt niet helemaal. Douwe Draaisma - hoogleraar geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en auteur van ‘De dromenwever’, wijst erop dat dagdromen en nachtdromen de vrije associatie gemeenschappelijk hebben: je hebt ze dus niet echt in de hand. "Beide types droom kennen een chaotisch verloop, waardoor ze moeilijk na te vertellen zijn. Probeer het maar eens, na zo’n halfuren zitten dagdromen, dan zul je het merken."

Een belangrijk verschil tussen dag- en nachtdromen is wellicht dat tachtig procent van onze (slaap)dromen over negatieve dingen gaan. Dingen waarover we ons schuldig voelen, ons zorgen over maken, of waar we bang voor zijn. Misschien maar goed dus dat we niet al onze dromen herinneren. Dagdromen kunnen we wel enigszins sturen, liefst naar de opwindende, heldhaftige kant. (Overigens: iedereen droomt. Iedereen, ook al denk je dat het niet zo is.)

Illustratie: Robert van Raffe

Lucide dromen

Konden we alle dromen maar sturen, zodat we ook ’s nachts konden genieten van een heerlijk parallel leven. Uit Draaisma’s boek ‘De dromenwever’ leer ik dat een klein percentage mensen dat in zekere zin ook kan: ze beseffen tijdens hun droom dat ze aan het dromen zijn, en sommigen kunnen zelfs wendingen geven aan de plot van die droom. Het was psychiater en schrijver Frederik van Eeden die het fenomeen een naam gaf: de lucide droom. In zijn onderzoeksperiode tussen 1898 en 1913 (het jaar waarin zijn zoon stierf) had hij 352 lucide dromen, volgens hem de belangrijkste droomsoort. Belangrijkste, omdat de lucide droom –naast de nachtmerrie - van alle dromen de helderste is, en in tegenstelling tot gewone dromen (ook dagdromen), een vrij lineair verloop kent én je hem na het ontwaken kunt herinneren: hij is dus navertelbaar. ('Gewone' dromen navertellen is overigens stomvervelend voor de toehoorder: het associatieve karakter van de droom maakt hem chaotisch en onsamenhangend. "Tell a dream, lose a reader", Henry James wist het al, net als deze mevrouw.)

Van Eeden was verslaafd aan de lucide droom, die hij omschreef als bijzonder aangenaam, met een weldadige nawerking. Therapeutisch zelfs: volgens hem hielpen de dromen hem bij de verwerking van de dood van zijn zoon. Zijn omschrijvingen over het verkwikkende effect van de heldere droom doen me denken aan een van mijn eigen dromen: ik praat met mijn grootouders, die al een decennium dood zijn. Ik denk: wat is het toch heerlijk om met mijn grootouders te praten, en dat terwijl ze er eigenlijk niet meer zijn. Op dat moment daalt het tot me neer dat ik droom en vrijwel meteen daarna ontwaak ik. Ik voel me na zo’n droom erg gelukkig, toch is er steeds de teleurstelling van het wakker worden. "Dat komt wellicht omdat je je laat meeslepen door je emoties", vertelt Draaisma. "Hoe gelijkmatiger je emoties in je droom, hoe langer hij blijft duren."

Opwekken

Blijkt dat je het kunt leren om lucide te dromen. Het is de Amerikaan Stephen LaBerge die vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn handelsmerk maakt van een techniek om luciditeit in de hand te werken. Op lucidity.com biedt hij zelfs cursussen aan om helder te leren dromen. Compleet in tegenstelling tot Ben Stillers motto "stop met dromen, leef nu", promoot LaBerge de lucide droom om op die manier je leven te verrijken. Je kunt zelfs apps downloaden – Dream:ON is er zo een - die je moeten begeleiden naar de lucide droom met behulp van soundscapes en een gepimpte wekker die je op het juiste moment wekt.

"De beste droom-app is eigenlijk gewoon je wekker", vertelt Draaisma. Frederik van Eeden beschreef dat de heldere droom een ochtenddroom is, en LaBerge bevestigde dat later in zijn onderzoeken. Hij komt het vaakst voor net voor het ontwaken, dat is wellicht ook één van de redenen waarom je hem zo goed kunt herinneren: hij is nog niet ‘overschreven’ door andere dromen. Door je wekker een uur vroeger te zetten dan je normaal wakker wordt, even op te staan en wat anders te gaan doen, en na een halfuurtje opnieuw te gaan slapen, kun je tot twintig keer meer kans hebben om lucide te dromen. Ook concentratie voor het slapengaan helpt: "Nu wíl ik in mijn droom tot het besef komen dat ik droom!".

Draaisma: "Mensen die zo’n workshop volgen, leren ook te letten op droomtekens: ongeregeldheden die in het echte leven niet zou gauw gebeuren. Je tanden verliezen, zweven of vliegen, of gesprekken voeren met beroemdheden zijn typische droomtekens. Het is precies omdat de lucide droom zo realistisch is, dat zulke ongeregeldheden opvallen. Je moet je er alleen bewust van raken wil je ten volle beseffen dat je aan het dromen bent."

Op een ochtend in 1896 werd Frederik van Eeden heel gelukkig wakker uit een lucide droom. Zijn mijmeringen over de verhouding tussen waken en dromen liepen uit op een vraag die de regisseurs van Inception, The Eternal Sunshine of the Spotless Mind en Waking Life zich vast ook moeten hebben gesteld:

"Ik zei in dien droom ‘nu weet ik zeker niet te droomen, want zooiets helders en precies kan men niet droomen’ en toen dat vreemde gevoel tóch weer wakker te worden (…). Zouden wij zoo ook wakker worden uit dit leven, dat ons nu zoo stellig geen droom lijkt?"

Na het overlijden van zijn zoon was Van Eedens twijfel omgeslagen tot een zekerheid: wij leven in een droom, en sterven betekent enkel uit die droom ontwaken. Stel je voor. Zouden onze dromen dan werkelijk een inkijk geven in wat er na 'het échte ontwaken' gebeurt? Een gekmakende gedachte. Tot het zover is droom ik graag nog wat verder, wakend of slapend.

-

Dit artikel verscheen eerder in aangepaste vorm in De Standaard.

Mail

Joyce de Badts is Hard//hoofd-redactielid.

Robert van Raffe is stripauteur, illustrator en student filosofie. Tijdens zijn studietijd aan de kunstacademie ontwikkelde hij een fascinatie voor het dandyisme waar hij nooit meer helemaal van is genezen. Hij verwierf enige bekendheid met het feit dat hij nooit sokken draagt.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer