Bestrijd liefdesverdriet met kunst: een kunsthistorische handreiking. " /> Bestrijd liefdesverdriet met kunst: een kunsthistorische handreiking. " />
Asset 14

Kunst- geschiedenis als therapie

Kunst kan troostend zijn in alle fases van liefdesverdriet. Sanne bespreekt enkele voorbeelden uit de kunstgeschiedenis die een gebroken hart bij kunnen staan. Kunst als vorm van therapie.

Wanneer je hart gebroken is, ga je in bed liggen met een fles wijn. Behalve veel drinken en je vrienden voor je laten zorgen kun je bijvoorbeeld ook Het Bureau van Voskuil gaan lezen; naast de 5058 pagina’s met geneuzel over kwijtgeraakte nietmachines en kopjes koffie op een stoffig instituut lijkt jouw leven opeens een stuk leuker. Liefdesverdriet kan gepaard gaan met de drie fases van rouwverwerking: ontkenning, woede en aanvaarding. Als je hebt besloten zelftherapie toe te passen met behulp van de videotheek, is bij iedere fase wel een geschikte dvd te vinden: Gone With The Wind (fase 1), Fatal Attraction (fase 2) en Annie Hall (fase 3) bijvoorbeeld.

Een vaak vergeten bron van mogelijkheden om jezelf beter te voelen in tijden van grote wanhoop, is kunst. Een kunstwerk kan bij iedereen een andere emotie oproepen, die soms los staat van de officiële betekenis of analyse. Immanuel Kant introduceerde de esthetica als filosofisch discipline; het ging bij hem niet meer om het idee dat een kunstwerk een representatie van de werkelijkheid moest zijn, maar om de manier waarop het kunstwerk zich ot de toeschouwer verhoudt. Kunst kan ook een vorm van therapie zijn: als je je slecht voelt, zal er een grote positieve werking uitgaan van het bezoeken van een museum, een kerk of een andersoortige plek. Het is ook helemaal niet nodig om over achtergrondkennis van het gebodene te beschikken; in feite kun je aan elk kunstwerk jouw eigen betekenis verbinden.

“Art is [...] much more than decoration. Like science and religion, it fulfills the urge of human beings to understand themselves and the universe,” schreef H.W. Janson in het lijvige standaardwerk History of Art (1962). Een menselijke waarheid is dat we onszelf en de wereld om ons heen willen begrijpen - maar soms, bijvoorbeeld na te zijn verlaten door een geliefde, begrijpen we opeens niets meer. Kunst kan ons eventjes omhoog tillen uit de duisternis, en de onderstaande kunstwerken zijn daar bij uitstek geschikt voor.

Verdriet
Self Portrait With Thorn Necklace and Hummingbird door Frida Kahlo, 1940

Bijna de helft van de schilderijen die Frida Kahlo schilderde, bestaat uit zelfportretten. Dit portret is geïnspireerd op traditionele Mexicaanse kunst en zit vol religieuze symboliek. Om haar hals draagt ze een doornenkroon, die vernedering symboliseert. De kolibrie werd in Mexico gebruikt als amulet voor mensen die op zoek waren naar liefde; de kolibrie om Frida’s hals is dood. Het aapje verbeeldt de duivel, en de zwarte kat staat voor de dood. De vlinders boven haar hoofd representeren de wederopstanding van de ziel. Kahlo beeldde zichzelf af als een martelaar; ze schilderde dit portret toen haar turbulente huwelijk met kunstenaar Diego Rivera net was geëindigd.

Jaloezie en bedrog
Allegory of Venus
door Agnolo Bronzino, ca. 1546

Incest, jaloezie en bedrog: het zit allemaal in dit vreemde schilderij dat op elegante wijze lijkt te waarschuwen voor de valkuilen van de liefde. We vinden wederom Venus, de godin van de liefde, als middelpunt. Ze is verstrengeld in een ingewikkelde omhelzing met haar zoon, Cupido of Eros, die haar op haar mond kust. Boven hen wordt een gordijn weggetrokken door de gespierde arm van Vader Tijd - afgebeeld als een gevleugelde oudere man. Het jongetje met de rozen in zijn hand verbeeldt Dwaasheid, de schreeuwende vrouw onder Venus‘ arm stelt Jaloezie voor en helemaal linksboven bevindt zich een gemaskerde figuur: Bedrog. Het meest intrigerend is het mooie gezichtje van het meisje op de achtergrond. In haar hand biedt ze een honingraat aan; ze is de verbeelding van Genot... maar griezelig genoeg gaat haar lichaam over in een kronkelende slangenstaart. De moraal: dwaasheid verblindt, en leidt tot de jaloezie en het bedrog van verboden, sensuele liefde. De tijd onthult echter alles. Een ware soap, en dat uit de zestiende eeuw.

Woede
Judith onthoofdt Holofernes
door Artemisia Gentileschi, 1612-’21

Dit bijbelverhaal was een populair onderwerp voor schilderijen tijdens de barok. De heldin Judith woonde in een stad die belegerd werd door een Assyrisch leger onder leiding van een generaal, Holofernes. Op een nacht ging Judith met haar dienstmeid naar het vijandelijke kamp, en verleidde hem. Op het moment dat hij dronken in bed lag haalde ze een zwaard tevoorschijn en sloeg, geholpen door de dienstmeid, zijn hoofd eraf. Door deze actie waren de Assyriërs in één keer verslagen en had Judith de stad gered.

Het is een prachtige dramatische compositie, met veel duistere schaduwen en de twee vrouwen die vooral buitengewoon overtuigend overkomen: het bloed spuit uit de hals van Holofernes die machteloos op bed ligt. Artemisia Gentileschi had het als vrouwelijke kunstenares niet makkelijk; bepaalde vooroordelen zijn overigens nog steeds niet de wereld uit wanneer blijkt dat een gezaghebbend naslagwerk in relatie tot haar werk nog steeds spreekt van ‘an ambivalence towards men that was rooted in her turbulent life.’. Als Gentileschi een mannenhaatster was, had ze er ongetwijfeld alle reden toe. En wanneer jouw hart gebroken is door een hedendaagse Holofernes, geniet dan vooral van dit bloederige spektakel.

Een nieuw begin
La Primavera
door Sandro Botticelli, ca. 1480

Op dit schilderij zien we een raadselachtige scène: een wat melancholiek ogende vrouw die wordt omringd door dansende figuren, in een bosrijke omgeving waar ook nog een Cupido rondvliegt. De vrouw in het midden is Venus, de vrouwen links van haar zijn de Drie Gratiën en naast hen plukt Hermes, de boodschapper van de goden, een appel van de boom. Rechts van Venus strooit Flora, de godin van de bloemen, rijkelijk met haar handelswaar. Ondertussen is Cupido druk doende om met zijn pijl en boog nieuwe verliefdheden tot stand te brengen.
Botticelli had zich laten inspireren door Ovidius en de Romeinse dichter Lucretius, maar vooral door de geschriften van Angelo Poliziano over hoe het begin van de lente ook de geboorte van de nieuwe liefde inluidt. Het wordt lente: ga naar het Uffizi in Florence om La Primavera te bewonderen... en word weer verliefd.

De overwinning
Nikè van Samothrake
, waarschijnlijk door Pythokritos 200-190 v.chr.

Deze sculptuur uit de tweede eeuw voor christus staat bekend als een van de hoogtepunten van Hellenistische beeldhouwkunst.
Nikè was de gevleugelde Griekse godin van de victorie; ze verscheen volgens de mythologie aan het einde van de strijd op het slagveld om de soldaten aan te moedigen. Dit beeld van haar stond oorspronkelijk op een heuvel die uitkeek over de Egeïsche zee, ter herinnering aan een zeeslag die daar ooit gevoerd was. Het is een voorbeeld van de zogenaamd ‘natte stijl’: het gewaad lijkt doorweekt aan haar benen te plakken. Tegenwoordig bevindt de Nikè zich in het Louvre. Voor veel kunstenaars (onder wie Salvador Dalí) was het beeld een inspiratie, maar uiteraard is de ons allen bekende Nike Air Max ook een gevolg van haar status als cultureel icoon. Als godin van de overwinning kan niemand anders dan Nikè deze lijst afsluiten; want hoe slecht je je ook voelt, uiteindelijk zul je er sterker uitkomen.

We begonnen met het verdriet van Frida Kahlo, en eindigden met victorie. Oscar Wilde schreef in 1889 dat niet de kunst het leven, maar het leven de kunst imiteert. “The self-concious aim of Life is to find expression, and [...] Art offers it certain beautiful forms through which it may realise that energy.”

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer