Asset 14

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik dan toch een mannenhater?’

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 6

De vader van Puck Lingbeek vindt dat haar boosheid richting mannelijke kunstenaars haar kunstinterpretaties negatief beïnvloedt: ze zou geen recht doen aan de kunst. Hoewel Puck het daar direct al niet mee eens was, zette het haar toch aan het denken.

Ik kan mij het moment nog goed herinneren. In september 2017, aan het begin van het tweede jaar dat ik kunstgeschiedenis studeerde, was ik met medestudenten op excursie naar het Rijksmuseum. Plotseling – alsof ik het licht had gezien – realiseerde ik me dat er geen werk van een vrouwelijke kunstenaar in de zaal te vinden was. Waarom hadden we het hier op de universiteit nooit over? Ik vroeg me af waarom ik mij nooit eerder had afgevraagd waarom ik bijna alleen maar mannelijke kunstenaars kende. Inmiddels weet ik beter. Dankzij feministische kunsthistorici als Linda Nochlin en Griselda Pollock, en activistische kunstenaars als Faith Ringgold heb ik de afgelopen jaren veel geleerd over de obstakels waar vrouwelijke kunstenaars mee te maken krijgen. Vrouwen konden tot ver in de negentiende eeuw niet naar de kunstacademie en zijn lange tijd niet opgenomen in de handboeken, die werden geschreven door mannen. Onderzoek uit 2017 van de universiteit van Maastricht laat zien dat hedendaagse vrouwelijke kunstenaars in elke fase van hun carrière nog te maken krijgen met het glazen plafond. Sinds ik mijn oogkleppen afzette tijdens de excursie naar het Rijksmuseum, kan ik mij sterk opwinden over die ongelijkheden.

Volgens mijn zeventigjarige kunstliefhebbende vader beïnvloedt mijn boosheid over ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de kunst mijn kunsthistorische interpretaties. Zo beargumenteerde ik twee jaar geleden in mijn scriptie dat de Duitse modernist Paula Modersohn-Becker een tegenhanger van haar mannelijke tijdgenoten was. Deze tijdgenoten, waaronder Pablo Picasso, Henri Matisse en Paul Gauguin, gebruikten vrouwen op hun doeken als projectiescherm van geërotiseerde verlangens, fantasieën en angsten. Modersohn-Becker daarentegen schilderde vrouwen die in hun kracht als vrouw staan, als monumentale wezens.

Vergelijk het schilderij Liggende naakte moeder met kind van Modersohn-Becker met De geest van de doden kijkt toe van Gauguin (respectievelijk afbeelding 1 en 2 hieronder). Op beide schilderijen zijn de vrouwelijke figuren naakt. In het schilderij van Gauguin echter, zijn veel kenmerken aanwezig die toentertijd als ‘seksueel aantrekkelijk’ werden bestempeld. Kijk eens naar het weelderige haar van het model Teha’mana, de uitdagende blik, ronde lippen en de billen die vol de aandacht krijgen. Vergelijk dit dan vervolgens met het haar, de gesloten ogen en de algehele lichaamshouding van de moeder op het schilderij van Modersohn-Becker.

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 6
Afb. 1: Paula Modersohn-Becker, Liggende naakte moeder met kind, 1906.
Doek, 82,5 x 124,7 cm. Humlebaek, Louisiana Museum of Modern Art.

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 5
Afb. 2: Paul Gauguin, Manao tupapau (De geest van de doden kijkt toe), 1892.
Olieverf op jute gemonteerd op doek, 72 x 92 cm. Buffalo, Albright-Knox Art Gallery.

In de Tweede Wereldoorlog is een schets van Liggende naakte moeder met kind verloren gegaan. Op deze schets ligt de moeder net als Gauguins model Teha’mana sensueel op een gedrappeerd kleed. De moeder heeft weelderig haar en de rondingen van haar heupen en gezicht zijn in deze schets benadrukt. In het uiteindelijke schilderij heeft de kunstenares deze kenmerken verwijderd. Modersohn-Becker koos er bewust voor om de moeder uit het spel der verleiding te halen. De moeder en het kind zijn in de uiteindelijke versie verbeeld als actieve wezens. Dit in tegenstelling tot de dertienjarige Teha’mana die in De geest van de doden kijkt toe is verbeeld als een passief lustobject. Deze interpretatie vormt een van de argumenten in mijn scriptie over waarom Modersohn-Becker een tegenhanger was van kunstenaars als Gauguin.

Volgens mijn vader uit mijn boosheid over ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de kunst zich voornamelijk richting mannelijke kunstenaars

Hoewel mijn vader mijn scriptie met bewondering had gelezen, had hij grote moeite met mijn interpretaties. Bij het lezen van de woordcombinaties ‘passief lustobject’, ‘projectiescherm’ en ‘geërotiseerde verlangens, fantasieën en angsten’, ervaarde hij ongemak. Volgens mijn vader uit mijn boosheid over ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de kunst zich voornamelijk richting mannelijke kunstenaars. Ik zou ze beschuldigen van seksisme en dit deed geen recht aan hun kunst. Ik ben het niet met hem eens. Het klopt dat ik een bepaalde boosheid naar de mannelijke kunstenaars voel wanneer ik de seksistische schilderijen bekijk en ik lees over de context waarin ze zijn onstaan. Ik vind echter niet dat ik de kwaliteiten van de mannelijke kunstenaars tekort doe. Mijn interpretaties dagen uit om vanuit een ander perspectief naar de kunstwerken te kijken. Hoewel ik het niet met met mijn vader eens ben, zette hij mij toch aan het denken over mijn boosheid richting mannelijke kunstenaars.

Zijn opmerkingen deden mij direct denken aan het boek Mannen, ik haat ze van de Franse feminist Pauline Harmagne. Ik hoorde erover in een aflevering van de feministische podcast Damn Honey van Marie Lotte Hagen en Nydia van Voorthuizen. Mijn ouders hebben ons, mijn zusjes en mij, terecht altijd verbeterd als we zeiden dat we iets of iemand haten. Ik hoor het ze zeggen: “Haten bestaat niet.” Op een gegeven moment leerden we het gebruik af. Toen ik de podcastaflevering luisterde, hoorde ik plotseling een vrouw die luidkeels zei dat ze een mannenhater was. De discussie met mijn vader rondom mijn scriptie gaf mij de aanleiding om het boek van Harmagne te gaan lezen.

Als mannelijkheid per definitie agressief is, is het misschien nog niet zo gek dat ik worstel met deze gevoelens

Harmagne pleit er haar boek voor dat vrouwen niet langer bang moeten zijn om hun mannenhaat te voelen en uit te spreken. Mannenhaat is volgens haar een politiek instrument dat geen slachtoffers eist, terwijl vrouwenhaat gewelddadige zo niet dodelijke vormen kan aannemen. Zo komt femicide – het opzettelijk doden van vrouwen of meisjes (vaak door een (ex)-partner) – eens per acht dagen voor in Nederland. Volgens Harmagne is er geen enkele acceptabele vorm van mannelijkheid. Mannelijkheid is per definitie agressief. Toen ik dat las, voelde mijn boosheid richting mannelijke kunstenaars een stuk logischer. Als mannelijkheid per definitie agressief is, zoals Harmange stelt, is het misschien nog niet zo gek dat ik worstel met deze gevoelens.

Ik besluit het verder te onderzoeken en ga op zoek naar kunstwerken waarin mannelijke agressiviteit een onderwerp is. In de performance El canto se hizo grito kaart Guatemalteeks kunstenaar Regina José Galindo de onzichtbaarheid van femicide aan. De met grijze doeken bedekte vrouwen (afbeelding 3 hieronder) verwijzen naar de dertig vrouwen die in Italië in 2021 slachtoffer zijn geworden van vrouwenmoord. In een ander werk, getiteld Jardín de Flores (afbeelding 4 hieronder), vraagt Galindo aandacht voor het onrecht dat mensen uit de lhbtiq+-gemeenschap dagelijks in Midden-Amerikaanse landen wordt aangedaan. In deze performance beelden trans vrouwen bloemen uit, die zich dagelijks moeten verzetten tegen geweld en discriminatie.

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 4
Afb. 3: Regina José Galindo, El canto se hizo grito, 2021.
Still uit opname performance. Fotoverantwoording: Regina José Galindo.

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 3
Afb. 4: Regina José Galindo, Jardín de Flores, 2021. Still uit opname performance.

Bovenstaande werken van Galindo maken mij vooral verdrietig. Dit gevoel slaat om bij het zien van de drieënenhalve meter lange Schroef 5 van Judith Berstein (afbeelding 5 hieronder). De tekening komt na het zien van de performances van Galindo nog agressiever op mij over. De grootte van het werk draagt hieraan bij. De combinatie van een penis en een schroef roept bij mij de associatie van doorboren op: ik word er misselijk van als ik ernaar kijk. Zowel de performances van Galindo als de fallische schroef van Berstein herinneren mij aan mijn afkeer van mannen. Ben ik dan toch een mannenhater?

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 2
Afb. 5: Judith Bernstein, Schroef 5, 2014. Courtesy Karma International Gallery, Zurich.

Net als Harmagne beschrijft in haar boek, ben ik het zat dat tijdens een gesprek over feminisme mannen vrouwen er vaak op wijzen dat ze niet mogen generaliseren. Mannen omzeilen op vele manieren hun plicht om zich van het patriarchale systeem los te maken. Dit maakt mij soms moedeloos. Tijdens demonstraties voor gendergerelateerde kwesties bijvoorbeeld, zie ik weinig cisgender, hetero mannen. Zijn er uberhaupt mannelijke kunstenaars die met hun werk ‘op de barricade’ staan?

Paula Modersohn-Becker stond aan het begin van de twintigste eeuw wel op de barricade. Ze schilderde zichzelf en vrouwen uit haar omgeving – in tegenstelling tot haar mannelijke collega’s – als actieve wezens in hun alledaagse menselijkheid. In Naakt zelfportret heeft ze zichzelf zowel op ware grootte als ten voeten uit naakt geportretteerd (afbeelding 6 hieronder). Modersohn-Becker was met dit schilderij de eerste kunstenaar die dit deed. Bekijk Naakt zelfportret naast het wereldberoemde schilderij Les Demoiselles d’Avignon van Picasso en je ziet wederom een verschil (afbeelding 7 hieronder). In tegenstelling tot Picasso die in Les Demoiselles d’Avignon de verleidelijke vrouwen met maskers en geen herkenbare gezichten afbeeldt, schilderde Modersohn-Becker zichzelf in Naakt zelfportret openlijk naakt in een bedachtzame houding.

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’ 1
Afb. 6: Paula Modersohn-Becker, Naakt zelfportret, 1906.
Doek, 169,7 x 69,7 cm. Particulier bezit.

Kijkend naar kunst van mannen: ‘Ben ik toch een mannenhater?’
Afb. 7: Pablo Picasso, Les Demoiselles d'Avignon, 1907.
Olieverf op doek, 243.9 x 233.7 cm. New York, MoMA, inv. nr. 333.1939.

Doen mijn interpretaties – zoals mijn vader stelt – geen recht aan het eerder besproken werk De geest van de doden kijkt toe van Gauguin of Les Demoiselles d’Avignon van Picasso? De interpretaties van de werken benadrukken in mijn ogen slechts het verschil met het werk van Modersohn-Becker. Zij verbeeldde de vrouw als een krachtig en monumentaal wezen en Gauguin en Picasso verbeeldden de vrouw vaak als een passief lustobject. Dit betekent niet dat ik Gauguin en Picasso haat. Ik ben geen voorstander van het woord ‘haten’. Het pleidooi Mannen ik haat ze van Harmagne, de performances van Galindo en de tekening van Bernstein hebben mij geleerd dat er genoeg redenen en momenten zijn om mannenhaat te voelen, zonder dat dit mij direct een mannenhater en wraakzuchtige vrouw maakt.

Mail

Puck Lingbeek (zij/haar, 1996) is kunsthistoricus, docent in opleiding en feminist. Ze studeert momenteel af bij het Van Gogh Museum waar ze graag naartoe fietst met een podcast over vrouwengeschiedenis in haar oren.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer