Asset 14

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Geprezen kunstenaars die later door het publiek worden verafschuwd, Stefanie Gordin ziet ze legio. Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld.

Nadat ik een paar maanden geleden de vierdelige HBO-serie Allen v. Farrow (2020, Kirby Dick en Amy Ziering) keek, besloot ik abrupt om nooit meer een film van Woody Allen te kijken. Dylan Farrow beschuldigt haar adoptievader Woody Allen ervan haar seksueel misbruikt te hebben toen hij in 1992 op bezoek ging bij zijn ex-vrouw Mia. Zijn status als gewaardeerde regisseur bleef overeind. Ook bij mij: ik wist wel dat er ‘iets’ was met Allen, maar ik bleef hem beschouwen als een belangrijke regisseur, wiens films ik met plezier keek. Tót Allen v. Farrow, dus.

Amerikaanse filmcritici zijn van mening dat een seksuele voorkeur richting minderjarige meiden terug te vinden is in het oeuvre van Allen, zoals in de film Manhattan (1979), waarin hijzelf – toen een veertiger – verliefd wordt op de zeventienjarige tiener Tracy, gespeeld door Mariel Hemingway, die tijdens de opnames pas zestien was. Met de film, die deels is gebaseerd op zijn relatie in 1976 met de destijds 16-jarige Babi Christina Engelhardt, leek Allen dit soort relaties bij het grote publiek te willen normaliseren. Engelhardt onthulde uiteindelijk in The Hollywood Reporter details over haar geheime affaire van zeven jaar met Allen. Hemingway zou in 2015 uit de doeken doen hoe bang ze was voor de kusscène met Allen in Manhattan.

The Birth of A Nation verheerlijkt gewelddadig racisme, maar wordt ook geprezen om de technische en dramatische innovaties

Geprezen kunstenaars die later door het publiek worden verafschuwd zijn er legio. Kijk naar kunstenaars als Pablo Picasso, Leni Riefenstahl, Michael Jackson, Patricia Highsmith, William S. Burroughs en vele anderen en je zou haast denken dat er een donkere keerzijde aan genialiteit hangt. Picasso, misschien wel de meest invloedrijke en herkenbare schilder van de twintigste eeuw, stond tijdens zijn leven al bekend om zijn intense adoratie voor vrouwen, die volop terug te vinden zijn in zijn oeuvre. Maar nadat ik op een artikel over zijn obsessieve en gewelddadige omgang met zijn modellen stuitte, veranderde mijn kijk op zijn oeuvre in een oogopslag. Nu huiver ik als ik zijn werk onverhoeds in een museumzaal tegenkom.

Het liefst ga ik kunstenaars als Picasso helemaal uit de weg, maar wat als de wandaden van kunstenaars deel zijn van een opleiding? Het was tijdens de opleiding filosofie dat ik het minorvak filmgeschiedenis koos en over twee controversiële figuren leerde, namelijk D.W. Griffith (1875-1948) en Leni Riefenstahl (1902-2003). Griffiths film The Birth of A Nation (1915) werd aanvankelijk geprezen om de technische en dramatische innovaties, maar tegenwoordig vooral veroordeeld omdat de film gewelddadig racisme verheerlijkte. Desondanks blijft The Birth of A Nation, door Griffiths geperfectioneerde montagetechnieken, volgens veel filmcritici een mijlpaal in de filmgeschiedenis. Riefenstahls documentaire Triumph des Willens (1935) wordt niet alleen gezien als een objectieve verslaglegging van de opkomst van het nazisme, maar ook als nazipropaganda. Tot op de dag van vandaag beïnvloeden Riefenstahls bombastische stijlkeuzes en technieken verscheidene films, documentaires en reclamespots.

Veroordeling leidt tot…?

Sommige kunstenaars ontsnappen aan de afkeuring. Na de Tweede Wereldoorlog werd Riefenstahl vrijgesproken van medeplichtigheid aan het nazibeleid en bleef tot haar laatste snik alle betrokkenheid afwijzen. Bij het grote publiek is zij dan ook niet bekend als ‘kwaadaardige nazi’, zeker niet nu zij niet meer leeft. Kunstenaars die nog leven en iets vreselijks hebben gedaan of gezegd, lijken immers sneller te worden afgekeurd dan kunstenaars die al een langere tijd overleden zijn. Denk aan de Italiaanse schilder Caravaggio, die naast baanbrekend kunstenaar ook een veroordeeld moordenaar was. Nadat een potje tennis onbeslist was gebleven, daagde de schilder zijn tegenstander uit tot een duel om een erekwestie op te lossen. Met fatale gevolgen: toen Caravaggio de man met zijn zwaard wilde castreren, raakte deze dodelijk gewond. De schilder ontvluchtte uiteindelijk Rome om te ontsnappen aan de straf voor deze moorden en stierf in ballingschap. Het publiek creëert in de verbeelding een grote fascinatie voor de vreselijke wandaden van een kunstenaar, want ‘het was nu eenmaal een andere tijdgeest’. Op deze manier wordt Caravaggio vrijgesteld van afkeuring.

Kunst en kunstenaar zijn onlosmakelijk verbonden: de eerste is het product van de levenservaringen en manier van kijken van de tweede

Het is geen gemakkelijke discussie: hoe om te gaan met de wandaden van een kunstenaar die we tegelijkertijd (willen) bewonderen? Kunsthistorici onderzoeken tijd, plaats en mens achter een kunstwerk om het werk beter te begrijpen. Kunst en kunstenaar zijn onlosmakelijk verbonden: de eerste is het product van de levenservaringen, emoties, manier van kijken en begrijpen van de wereld van de tweede. Moreel gezien biedt dat een kans: als we weten van een misdaad, kunnen we die kennis meenemen in de interpretatie en beoordeling van een werk. We hoeven de misstappen van een maker niet te vergeten of te negeren. Het kan ons helpen ons moreel kompas aan te scherpen. De geschiedenis volledig uitwissen is geen oplossing, maar het herpositioneren van deze gebeurtenissen kan wel nieuwe inzichten opleveren.

Door sociale media is het bereik van een kunstenaar veel groter geworden, maar worden machtsposities ook snel omgedraaid. De Britse fotograaf Martin Parr werd niet lang geleden ‘gecanceld’: hij werd beschuldigd van het tonen van racistische beelden, nadat hij had bijgedragen aan een inleiding tot een heruitgave van een fotografieboek uit 1969 van de overleden Italiaanse fotograaf Gian Butturini. Op een van de spreads werd een foto van een zwarte vrouw naast een van een gevangen gorilla geplaatst. Parr besloot om af te treden van een fotofestival en publiceerde een verontschuldiging, waarbij hij de foto ‘aanstootgevend en vernederend’ noemde en het feit dat hij het niet eerder opmerkte ‘onvergeeflijk’. Hij vroeg om de resterende exemplaren van het boek uit de verkoop te halen en te vernietigen.

De kunstwereld wordt democratischer

De afgelopen jaren is het moreel debat in de kunstwereld menselijker en democratischer geworden, dat grotendeels te danken is aan sociale media, maar ik denk dat we onszelf moeten afvragen of er nog ruimte overblijft voor vergeving. Nu het niet meer enkel de kunsthistorici zijn die bepalen wat goed of slecht is, maar (ook) het publiek zelf. En hoewel het publiek veel is, is ze niet erg vergevingsgezind. Dat kun je terecht noemen: de racistische, seksistische en onderdrukkende overtuigingen en acties van gerenommeerde kunstenaars hebben veel mensen en groepen veel verdriet en pijn gedaan.

Het zijn niet langer de ‘kunstprofessionals’ die de status van een werk en de maker bepalen

Het is verleidelijk om ellenlang te debatteren over wat geaccepteerd mag worden en wat moet worden gecanceld. Voorbij goed en kwaad, valt op dat het niet de kunstprofessionals (historici, recensenten, curatoren en verzamelaars) zijn die de status van een werk en de maker bepalen. Via sociale media oordeelt het publiek zelf. Hoe controversieel de ‘cancel culture’ ook moge zijn, het is een bijverschijnsel van een ontwikkeling die te prijzen valt: de democratisering van de kunstwereld. Een van de redenen waarom mensen van zich laten horen is omdat ze niet willen dat de wandaden van machtige kunstenaars zich herhalen. Door het gesprek open te gooien, worden we gedwongen om hierover na te denken en met zo veel mogelijk mensen in gesprek te gaan.

Mail

Stefanie Gordin (zij/haar) is een filosoof (in wording), een zelfzekere cinefiel die duizend-en-één-films wil kijken, én een vrolijk mens.

Micky Dirkzwager (1998) is tekenaar, amateur-(alt)violist en een geverseerd piekeraar. Ze tekent het liefst in rumoerige ruimtes, en ziet graag dynamiek en humor in beelden.  Haar guilty pleasures zijn schilderijen uit het eind van de 19e eeuw, en the Scissor Sisters, haar grootste vijand de naaktslak. 

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Steun Hard//hoofd en verzamel kunst!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe schrijvers en kunstenaars. We zijn al dertien jaar gratis toegankelijk en advertentievrij. Zo’n vrije ruimte is harder nodig dan ooit. Steun de makers van de toekomst; sluit je vóór 1 juli aan als kunstverzamelaar en ontvang in juli je eerste kunstwerk!

Word kunstverzamelaar