Asset 14

Margarethe von Trotta over Hannah Arendt

Persis Bekkering sprak met regisseur Margarethe von Trotta over haar nieuwe film Hannah Arendt. Von Trotta blijkt niet de meest gemakkelijke persoon: "Vind je dat mijn film niet gelukt is dan?"

Een veelzijdig denker als Hannah Arendt, die niet één Grote Theorie heeft, hoe vang je die in 120 minuten film?
Margarethe von Trotta, korzelig: “Heb je mijn film gezien?”

Ja, maar...
“Vind je dat het niet gelukt is dan?”

Haar gedachtegoed...
“Je ziet haar denken, nietwaar? Is dat niet genoeg?”

Zoals blijkt uit bovenstaande conversatie – ongewijzigd overgenomen uit mijn transcriptie van het bandje – is regisseur Margarethe von Trotta (Berlijn, 1942) geen pleaser. Ze is moe, deduceer ik uit het foldertje van Koan Float waarmee ze de hotelfoyer binnen komt lopen. Ik stel domme vragen, bekritiseer ik mezelf.

Of word ik zo onzeker, omdat ik dit gedrag niet van een vrouw gewend ben?

In de film komt Arendt vaak arrogant over.
Resoluut: “Arrogant is een omschrijving die je nooit voor mannen zou gebruiken. Vrouwen moeten bescheiden zijn, empathisch, gevoelig. Arendt was dat niet. Ze scheidde haar emoties van haar overtuigingen. Ze argumenteerde als een man: helder, intelligent, overtuigd van zichzelf. Mannen konden daar niet tegen, zoals ook blijkt uit de film.”

Von Trotta behoort niet tot de categorie twijfelende kunstenaars die je vaak ziet. Ze draait dan ook al even mee. Na een carrièrestart als actrice in Neue Welle-films maakte von Trotta naam met biografische films over sterke vrouwen, zoals Mariane und Juliane, Rosa Luxemburg, Rosenstraße en Vision – aus dem Leben der Hildegard von Bingen.

Hannah Arendt geeft de politiek denker (een filosoof wilde ze niet genoemd worden) precies weer zoals ze was, meent von Trotta: “Bijna alles wat Arendt (Barbara Sukowa) in de film zegt, komt uit haar boeken en brieven. Oké, niet alles in de film is werkelijk op die manier gebeurd. Haar goede vriend Hans Jonas verbreekt tegen het einde van de film de vriendschap na een toespraak van Arendt op de New School. In werkelijkheid deed hij dat in een brief. Maar dat zou filmisch geen interessante scène zijn. I'm going with the truth, but I'm not going with the facts, snap je?”

Margarethe von Trotta. Illustratie: Floris Solleveld.

Arendts bekendste boek Eichmann in Jeruzalem (Over de Banaliteit van het Kwaad) en de periode waarin zij dit boek schreef, 1961 tot 1964, staan in de film centraal. Arendt beschrijft hierin het proces tegen oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann, die in 1961 terecht stond voor de rechtbank in Jeruzalem.

Haar conclusie was schokkend: Eichmann was geen monster, zoals de hoofdaanklager hem afschilderde, maar een middelmatige man die weigerde voor zichzelf na te denken. Hij was gevaarlijk banaal. Arendt heeft nog altijd weinig medestanders.
Von Trotta: “Maar hij wás middelmatig! Ik ken de boeken die historisch en wetenschappelijk onderbouwen dat Eichmann in Jeruzalem een rol speelde, maar ik weet dat Arendt gelijk had. Die Mulisch van jullie was ook bij het proces aanwezig, en hij kwam met dezelfde theorie.”

Waarom bent u het met haar eens?
“Als je hoort hoe Eichmann Duits spreekt... Die man was niet in staat om ook maar één zin grammaticaal correct uit te spreken. Hij spreekt in clichés, in bureaucratische stoplappen. In de rechtszaal zei hij op een gegeven moment: 'Ik voel me als een rumpsteak die gegrild word.' Voor mij was dat een beslissend moment. Zo'n belachelijke uitspraak. De zin zit dan ook in de film.”

