Asset 14

Margarethe von Trotta over Hannah Arendt

Persis Bekkering sprak met regisseur Margarethe von Trotta over haar nieuwe film Hannah Arendt. Von Trotta blijkt niet de meest gemakkelijke persoon: "Vind je dat mijn film niet gelukt is dan?"

Een veelzijdig denker als Hannah Arendt, die niet één Grote Theorie heeft, hoe vang je die in 120 minuten film?
Margarethe von Trotta, korzelig: “Heb je mijn film gezien?”

Ja, maar...
“Vind je dat het niet gelukt is dan?”

Haar gedachtegoed...
“Je ziet haar denken, nietwaar? Is dat niet genoeg?”

Zoals blijkt uit bovenstaande conversatie – ongewijzigd overgenomen uit mijn transcriptie van het bandje – is regisseur Margarethe von Trotta (Berlijn, 1942) geen pleaser. Ze is moe, deduceer ik uit het foldertje van Koan Float waarmee ze de hotelfoyer binnen komt lopen. Ik stel domme vragen, bekritiseer ik mezelf.

Of word ik zo onzeker, omdat ik dit gedrag niet van een vrouw gewend ben?

In de film komt Arendt vaak arrogant over.
Resoluut: “Arrogant is een omschrijving die je nooit voor mannen zou gebruiken. Vrouwen moeten bescheiden zijn, empathisch, gevoelig. Arendt was dat niet. Ze scheidde haar emoties van haar overtuigingen. Ze argumenteerde als een man: helder, intelligent, overtuigd van zichzelf. Mannen konden daar niet tegen, zoals ook blijkt uit de film.”

Von Trotta behoort niet tot de categorie twijfelende kunstenaars die je vaak ziet. Ze draait dan ook al even mee. Na een carrièrestart als actrice in Neue Welle-films maakte von Trotta naam met biografische films over sterke vrouwen, zoals Mariane und Juliane, Rosa Luxemburg, Rosenstraße en Vision – aus dem Leben der Hildegard von Bingen.

Hannah Arendt geeft de politiek denker (een filosoof wilde ze niet genoemd worden) precies weer zoals ze was, meent von Trotta: “Bijna alles wat Arendt (Barbara Sukowa) in de film zegt, komt uit haar boeken en brieven. Oké, niet alles in de film is werkelijk op die manier gebeurd. Haar goede vriend Hans Jonas verbreekt tegen het einde van de film de vriendschap na een toespraak van Arendt op de New School. In werkelijkheid deed hij dat in een brief. Maar dat zou filmisch geen interessante scène zijn. I'm going with the truth, but I'm not going with the facts, snap je?”

Margarethe von Trotta. Illustratie: Floris Solleveld.

Arendts bekendste boek Eichmann in Jeruzalem (Over de Banaliteit van het Kwaad) en de periode waarin zij dit boek schreef, 1961 tot 1964, staan in de film centraal. Arendt beschrijft hierin het proces tegen oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann, die in 1961 terecht stond voor de rechtbank in Jeruzalem.

Haar conclusie was schokkend: Eichmann was geen monster, zoals de hoofdaanklager hem afschilderde, maar een middelmatige man die weigerde voor zichzelf na te denken. Hij was gevaarlijk banaal. Arendt heeft nog altijd weinig medestanders.
Von Trotta: “Maar hij wás middelmatig! Ik ken de boeken die historisch en wetenschappelijk onderbouwen dat Eichmann in Jeruzalem een rol speelde, maar ik weet dat Arendt gelijk had. Die Mulisch van jullie was ook bij het proces aanwezig, en hij kwam met dezelfde theorie.”

Waarom bent u het met haar eens?
“Als je hoort hoe Eichmann Duits spreekt... Die man was niet in staat om ook maar één zin grammaticaal correct uit te spreken. Hij spreekt in clichés, in bureaucratische stoplappen. In de rechtszaal zei hij op een gegeven moment: 'Ik voel me als een rumpsteak die gegrild word.' Voor mij was dat een beslissend moment. Zo'n belachelijke uitspraak. De zin zit dan ook in de film.”

Arendts man, Heinrich Blücher, was haar ontrouw. Een veelzeggende scène in de film is als hij op een ochtend het huis binnensluipt, en Hannah op hem zit te wachten. 'Ik heb de hele nacht niet kunnen slapen!' roept ze. Dan duwt ze hem de krant in zijn gezicht, met het nieuws dat Eichmann in Argentinië is opgepakt. Geen woord over zijn geheime affaire. Wilde Arendt de ontrouw van haar man niet zien?
“Hannah Arendt wist dat Blücher zich tot andere vrouwen aangetrokken voelde, maar dat hij haar nooit zou verlaten. Ze maakte er geen schandaal van, ze accepteerde het. Blücher en Arendt ontmoetten elkaar in het Berlijn van de jaren twintig, wat toen veel opener en toleranter was dan Amerika. Blücher is haar wel altijd trouw gebleven in andere zin: hij stond achter haar denkbeelden. Dat is veel sterker dan monogaam zijn. Ze waren een heel modern koppel.”

Hoe weet u dat zo zeker?
“Dat heeft Lotte Köhler me verteld, haar assistente. Ik heb met meerdere vrienden van Arendt gesproken, maar vooral Köhler heeft me veel informatie gegeven over haar persoonlijkheid. Zij wist dat Heinrich altijd affaires had.”

“Ik oordeel niet in mijn films”, schrijft u in een persbericht bij de release. Toch neemt u een standpunt in over het waarheidsgehalte van Arendts visie op Eichmann..
“In de film heb ik wel degelijk veel kritiek verwerkt die Arendt kreeg op haar boek. Maar in principe portretteer ik Hannah Arendt, dus ik ga met haar mee, met haar denkbeelden en wereldbeeld. Ik ben geen historicus, geen criticus, geen documentairemaker. Ik oordeel niet, ik toon alleen. Dat is mijn recht als filmmaker.

Het is overigens geen theorie. De beroemde ondertitel van het boek is door velen verkeerd begrepen. Ze schrijft aan het einde van Eichmann in Jerusalem dat ze een verklaring van het gedrag van Eichmann geeft, en geen verhandeling over de aard van het kwaad. 'De banaliteit van het kwaad' werd echter direct een algemene uitdrukking.”

Aan het einde van de film formuleert ze niettemin een nieuwe theorie over het kwaad.
“Ze zegt: 'Het kwaad kan niet radicaal zijn. Alleen het goede kan radicaal zijn.' Dat schreef Arendt in werkelijkheid in een brief aan Gershom Scholem, maar ik laat het Barbara Sukowa in een dialoog zeggen.

Arendt leunde lange tijd erg op filosoof Immanuel Kant, wiens boeken ze al las toen ze veertien was. Het filosofische concept van het 'radicale kwaad' komt bij hem vandaan. In haar werk vòòr Eichmann komt dat terug. Maar bij het Eichmann-proces ziet ze dat dat idee niet meer past. Ze kan niet over Eichmann schrijven in die termen. Daarom komt ze met een nieuw concept. Dat is voor mij die Klammer, de crux van de film. Het begint met het radicale kwaad, en eindigt met het idee van het radicaal goede.”

Hannah Arendt. Illustratie: Floris Solleveld.

Hannah Arendt is lange tijd verguisd. Nu lijkt er een revival plaats te vinden: rondom uw film zijn overal debatten georganiseerd.
“De uitgeverij van Eichmann in Jerusalem vertelde me dat het boek nu veel beter verkoopt dan toen het verscheen in ‘64. Het was nooit mijn doel om voor een wederopstanding van Hannah Arendt te zorgen, maar het voelt wel als een triomf."

Staan we nu meer open voor haar ideeën dan toen?
“Ik kan alleen voor Duitsland spreken. In de jaren zestig waren de intellectuelen, waartoe ik mezelf ook schaarde, overwegend links. Wij verheerlijkten het communisme. Arendt was in onze ogen de vijand: in Totalitarisme vergeleek ze het nationaalsocialisme met het communisme. Volgens haar waren het allebei totalitaire regimes. Dat schreef zij begin jaren vijftig hè, toen we nog nauwelijks van de Stalin-terreur wisten! Toen de Muur viel hoorden we de geschiedenis, en veranderde onze visie op de politiek. Sindsdien wordt zij met andere ogen gelezen.”

Op welke manier is Arendt nog steeds een belangrijk denker vandaag?
“In haar pleidooi voor onafhankelijk denken. Arendt hoorde niet bij een school, ze creëerde geen theorie. Ze dacht altijd voor zichzelf. In het Duits zeg je dat zo prachtig: 'Denken ohne Geländer'. Denken zonder balustrade. In een interview werd haar eens gevraagd: 'Bent u links, liberaal, of conservatief, wat bent u?' Ze antwoordde: 'Ik weet het niet. Iedere situatie kom ik met andere of nieuwe oplossingen en gedachten.' Dat is heel modern.”

--

Persis Bekkering (1987) is freelance kunstjournalist voor o.a. De Volkskrant. Met filosofe Simone van Saarloos organiseert zij vanaf september een jaar lang een Hannah Arendt-leesclub in Felix Meritis in Amsterdam. Aanmelden kan alvast via de mail.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer

Column: Tot op het bot

Tot op het bot

Een oude brief van een vriendin voert Eva terug naar een periode waarin het wat minder lekker met haar ging. Lees meer