Asset 14

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Geprezen kunstenaars die later door het publiek worden verafschuwd, Stefanie Gordin ziet ze legio. Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld.

Nadat ik een paar maanden geleden de vierdelige HBO-serie Allen v. Farrow (2020, Kirby Dick en Amy Ziering) keek, besloot ik abrupt om nooit meer een film van Woody Allen te kijken. Dylan Farrow beschuldigt haar adoptievader Woody Allen ervan haar seksueel misbruikt te hebben toen hij in 1992 op bezoek ging bij zijn ex-vrouw Mia. Zijn status als gewaardeerde regisseur bleef overeind. Ook bij mij: ik wist wel dat er ‘iets’ was met Allen, maar ik bleef hem beschouwen als een belangrijke regisseur, wiens films ik met plezier keek. Tót Allen v. Farrow, dus.

Amerikaanse filmcritici zijn van mening dat een seksuele voorkeur richting minderjarige meiden terug te vinden is in het oeuvre van Allen, zoals in de film Manhattan (1979), waarin hijzelf – toen een veertiger – verliefd wordt op de zeventienjarige tiener Tracy, gespeeld door Mariel Hemingway, die tijdens de opnames pas zestien was. Met de film, die deels is gebaseerd op zijn relatie in 1976 met de destijds 16-jarige Babi Christina Engelhardt, leek Allen dit soort relaties bij het grote publiek te willen normaliseren. Engelhardt onthulde uiteindelijk in The Hollywood Reporter details over haar geheime affaire van zeven jaar met Allen. Hemingway zou in 2015 uit de doeken doen hoe bang ze was voor de kusscène met Allen in Manhattan.

The Birth of A Nation verheerlijkt gewelddadig racisme, maar wordt ook geprezen om de technische en dramatische innovaties

Geprezen kunstenaars die later door het publiek worden verafschuwd zijn er legio. Kijk naar kunstenaars als Pablo Picasso, Leni Riefenstahl, Michael Jackson, Patricia Highsmith, William S. Burroughs en vele anderen en je zou haast denken dat er een donkere keerzijde aan genialiteit hangt. Picasso, misschien wel de meest invloedrijke en herkenbare schilder van de twintigste eeuw, stond tijdens zijn leven al bekend om zijn intense adoratie voor vrouwen, die volop terug te vinden zijn in zijn oeuvre. Maar nadat ik op een artikel over zijn obsessieve en gewelddadige omgang met zijn modellen stuitte, veranderde mijn kijk op zijn oeuvre in een oogopslag. Nu huiver ik als ik zijn werk onverhoeds in een museumzaal tegenkom.

Het liefst ga ik kunstenaars als Picasso helemaal uit de weg, maar wat als de wandaden van kunstenaars deel zijn van een opleiding? Het was tijdens de opleiding filosofie dat ik het minorvak filmgeschiedenis koos en over twee controversiële figuren leerde, namelijk D.W. Griffith (1875-1948) en Leni Riefenstahl (1902-2003). Griffiths film The Birth of A Nation (1915) werd aanvankelijk geprezen om de technische en dramatische innovaties, maar tegenwoordig vooral veroordeeld omdat de film gewelddadig racisme verheerlijkte. Desondanks blijft The Birth of A Nation, door Griffiths geperfectioneerde montagetechnieken, volgens veel filmcritici een mijlpaal in de filmgeschiedenis. Riefenstahls documentaire Triumph des Willens (1935) wordt niet alleen gezien als een objectieve verslaglegging van de opkomst van het nazisme, maar ook als nazipropaganda. Tot op de dag van vandaag beïnvloeden Riefenstahls bombastische stijlkeuzes en technieken verscheidene films, documentaires en reclamespots.

Veroordeling leidt tot…?

Sommige kunstenaars ontsnappen aan de afkeuring. Na de Tweede Wereldoorlog werd Riefenstahl vrijgesproken van medeplichtigheid aan het nazibeleid en bleef tot haar laatste snik alle betrokkenheid afwijzen. Bij het grote publiek is zij dan ook niet bekend als ‘kwaadaardige nazi’, zeker niet nu zij niet meer leeft. Kunstenaars die nog leven en iets vreselijks hebben gedaan of gezegd, lijken immers sneller te worden afgekeurd dan kunstenaars die al een langere tijd overleden zijn. Denk aan de Italiaanse schilder Caravaggio, die naast baanbrekend kunstenaar ook een veroordeeld moordenaar was. Nadat een potje tennis onbeslist was gebleven, daagde de schilder zijn tegenstander uit tot een duel om een erekwestie op te lossen. Met fatale gevolgen: toen Caravaggio de man met zijn zwaard wilde castreren, raakte deze dodelijk gewond. De schilder ontvluchtte uiteindelijk Rome om te ontsnappen aan de straf voor deze moorden en stierf in ballingschap. Het publiek creëert in de verbeelding een grote fascinatie voor de vreselijke wandaden van een kunstenaar, want ‘het was nu eenmaal een andere tijdgeest’. Op deze manier wordt Caravaggio vrijgesteld van afkeuring.

Kunst en kunstenaar zijn onlosmakelijk verbonden: de eerste is het product van de levenservaringen en manier van kijken van de tweede

Het is geen gemakkelijke discussie: hoe om te gaan met de wandaden van een kunstenaar die we tegelijkertijd (willen) bewonderen? Kunsthistorici onderzoeken tijd, plaats en mens achter een kunstwerk om het werk beter te begrijpen. Kunst en kunstenaar zijn onlosmakelijk verbonden: de eerste is het product van de levenservaringen, emoties, manier van kijken en begrijpen van de wereld van de tweede. Moreel gezien biedt dat een kans: als we weten van een misdaad, kunnen we die kennis meenemen in de interpretatie en beoordeling van een werk. We hoeven de misstappen van een maker niet te vergeten of te negeren. Het kan ons helpen ons moreel kompas aan te scherpen. De geschiedenis volledig uitwissen is geen oplossing, maar het herpositioneren van deze gebeurtenissen kan wel nieuwe inzichten opleveren.

Door sociale media is het bereik van een kunstenaar veel groter geworden, maar worden machtsposities ook snel omgedraaid. De Britse fotograaf Martin Parr werd niet lang geleden ‘gecanceld’: hij werd beschuldigd van het tonen van racistische beelden, nadat hij had bijgedragen aan een inleiding tot een heruitgave van een fotografieboek uit 1969 van de overleden Italiaanse fotograaf Gian Butturini. Op een van de spreads werd een foto van een zwarte vrouw naast een van een gevangen gorilla geplaatst. Parr besloot om af te treden van een fotofestival en publiceerde een verontschuldiging, waarbij hij de foto ‘aanstootgevend en vernederend’ noemde en het feit dat hij het niet eerder opmerkte ‘onvergeeflijk’. Hij vroeg om de resterende exemplaren van het boek uit de verkoop te halen en te vernietigen.

De kunstwereld wordt democratischer

De afgelopen jaren is het moreel debat in de kunstwereld menselijker en democratischer geworden, dat grotendeels te danken is aan sociale media, maar ik denk dat we onszelf moeten afvragen of er nog ruimte overblijft voor vergeving. Nu het niet meer enkel de kunsthistorici zijn die bepalen wat goed of slecht is, maar (ook) het publiek zelf. En hoewel het publiek veel is, is ze niet erg vergevingsgezind. Dat kun je terecht noemen: de racistische, seksistische en onderdrukkende overtuigingen en acties van gerenommeerde kunstenaars hebben veel mensen en groepen veel verdriet en pijn gedaan.

Het zijn niet langer de ‘kunstprofessionals’ die de status van een werk en de maker bepalen

Het is verleidelijk om ellenlang te debatteren over wat geaccepteerd mag worden en wat moet worden gecanceld. Voorbij goed en kwaad, valt op dat het niet de kunstprofessionals (historici, recensenten, curatoren en verzamelaars) zijn die de status van een werk en de maker bepalen. Via sociale media oordeelt het publiek zelf. Hoe controversieel de ‘cancel culture’ ook moge zijn, het is een bijverschijnsel van een ontwikkeling die te prijzen valt: de democratisering van de kunstwereld. Een van de redenen waarom mensen van zich laten horen is omdat ze niet willen dat de wandaden van machtige kunstenaars zich herhalen. Door het gesprek open te gooien, worden we gedwongen om hierover na te denken en met zo veel mogelijk mensen in gesprek te gaan.

Mail

Stefanie Gordin is een filosoof (in wording), een zelfzekere cinefiel die duizend-en-één-films wil kijken, én een vrolijk mens. // stefanie.gordin@hardhoofd.com

Micky Dirkzwager (1998) is tekenaar, amateur-(alt)violist en een geverseerd piekeraar. Ze tekent het liefst in rumoerige ruimtes, en ziet graag dynamiek en humor in beelden.  Haar guilty pleasures zijn schilderijen uit het eind van de 19e eeuw, en the Scissor Sisters, haar grootste vijand de naaktslak. 

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: Evita 3.0 1

Evita 3.0

De voormalige Argentijnse president Cristina Fernández de Kirchner overleeft een aanslag op haar leven, maar een twaalfjarige gevangenisstraf vanwege corruptie hangt boven haar hoofd. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 3/3: Métro

In ieder geval bleven we stuurloos - Métro

Zelfs de sterkste vriendschappen leden aan betonrot. Vrienden verjaren hier als sprinkhanen, hele groepen ontstonden en verdwenen in enkele seizoenen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 2/3: Á pied

In ieder geval bleven we stuurloos - À pied

 Voor eenzaamheid heb je geen kostschool nodig. Niemand keek op wanneer ik ‘DRRRAAAAK’ schreeuwde zonder mijn pas te vertragen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 1/3: Vélo

In ieder geval bleven we stuurloos - Vélo

Tijdens een afdaling vol kinderkoppen ging mijn hangslot uit zichzelf op slot, waarna mijn sleutelbos in een nabijgelegen afvoerputje verdween. Lees meer

Nieuws in beeld: Het kind in het badwater terugvinden

Het kind in het badwater terugvinden

Amerikaanse onderzoekers wisten het geheugen van 150 ouderen te verbeteren middels een schokkend badmutsje. Lees meer

Automatische concepten 78

De natuur huilt droge tranen

Europa maakt waarschijnlijk het ergste droogteseizoen mee in ruim 500 jaar. Lees meer

 1

Tijd voor een dekoloniale Indië-herdenking!

Benjamin Caton organiseert jaarlijks op 16 augustus een dekoloniale Indië/Indonesië-Nederland Herdenking, omdat een grote en groeiende groep mensen zich niet gezien voelt door de Nationale Indië-herdenking, een dag ervoor. Lees meer

Nieuws in beeld: Van Trump mag de FBI de pot op

Van Trump mag de FBI de pot op

Elf 'topgeheime' documenten nam de FBI mee van Donald Trumps landgoed. Hij wil ze terug. Lees meer

Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Op een waddenvakantie dringt de vervreemding zich aan Nina op bij zoveel ingekaderd vertier. “Er klopt iets niet aan dit uitstapje.” Als de weidsheid van het Wad niet meer voldoende blijkt om uit de aangeharkte realiteit van onze maatschappij te ontsnappen, vindt ze elders een ervaring van oneindigheid. Lees meer

Nieuws in beeld: 'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

Voor de lezers van het 'lijfblad voor 's werelds allerrijksten' komt de echte wereld toch iets te dichtbij. Lees meer

Nieuws in beeld: Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Artsen en verpleegkundigen krijgen 'les in vreedzaam sterven'. Lees meer

Het is eindelijk zover: 12,5 jaar Hard//hoofd in Het HEM!

Op zaterdag 1 oktober viert Hard//hoofd haar 12,5-jarige jubileum in kunsthal Het HEM, een oude munitiefabriek die is omgetoverd tot culturele vrijplaats. In 2020 moesten we ons 10-jarige jubileum om bekende redenen helaas annuleren, nu vieren we alsnog het verleden, het heden en de toekomst van Hard//hoofd!

Bestel je ticket!