Arendts man, Heinrich Blücher, was haar ontrouw. Een veelzeggende scène in de film is als hij op een ochtend het huis binnensluipt, en Hannah op hem zit te wachten. 'Ik heb de hele nacht niet kunnen slapen!' roept ze. Dan duwt ze hem de krant in zijn gezicht, met het nieuws dat Eichmann in Argentinië is opgepakt. Geen woord over zijn geheime affaire. Wilde Arendt de ontrouw van haar man niet zien?
“Hannah Arendt wist dat Blücher zich tot andere vrouwen aangetrokken voelde, maar dat hij haar nooit zou verlaten. Ze maakte er geen schandaal van, ze accepteerde het. Blücher en Arendt ontmoetten elkaar in het Berlijn van de jaren twintig, wat toen veel opener en toleranter was dan Amerika. Blücher is haar wel altijd trouw gebleven in andere zin: hij stond achter haar denkbeelden. Dat is veel sterker dan monogaam zijn. Ze waren een heel modern koppel.”

Hoe weet u dat zo zeker?
“Dat heeft Lotte Köhler me verteld, haar assistente. Ik heb met meerdere vrienden van Arendt gesproken, maar vooral Köhler heeft me veel informatie gegeven over haar persoonlijkheid. Zij wist dat Heinrich altijd affaires had.”

“Ik oordeel niet in mijn films”, schrijft u in een persbericht bij de release. Toch neemt u een standpunt in over het waarheidsgehalte van Arendts visie op Eichmann..
“In de film heb ik wel degelijk veel kritiek verwerkt die Arendt kreeg op haar boek. Maar in principe portretteer ik Hannah Arendt, dus ik ga met haar mee, met haar denkbeelden en wereldbeeld. Ik ben geen historicus, geen criticus, geen documentairemaker. Ik oordeel niet, ik toon alleen. Dat is mijn recht als filmmaker.

Het is overigens geen theorie. De beroemde ondertitel van het boek is door velen verkeerd begrepen. Ze schrijft aan het einde van Eichmann in Jerusalem dat ze een verklaring van het gedrag van Eichmann geeft, en geen verhandeling over de aard van het kwaad. 'De banaliteit van het kwaad' werd echter direct een algemene uitdrukking.”

Aan het einde van de film formuleert ze niettemin een nieuwe theorie over het kwaad.
“Ze zegt: 'Het kwaad kan niet radicaal zijn. Alleen het goede kan radicaal zijn.' Dat schreef Arendt in werkelijkheid in een brief aan Gershom Scholem, maar ik laat het Barbara Sukowa in een dialoog zeggen.

Arendt leunde lange tijd erg op filosoof Immanuel Kant, wiens boeken ze al las toen ze veertien was. Het filosofische concept van het 'radicale kwaad' komt bij hem vandaan. In haar werk vòòr Eichmann komt dat terug. Maar bij het Eichmann-proces ziet ze dat dat idee niet meer past. Ze kan niet over Eichmann schrijven in die termen. Daarom komt ze met een nieuw concept. Dat is voor mij die Klammer, de crux van de film. Het begint met het radicale kwaad, en eindigt met het idee van het radicaal goede.”

Hannah Arendt. Illustratie: Floris Solleveld.

Hannah Arendt is lange tijd verguisd. Nu lijkt er een revival plaats te vinden: rondom uw film zijn overal debatten georganiseerd.
“De uitgeverij van Eichmann in Jerusalem vertelde me dat het boek nu veel beter verkoopt dan toen het verscheen in ‘64. Het was nooit mijn doel om voor een wederopstanding van Hannah Arendt te zorgen, maar het voelt wel als een triomf."

Staan we nu meer open voor haar ideeën dan toen?
“Ik kan alleen voor Duitsland spreken. In de jaren zestig waren de intellectuelen, waartoe ik mezelf ook schaarde, overwegend links. Wij verheerlijkten het communisme. Arendt was in onze ogen de vijand: in Totalitarisme vergeleek ze het nationaalsocialisme met het communisme. Volgens haar waren het allebei totalitaire regimes. Dat schreef zij begin jaren vijftig hè, toen we nog nauwelijks van de Stalin-terreur wisten! Toen de Muur viel hoorden we de geschiedenis, en veranderde onze visie op de politiek. Sindsdien wordt zij met andere ogen gelezen.”

Op welke manier is Arendt nog steeds een belangrijk denker vandaag?
“In haar pleidooi voor onafhankelijk denken. Arendt hoorde niet bij een school, ze creëerde geen theorie. Ze dacht altijd voor zichzelf. In het Duits zeg je dat zo prachtig: 'Denken ohne Geländer'. Denken zonder balustrade. In een interview werd haar eens gevraagd: 'Bent u links, liberaal, of conservatief, wat bent u?' Ze antwoordde: 'Ik weet het niet. Iedere situatie kom ik met andere of nieuwe oplossingen en gedachten.' Dat is heel modern.”

--

Persis Bekkering (1987) is freelance kunstjournalist voor o.a. De Volkskrant. Met filosofe Simone van Saarloos organiseert zij vanaf september een jaar lang een Hannah Arendt-leesclub in Felix Meritis in Amsterdam. Aanmelden kan alvast via de mail.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Een dag uit het leven

Een dag in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt

Er zijn zoveel dingen die je zou kunnen zijn. Bioboer, au-pair à Paris, muze, schrijver, schilder, heks... En tegelijk heb je maar één leven om al je ambities in waar te maken. Lies Jo Vandenhende deconstrueert deze tragiek liefdevol door ons een dag mee te nemen in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt. Met een illustratie van Tonke Koppelaar. Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe adjunct-hoofdredacteur

De adjunct-hoofdredacteur denkt mee over de koers van het tijdschrift en heeft een stem in belangrijke beslissingen. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties) 2

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties)

Ter ondersteuning van de chef Illustratie zijn wij op zoek naar een beeldredacteur illustraties. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 43

Lekker soggen

Deze week worden onze redacteurs blij van lachen om Mark R., lessen over de media en het kunnen bijdragen aan de vismigratie in Utrecht. Lees meer

Een ritje maken

Een ritje maken

In dit verhaal van Sonja Buljevac maken Renée en haar oma een wandeling bij de boulevard van Vlissingen. Terwijl haar oma volop geniet, wordt Renée geconfronteerd met de gebeurtenissen van de vorige nacht. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

De nobele kunst van het missen

De nobele kunst van het missen

Marthe van Bronkhorst mist een hoop dingen in haar leven. Haarelastiekjes, de deuk in de bank die ze maakte in het vakantiehuisje, en ze kan maar niet vergeten dat Philip Freriks gestopt is met het journaal. (kom terug, Philip!). Maar waar komt dit missen vandaan?
Met (voor de laatste keer!) een illustratie van Jessica Bacuna. Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Eindelijk lente

Eindelijk lente

Deze week worden we blij van een fijn boek, roze k-pop en Den Bosch. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Column: Wasverzachter

Wasverzachter

Een fietstochtje met twee vrienden voert Eva naar een nieuwbouwwijk, waar het leven bij nader inzien toch zo slecht nog niet zou zijn. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

De dochter van Baba Yaga met illustratie van Micky Dirkzwager

De dochter van Baba Yaga

Saar, een slapeloze studente, leeft op dubbeldrop en kan haar ex niet vergeten. Op een nacht belt ze haar moeder. ‘Vanaf mijn drieëntwintigste werd het allemaal beter, Saar.’ Is er hoop? Een rauw sprookje van Lena Plantinga over het herstellen van je vrouwelijke intuïtie, of pogingen doen tot. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Alsof het stil was 1

Alsof het stil was

In dit korte verhaal van Janna Claudius slapen een van elkaar vervreemde moeder en dochter een nachtje op dezelfde kamer. Lees meer