Asset 14

Lang niet alles klopte bij Zomergast Bessel van der Kolk

Automatische concepten 77

Met trauma-expert Bessel van der Kolk als laatste Zomergast van 2022 (en van Janine Abbring als presentator) is er genoeg om te herinneren. De avond was bijtijds meer hoorcollege dan een interview, en zijn feitenrelaas ging vaak te snel voor de factcheck van Janine Abbring. Van een echt gesprek kwam het niet, zag Marthe van Bronkhorst.

Psychiater Bessel van der Kolk (1943) is trauma-expert. Hij doceert op Harvard, schreef een boek over hoe het lichaam traumareacties inslijt (The Body Keeps the Score, 2014, in 2016 vertaald als Traumasporen) en was een van de eerste behandelaars van trauma met nieuwe technieken. Van der Kolk is op zijn zachtst gezegd ‘pionier’ en volgens sommigen ‘omstreden’ te noemen. Relevant is zijn werk zeker. Eén op de vijf van de Nederlanders heeft een trauma, benadrukt Abbring nog maar eens.

Trauma is niet altijd huilen, maar kent vele vormen, toont van der Kolk. In de film Fearless (1993) haalt Max (Jeff Bridges) gedesillusioneerd door een vliegtuigcrash een baby uit het puin, terwijl andere personages gillen en huilen. Pas bij het zien van zijn eigen wonden in de spiegel beseft hij: ‘I am not dead.’ Een schoolvoorbeeld van ‘dissociatie’, vertelt Van der Kolk. Toen hijzelf ooit beroofd en bestoken werd, ervoer hij die dissociatie ook: ‘Hé dit onderzoek ik, en nu gebeurt het mij!’ Deze dissociatie is een beschermingsmechanisme van ons brein, legt hij uit, zodat je door kunt leven.

Waarom en wanneer ‘the body keeps the score’, dat legt Van der Kolk niet uit

Dan behandelt Van der Kolk één van de grootste raadsels uit de psychologie: waarom krijgt de één na zo’n intense gebeurtenis een trauma en de ander niet? Van der Kolk antwoordt hier kort op, en niet geheel sluitend: ‘Omdat er niemand in levensgevaar was, omdat ik genoeg hulp kon krijgen.’ De mate waarin iemand zijn leven kan hervatten, is belangrijk. Chirurgen, die om de haverklap potentieel traumatische dingen meemaken, móeten wel ‘afstompen’ zegt Van der Kolk, zodat ze door kunnen gaan met hun leven van de dag. Als iemand zo’n verdoving of dissociatie toepast, hoeft dat niet altijd tot lichamelijke klachten te leiden. Waarom en wanneer ‘the body keeps the score’ legt hij hier niet uit.

Van der Kolk schuwt nieuwe behandeltechnieken niet. Psychedelica als medicatie? Zijn voorkeursbehandeling! Een gloednieuwe methode als neurofeedback? Why not?! Neurofeedback is een meetsysteem van hersenactiviteit, dat jouw hersengolven tijdens het uitvoeren van een taak verbindt met een computer. Als je op de ‘juiste’ manier aan het denken bent (de juiste hersengolven vertoont) zal de computer feedback geven en een leuk plaatje vertonen (een springend hertje in zijn voorbeeld) en wanneer je niet juist denkt, niet. Het idee hierachter is dat je door de beloning van die leuke plaatjes de juiste manier van denken gaat herhalen en vaker die ‘gewenste’ hersengolven gaat vertonen. Let wel, dit is wetenschappelijk nog niet alom bewezen effectief.

Dan is het tijd voor ‘echte’ beelden uit de psychotherapiepraktijk. Van der Kolk toont een ‘Before/after therapy’ filmpje van een vrouw met een verkeerstrauma. Het belangrijkste, de uitvoer van de EMDR-therapie, laat hij niet zien! Van der Kolk lijkt ervan te genieten om de psychiatrie in nevelen te hullen. Zeker, de beelden zijn indrukwekkend: Beeld 1 bevat een vrouw, trillend in al haar kwetsbaarheid, die snikt dat een auto haar bijna raakte. In beeld 2 (na therapie) kan zij feitelijk over alles praten, zelfs met verveling. Van der Kolk wijst ons de spanningssignalen in haar lichaam aan.
‘Wat gebeurt in die sessies dan?’ vraagt Abbring terecht, maar tevergeefs. (De EMDR-therapie bestaat uit het herhaaldelijk nabespreken van een herinnering terwijl je een afleidend taakje doet, zoals oogbewegingen maken.)

Van der Kolk gebruikt onnodig veel jargon, zoals hoe de ‘temporale cortex via de insula verbindingen maakt met de dorsale prefrontale cortex’

Zo blijft de therapie een soort magie, een goocheltrucje: er is een ‘before’ en er is een ‘after’. Wat daartussen gebeurt blijft aan de expert Van der Kolk om aan ons te doceren.
‘Het ís ook magic,’ zegt hij gevleid als Janine Abbring aangeeft dat ze het niet helemaal begrijpt. Pas na veel aandringen van Abbring (hulde hiervoor) legt hij de werking uit, zij het niet helemaal juist. Hij gebruikt onnodig veel jargon, zoals hoe de ‘temporale cortex via de insula verbindingen maakt met de dorsale prefrontale cortex’.

Al gauw in het gesprek verlegt Van der Kolk het gesprek naar hoelang zijn methodiek miskend is gebleven. ‘Rare dingen werken soms, maar het heeft me jaren gekost.’ Na xtc is hij een ‘aardiger mens geworden volgens mijn vrouw’. Hoe dat werkt, zegt hij niet. Op de werking van yoga zegt hij: ‘Zoek het maar op.’ Van der Kolk stipt één en ander aan over de helende kracht van muziek, zonder er dieper op in te gaan. Hij gooit er nog een termpje tegenaan: ‘motherese’ (dit is de naam die psychologen geven aan het high-pitched taaltje waarop we tegen baby’s en dieren praten. Het is bewezen dat die overdreven stemgeluidjes goed zijn voor de moeder-kindband.) Hij neemt niet de moeite het uit te leggen.

Dit jargonkanon is onnodig en pedant. Wat niet wegneemt dat de fragmenten die Van der Kolk heeft uitgekozen zeer indrukwekkend zijn. Children of the Light (een documentaire) toont Desmond Tutu en zijn inspanningen voor de waarheidscommissies in Rwanda. De gruwelen die verteld worden benemen je de adem, en de veerkracht van Tutu en de mensen om dit tot vergeving ombuigen, is enorm. Interessant wordt het bij de vraag: Wat is liefde? En wat is hechting? We kijken naar aapjes, de hechting-experimenten van de Amerikaan Harry Harlow. Een babyaapje wordt weggehaald bij zijn moeder en in een hok gestopt met twee ‘surrogaatmoeders’: een ‘robotaap’ van ijzerdraad waar hij voedsel kan halen, en een pluchen knuffel. Wat blijkt? Het is de zachtheid van de knuffel, niet voedsel, waar het aapje zich 18 uur per dag aan vastklampt. Liefde en warmte (als je hechting zo moet interpreteren) zijn dus misschien nog meer basisbehoeftes dan eten. Natuurlijk is hechting en knuffelen nog niet hetzelfde als moederliefde, zelfacceptatie en goede relaties. Maar het aanraken verdient meer aandacht dan alleen geestelijke verwerking van trauma, zegt Van der Kolk, terecht. Anders krijg je ‘dealing but not feeling’. Kritiek op zijn vakgenoten kan hij echter niet verduren, als Abbring zegt dat de aap-onderzoeker in kwestie een vreselijke vader schijnt te zijn geweest.

De traumasporen zijn bij Van der Kolk zichtbaar: het gezicht gaat op strak

Waarom blijven mensen vaak in een traumatische situatie zitten? Loyaliteit, eenzaamheid, en het wegkijken van de omgeving, vertelt Van der Kolk. Kinderen die mishandeld worden denken volgens hem niet ‘dit is een trauma’ maar denken ‘dit gebeurt omdat ik een slecht mens ben.’ Eén medestander hebben kan daar al tegen beschermen. Een ouder die zegt ‘Ik kom direct naar je toe.’ Janine Abbring vertelt huilend dat dit haar door haar eigen ongeluk heen hielp. Van der Kolks vader gaf hem een pak slaag en sloot hem op in de kelder, vertelt hij, hij smeekte dan dat hij zoet zou zijn. Achteraf verachtte hij zichzelf om zijn eigen meegaandheid. Op de vraag wat dit met hem deed als volwassene, blijft hij vaag ‘Je dealt ermee.’ Bij een vraag naar zijn moeder, raakt Abbring een snaar. De traumasporen zijn bij Van der Kolk zichtbaar: het gezicht gaat op strak, hij struikelt voor het eerst over woorden, hij maakt wegwerpgebaren. ‘Zij, nee. Volkomen afwezig. Mijn vader was niet kwaadaardig. Mijn moeder was een probleem.’ De eerste stilte valt. Veelzeggend: in een volgend fragment (de film Doubt) toont Van der Kolk zo’n soort moeder als de zijne, die wegkijkt bij het misbruik van haar zoon.

Is het geheugen wel betrouwbaar? Kunnen traumatische herinneringen niet verkeerd worden herinnerd, of vervormd? Van geheugenfouten, misinformatie, vergissingen en feilbaar denken wil Van der Kolk niet weten. ‘Het is normaal voor mensen om niet te herinneren.’ zegt hij. Abbring is zo stoer om de kritiek op hem voor te lezen. Op de kritiek zegt hij ‘die mensen hebben geen verstand van trauma.’ en ‘ze staan niet aan de kant van de slachtoffers.’ en ‘het is heel moeilijk om mensen dingen aan te praten’, maar inhoudelijk legt hij niet uit hóe. Hijzelf claimt haarscherpe herinneringen aan zijn peutertijd in de oorlog. In documentaire Op Zicht (1982) vertelt Harry Mulisch over de (verzonnen) locatie van zijn boek De Aanslag in een Haarlems wijkje. Ramptoeristen kwamen in die tijd op het (fictie-)huis uit het boek af. Mulisch zegt daarover: ‘Dat toont dat de verbeelding blijkbaar belangrijker is dan de werkelijke herinneringen.’ Een heikel punt, want vervormde, of ‘aangeprate’ herinneringen zijn een groot kritiekpunt uit de traumatherapie. ‘Dit is niet verzonnen, dit is allemaal echt gebeurd ergens,’ zegt Van der Kolk. Zo’n uitspraak, wat kun je ermee? Van der Kolk lijkt ervan te genieten: lekker op het randje van feit en fictie blijven, hij weet dat Abbring niet goedgebekt genoeg is om het tegen te spreken.

Ontegenzeggelijk heeft Van der Kolk heel veel werk verzet en veel mensen met trauma geholpen. Maar een echt gesprek wordt het zondag niet; veeleer een drie uur durend hoorcollege. Voor een echt gesprek blijft Van der Kolk te veel op de leerstoel zitten en wordt te weinig gast. En Abbring bleef te beleefd.

Mail

Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus.

Zach Danson is een beginnende Rotterdamse illustrator.  Zijn voornaamste materiaal is balpen waarmee hij louter mensfiguren tekent. Aldus Danson is huid en haar het meest interessante om te tekenen wat resulteert in immer herkenbare personages . Terugkerende thema's zijn imperfectie, hedonisme en knaagdieren.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

:Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

De Stoute Stift is de gloednieuwe illustratiewedstrijd van deBuren, Stripgids, Hard//hoofd en Stichting Nieuwe Helden. Meedoen? De deadline is 1 mei 2024 (10:00). Lees meer

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva nodigt twee vrienden uit om bij haar te komen eten. Ze hoopt dat dit het begin zal zijn van een nieuwe vriendengroep. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn 1

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Marthe van Bronkhorst bekijkt hypocrisie als spectrum: hoe hypocriet ben jij op een schaal van Frans Bauer tot Johan Derksen? Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

In je eentje achterblijven

In je eentje achterblijven

Als vriendin K. op een date gaat, denkt Eva van den Boogaard na over hun onuitgesproken pact. Zo lang ze beiden ongelukkig in de liefde zijn, hebben ze elkaar. Maar wat als er iemand dat pact uitstapt? Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Fatma Shanan: de lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn 1

Fatma Shanan | De lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn

Een oase van rust midden in Berlijn. De kleine geschilderde landschappen en zelfportretten in de natuur van Fatma Shanan (1986, Israël) komen goed tot hun recht in de expositieruimte van Dittriech en Schlechtriem. De tentoonstelling ‘The Inn River’ bestaat uit een bescheiden aantal van negen schilderijen. Aucke Paulusma laat zien dat een aandachtige observatie loont, maar dat de schilderijen laten niet per se een vrolijke indruk achterlaten. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Geld lenen

Geld lenen

‘Het spijt me,’ zeg ik. ‘Voor dit alles.’ Ik gebaar om me heen. ‘Voor Nederland.’ In deze column van Anne Schepers ontmoeten twee vrouwen, die uitkijken naar hun avond in een wijnbar, een man die een treinkaartje naar Ter Apel bij elkaar probeert te sprokkelen. Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

'Als je je psycholoog écht een brevet van onkunde wil geven, moet je haar uitnodigen voor je euthanasiefeest.' Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer