Asset 14

Kijkend naar Merkel, kijkend naar mij

Kijkend naar Merkel, kijkend naar mij 1

'Powervrouw' Angela Merkel werd negen jaar op rij verkozen tot machtigste vrouw ter wereld en was een voorbeeld voor talloze vrouwen, maar ze stemde ook tegen het homohuwelijk. In het vorige week verschenen Wij zijn Angela (uitgeverij Pluim) delen tien vrouwen hun visie op Merkel. Zo ook mediacriticus Madeleijn van den Nieuwenhuizen, die zich afvraagt: is dit nou een feministisch rolmodel?

Dit is een ingekorte en enigszins gereviseerde versie van het hoofdstuk dat Madeleijn van den Nieuwenhuizen aan 'Wij zijn Angela' bijdroeg.

Op een koude dag in januari 2015 bevond ik me op zo’n 100 meter afstand van Merkel. Tussen haar en mij een paar duizend mensen, ingepakt in sjaals en mutsen, uit volle borst het Franse volkslied zingend op het Place de la République. Eerder die week werden elf journalisten van satirisch magazine Charlie Hebdo doodgeschoten op aanklacht van godslastering, een paar arrondisementen verderop.

Zo’n veertig wereldleiders waren afgereisd naar Parijs, als steunbetuiging aan de vrijheid van meningsuiting. Het is één van de laatste keren dat ik me kan herinneren dat Europa samenhorig voelde. Merkel liep mee in de herdenkingsmars, arm in arm met Franse president François Hollande aan haar rechterzijde en Palestijnse president Mahmoud Abbas aan haar linkerzijde. Ik stond op mijn tenen. Klom op een metalen prullenbak. Tuurde over deinende hoofden, langs spandoeken, zover als mijn recalcitrant brilloze ogen kijken konden. Maar het was drukker dan de Kalverstraat op black friday en na een paar rijen zwarte jassen lijkt iedereen op elkaar. Ik kon haar niet zien, maar ik was blij dat ze er was.

Vrouw-zijn in een mannenwereld

Merkel, leider van het meest bevolkte land in de Europese Unie, is in verscheidene opzichten de personificatie van een veranderde tijdsgeest – een tijdsgeest waarin vrouwen vruchten plukken van eerder gestreden strijden, waarin seksuele grenzen bevochten worden met hashtags en onderzoeksjournalistiek, waarin een meisje een globale klimaatbeweging leidt, waarin de canon wordt herzien.

In veel landen genieten vrouwen meer rechten en vrijheden dan ooit tevoren. Mijn oma werd in de jaren ’40 op één dag handelingsonbekwaam voor de wet, en ‘eervol’ ontslagen door haar werkgever de overheid. De aanleiding? Het ja-woord dat ze mijn opa gaf. Dat overheidsreglement – het niet in dienst willen hebben van getrouwde vrouwen – en die wetsbepaling – vrouwen gelijkstellend aan “kinderen en zwakzinnigen” – werden opgeheven door de inzet van (ongetrouwde) politicus Corry Tendeloo, in 1956.

Tot 1977 mochten Duitse vrouwen wettelijk niet werken zonder toestemming van hun man

Maar ongelijkheid is niet slechts een kwestie van wetten en praktische bezwaren. Mijn moeder zei ooit zachtjes tegen me: “Ik denk weleens, wat zou ik gedaan hebben als ik opgegroeid was zoals jij?” Ik zei: “Als je aangemoedigd was om te studeren, als je zoveel had kunnen reizen? Wat had je dan eigenlijk gedaan?” Ze dacht even. “Ja dat is het hem juist, dat weet ik niet precies.” Emancipatie is niet enkel het verwerven van kansen geweest, maar het verwerven van dromen.

Duitsland vierde in 2018 het 100-jarig bestaan van het vrouwenkiesrecht en de uitbreiding van de verkiesbaarheidstelling, een jaar eerder dan Nederland. Het werd bij onze buren bevochten door vrouwen als Clara Zetkin, die door Kaiser Wilhelm II indertijd omschreven werd als “de gevaarlijkste heks uit het Duitse Rijk.” Inmiddels staat ze vooral bekend als mede-oprichter van Internationale Vrouwendag.

Kort na de val van het conservatieve Duitse Rijk, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog, kondigde de nieuwe sociaal democratische overheid het gelijke kiesrecht aan, geïnspireerd door activisten als Zetkin en door effectieve Communistische bedrijfs- en volksraden waarin ook vrouwen een stem hadden.

Een paar maanden later sprak Marie Juchacz, een sociaal hervormer, als eerste vrouw het Weimar Nationaal Assemblee toe. Wat ze de inzittenden toewierp, was geen warm bedankje voor het vrouwenkiesrecht. “Wat deze regering deed was een vanzelfsprekendheid: de vrouwen kregen datgene wat hen tot dan toe onrechtmatig werd onthouden.”

En hoewel Duitse vrouwen gretig gebruik maakten van hun nieuw-verworven rechten, bleef het op veel fronten eine Männerwelt. Tot 1958 kon een man het werkcontract van zijn vrouw beëindigen zonder haar toestemming of medeweten, tot 1977 mochten Duitse vrouwen wettelijk niet werken zonder toestemming van hun man, en tot 1983 bleef vrouwelijke representatie in het parlement bungelen onder de 10%. Daarnaast ligt tot op de dag van vandaag, net als in Nederland, de zorgtaak binnen het gezin bovenmatig bij de vrouw.

De machtige vrouw

Maar toen was er Angela Dorothea Merkel. De vrouw die na een wetenschappelijke carrière in fysica en quantumchemie de sprong naar politiek maakte. De vrouw die in de jaren negentig op intrigerende wijze haar politiek mentor en partijleider Helmut Kohl een funeste dolkstoot gaf na een corruptieschandaal. De vrouw die kort daarna zelf partijleider werd, en uiteindelijk bondskanselier. De vrouw die weigerde gereduceerd te worden tot historische statistiek, die er niet voor terugdeinsde haar naam op te eisen in de geschiedenisregisters. Maar wat betekent macht voor deze fysica uit de communistische Duitse Democratische Republiek? En hoe verhoudt ze zich politiek gezien tot haar vrouw-zijn?

In een lezing die Merkel, zelf Oost-Duitse, in de zomer van 1991 gaf over Oost-Duitse vrouwen, sprak ze over politieke macht. “Macht is niet immoreel of onvrouwelijk, maar noodzakelijk.” Weekblad Der Spiegel haalde de uitspraak onlangs aan in een profiel over Merkel. “Het is een buitengewone zin: aan de ene kant laat het zien hoe machtsbewust de kanselier was aan het begin van haar carrière. Anderzijds dat ze precies wist welke kritische rol haar vrouwelijkheid speelde in relatie tot macht.” Ikzelf hoor vooral iemand die zich bewust is van de bijsmaak die het concept macht voor velen oproept: een katalyst voor een gecalculeerd, wellustig eigenbelang. Macht is bovendien iets wat we historisch eerder associëren met mannelijkheid. Merkel lijkt die connotatie af te wijzen, te zeggen: ik denk dat macht verschillende vormen kan aannemen, het is niet immoreel noch onvrouwelijk.

Als Merkel geen bondskanselier was geweest, had ze graag werklozen geholpen bij het vinden van betaald werk

Haar eigen visie op macht lijkt er één te zijn van pragmatisch-maar-morele samenwerking. Macht is voor Merkel in de eerste plaats een middel om zaken voor elkaar te krijgen, meer dan valuta waarmee je critici afkoopt en vijanden chanteert. Ze schafte de dienstplicht af, onderhandelde een minimumloon, sloot kerncentrales, lanceerde sancties richting Rusland voor het annexeren van de Krim, opende retorisch haar armen voor vluchtelingen uit het Midden Oosten en scherpte juridisch het asielzoekersbeleid aan. Mocht iemand nog denken dat pragmatisme a-politiek is, think again.

Op persoonlijk vlak is Merkel een leider die de aandacht graag van zichzelf weg leidt. Het maakt haar in de ogen van sommigen ongrijpbaar. Kate Connolly, Guardian-correspondent in Berlijn, herinnert zich in een podcast dat Merkel tijdens een rondetafelgesprek de vraag kreeg welke baan ze had willen hebben als ze geen bondskanselier was geweest. Merkel antwoordde dat het haar stimulerend leek om een arbeidsbureau te leiden, werklozen helpend bij het vinden van betaald werk. Het moest uit het interview. Misschien was het te politiek getint, kon het een verkeerd idee overbrengen, klonk het te onambitieus – wie zal het zeggen.

Op een soortgelijke vraag van een groep kinderen antwoordde ze eens: “Als ik geen bondskanselier was, zou ik astronaut zijn en de aarde rond vliegen.” Dat mocht wel in de krant. Praten over de wetenschap is politiek minder beladen dan werkeloosheid, zou dat het zijn? Of staan we – in een wereld van Instagram live stories waarin politici in een pot pastasaus roeren en keuvelen over belastinghervorming – wantrouwend tegenover leiders die hun persoonlijke leven in grote lijnen ook, nou ja, persoonlijk houden? Misschien verwarren we ongrijpbaarheid met privacy; een politieke strategie met bescheidenheid.

Conservatief en christelijk

Merkels gematigdheid past goed bij de partij waar ze al sinds 1990 onderdeel van uitmaakt en die ze van 2000 tot 2018 leidde, als eerste vrouw. De Christelijk Democratische Unie van Duitsland (CDU) stond open voor vrouwelijk leiderschap, maar heeft als religieuze partij conservatieve wortels. De partij werd opgericht in 1945 om de politieke oppositie tussen Katholicisme en Protestantisme te verenigen. In de praktijk is de partij aanhanger van maatschappelijk pluralisme, maar de waarden die het aanhangt zijn overtuigd Christelijk. Het partijprogramma stelt: "Volgens christelijk begrip zijn mens, natuur en milieu Gods schepping."

Merkel wist dat de Bundestag vóór het homohuwelijk zou stemmen, maar stemde zelf tegen om haar achterban tevreden te houden

Niet alleen het CDU, maar Duitsland in het algemeen is op veel fronten conservatiever dan Nederland. Abortus, bijvoorbeeld, is praktisch toegankelijk voor vrijwel alle vrouwen tot de 12e week (ten opzichte van de 24e week in Nederland) maar is in naam nog wel onderdeel van de Duitse strafwet, ingenesteld tussen wetten omtrent moord en verlating. Praktisch toegankelijk, moreel een groot taboe dus. Merkels CDU is tegenstander van een wetswijziging.

Het homohuwelijk werd legaal in 2017, half ondanks Merkel, half dankzij Merkel. In de aanloop naar de federale verkiezingen dat jaar signaleerden onder meer de Sociaal Democraten en de Groenen dat oppositie van het homohuwelijk een rode lijn zou zijn in coalitievormingsgesprekken. Merkel stond daarop een bindende stemming toe in de Bundestag, wetende dat de meerderheid van parlementsleden vóór zou stemmen. Zelf stemde ze tegen, daarmee haar conservatieve achterban tevredenstellend. Het is het soort strategisch pragmatisme dat je kan doen huiveren of slow-clappen.

Is dit een feministisch rolmodel?

In de mensenmassa van de Parijse protestmars zochten mijn ogen die van Merkel. Maar, nu ik er op terugkijk, was dat meer vanuit fascinatie dan identificatie. Meer vanuit feministische nieuwsgierigheid dan politieke bewondering. Wie is toch deze vrouw, een paar jaar jonger dan mijn moeder, die haar kans greep om als eerste een generatie kinderen onder zich te hebben die zich misschien wel afvragen: “Kan een man eigenlijk bondskanselier zijn?” En zoals de meme luidt waarop een half-mens-half-robot personage uit een jaren negentig anime serie op een vlinder wijst en vraagt of het een duif is, klinkt de meme in mijn hoofd bij Merkel: “Is dit een feministisch rolmodel?”

De afgelopen vijftien jaar heeft Merkel zich opvallend stil gehouden over het thema feminisme. Het is iets waar ze zich expliciet niet mee identificeert. In 2005, kort voordat ze kanselier werd, gaf Merkel een interview aan het tijdschrift EMMA – een Duits feministisch blad, vergelijkbaar met Opzij. Het is een opmerkelijk interview, afgenomen door oprichter Alice Schwarzer, dat verrassend weinig geciteerd wordt sindsdien, gegeven hoe frank en vrij beide partijen met elkaar sparren. Ook is het een interessant inkijkje in een feministische dialoog van een generatie anders dan de mijne: Schwarzer is 12 jaar ouder dan Merkel. In 2005 zijn de vrouwen respectievelijk 63 en 51.

Schwarzer: U kent vast de internationale studies: vrouwen worden automatisch toevertrouwd met de zogenaamd "vrouwelijke" kwaliteiten – sociale zaken, familie enz. – maar ze moeten de "mannelijke" eigenschappen bewijzen. Tegelijkertijd verwachten vrouwen dat u als vrouw toegewijd bent aan vrouwen: is dat niet een evenwichtsoefening die een kandidaat voor kanselier moet verscheuren?

Merkel: Als ik kanselier wil worden, moet ik natuurlijk alle politieke velden kunnen bestrijken. Bovendien is het mijn ervaring dat de behoeften en verwachtingen van vrouwen heel verschillend kunnen zijn. Sommigen willen dat ik opkom voor vrouwen. Anderen hebben evenveel vooroordelen tegen vrouwen in de politiek als sommige mannen. En daarnaast verwachten ze dat ik me minstens zo goed gedraag als een man. Dus, wat te doen?

Schwarzer: Het beste is gewoon te doen wat U goed vindt.

Merkel: Dat is precies wat ik doe.

Twaalf jaar later, 2017, wordt tijdens een panelgesprek samen met Ivanka Trump en Christine Lagarde de vraag opgeworpen of ze feministisch zijn. Twee handen gaan enthousiast omhoog. Merkel valt even stil. Ongeduldig geroep klinkt op vanuit het publiek: “Ja, dat ben je, ja, dat ben je!” Dan antwoordt ze: “De geschiedenis van feminisme is er één waarmee ik gelijkenissen en verschillen vertoon. Ik wil mezelf geen label opspelden dat ik niet werkelijk draag.”

Er schuilt een symbolische waarde in het normaliseren van een woord dat toewijding aan gendergelijkheid impliceert

Je kan beargumenteren dat hoge ambtsbekleders, in hun voorbeeldfunctie, extra verantwoordelijkheid dragen om het label feminist te adopteren als het even kan – het daarmee te ontdoen van de connotatie ‘militante gekkie’. Tijdens een congres over de positie van vrouwen in Amerika zei toenmalig president Barack Obama: “Ik ben een beetje grijzer dan voorheen, maar dit is hoe een feminist er uitziet.” Er schuilt een symbolische waarde, zou je kunnen stellen, in het aannemen en normaliseren van een woord dat een toewijding aan gendergelijkheid impliceert.

Begin 2019 gaf Merkel een ongewoon persoonlijk interview aan Die Zeit, een paar maanden na haar aankondiging af te treden als bondskanselier dit jaar.

Die Zeit: “Ben je je tijdens je bondskanselierschap bewuster geworden van je vrouwzijn?”

Merkel: “Dat zou ik niet zo stellen. Als fysica-student ervoer ik al dat de mannen op de universiteit extreem dominant waren. In de politiek openbaarde zich een soortgelijke situatie.”

Die Zeit: “Je was eerder niet bereid jezelf een feminist te noemen.”

Merkel: “Ik zie vrouwen zoals Alice Schwarzer als feministen. Of Marie Juchacz, die met anderen vocht voor het stemrecht. Ik wilde geen valse lof opzoeken. Zij vochten hun hele levens voor vrouwenrechten op manieren die ik zelf niet kan claimen te hebben gedaan.”

En dan: “Gelijkheid in alle opzichten lijkt mij gewoon logisch.”

Dit is een ingekorte en enigszins gereviseerde publicatie van Madeleijn van den Nieuwenhuizens bijdrage aan het boek 'Wij zijn Angela', op 5 maart verschenen bij uitgeverij Pluim.

Beeld: Nizomi via Flickr.


Mail

Madeleijn van den Nieuwenhuizen (1991) promoveert in rechtsgeschiedenis en beheert het mediakritische @Zeikschrift. Ze woont in New York.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Nieuws in beeld: Met afstand de raarste kerst

Met afstand de raarste kerst

Illustrator Loes van Gils blikt vooruit op een afstandelijke kerst. Lees meer

Diversiteit in het academisch curriculum

De 'pure gaze' van de witte wetenschapper

Grâce Ndjako neemt ons mee langs schrijvers en denkers uit alle tijdperken die de academische wereld probeerden te dekoloniseren. Lees meer

Filmtrialoog: King of the Belgians

King of the Belgians

Een documentairemaker volgt de Belgische koning Nicolaas III op staatsbezoek in Turkije. Ondertussen splitst Wallonië zich in afwezigheid van de koning af van Vlaanderen. Lees meer

 Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag houdt het bij een kledingadvies

Minister Kaag (Buitenlandse Handel) hield deze week twee Kamermoties tegen, die ons in staat hadden moeten stellen de import te beperken van kleding die onder dwang is gemaakt door Oeigoeren. Lees meer

Een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech laten we zomaar aan onze aandacht ontglippen

Waarom laten we een cruciaal EU-wetsvoorstel over Big Tech zomaar vallen?

Na jaren van kritiek en waarschuwingen van klokkenluiders komt de Europese Commissie eindelijk met een wetsvoorstel over de macht en invloed van Big Tech. En wat gebeurt er? De grootste bedrijven lobbyen het voorstel gewoon van de baan. Kom op, media: reageer! Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan