Asset 14

In de leegte vond ik licht

In de leegte vond ik licht

Wat kan licht ons laten voelen? Wat doet de zon die doorbreekt als je voor het raam staat, alleen? Tessa Kraijer verkent afstand en verbinding in de ruimte tussen de coronaperiode en terug naar normaal.

Grensland

Ik sta weer doelloos voor mijn raam. Een gewoonte die ik aan de coronaperiode heb overgehouden. Buiten regent het zo hard dat mensen geen moeite doen om harder te fietsen. Ze laten hun banden rustig door de plassen glijden en geven zich over aan het water. Ze staan toe dat hun broekspijpen langzaam donkerder worden, zoals ook de lucht steeds donkerder wordt. Ik zet het raam open, zodat ik kan horen hoe het water op de tegels klettert.

Dan breekt plotseling de zon door de wolken en de regendruppels veranderen in gouden glitters. Ik voel de warmte van de stralen op mijn gezicht. De tijd lijkt even stil te staan. Het toevallige verschijnen van licht heeft een magisch effect op mij. Ik voel me op een diepe manier verbonden met de wereld en met mezelf. Net onder mijn ribben kan ik een vuurtje voelen branden. Het voelt zich onoverwinnelijk. Niet te blussen. Het wil naar buiten, maar ik ga nergens heen. Ik blijf staan in het vacuüm tussen gebeurtenissen in. Gevangen in het moment, vervreemd van de rest van de wereld. Alsof ik in een schilderij van Edward Hopper terecht ben gekomen.

De overgang van de ‘coronaperiode’ naar ‘normaal’ en weer terug gaat me niet zo soepel af

In Hoppers schilderij Morning Sun (1952) zit een vrouw op bed melancholisch uit het raam te staren. Ze kijkt voor eeuwig hoe de dag begint. Dit laatste is precies wat ik voel als ik voor mijn raam sta. Ik sta in het grensland tussen de ‘coronaperiode’ en het ‘terug naar normaal’. De overgang van de ene naar de andere kant en weer terug gaat me niet zo soepel af. Met al dat afstand houden en thuiswerken ben ik namelijk steeds meer in mijn hoofd gaan wonen. De ene kant is vooral stilzitten en zo min mogelijk fysiek contact met andere mensen, terwijl de andere kant staat voor het inhalen van alles dat we hebben moeten missen. Alles met zoveel mogelijk contact. Maar het voelt alsof ik vergeten ben hoe ik dat altijd deed. Waarom heb ik zo’n moeite met schakelen?

De Franse toneelschrijver Antonin Artaud (1896-1948) waarschuwde dat veel mensen de verbinding met hun emotionele en fysieke zelf verliezen als ze het verstand boven alles verkiezen. Volgens hem raken we hiermee nog iets anders belangrijks kwijt: de ontvankelijkheid voor verbinding met de ander. Dat verklaart waarom ik me zo verdwaald voel. Doordat ik steeds meer in mijn hoofd ben gaan zitten, ben ik niet alleen de verbinding met mijn fysieke zelf aan het verliezen, maar ook met de ander. Daarin ben ik niet alleen en dat kan grote gevolgen hebben voor de maatschappij.

Als we niet meer ontvankelijk zijn voor de ander, wordt het ieder voor zich. Schrijver Joke Hermsen ziet dat deze ontwikkeling zich voltrekt in onze samenleving en schrijft in Heimwee naar de mens (2003) over de ‘wereldloosheid’ die ontstaat. De samenleving wordt dan gekenmerkt door anonimisering, commercialisering en technologisering en we voelen te weinig gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor de wereld. Niet bepaald gezellig. Dus hoe vinden we de verbinding met onszelf en daarmee met de ander terug?

In een interview in de Trouw vertelt schrijfster Janneke Holwarda hoe het werk Sun in an empty room van Hopper (1963) haar diep raakte: “Dat ik moest huilen had ik bij een boek of bij muziek weleens gehad, maar nooit bij een schilderij. Mijn vader was net overleden, het was een confrontatie met sterven, met verdwijnen. Tegelijkertijd was de aanblik van dat licht dat binnenvalt ook heel troostrijk. Ik dacht: ja, je kan wel altijd proberen om te verbinden met anderen, maar het blijft een lege kamer, het gaat veel meer om het verbinden met jezelf en van daaruit reiken naar de ander.”

Afzondering kan ook verbinden door een gemene deler te zijn. De Amerikaanse video-essayist Evan Puschak, beter bekend als The NerdWriter, vat het werk van Hopper samen met de zin: “Hopper’s paintings are a study of how detached people are from each other, but that detachment itself is being a common thread between us” (2015). Die interpretatie vind ik geruststellend tijdens de lockdown. Je hoeft niet zoveel te doen om je verbonden te voelen. We zitten weliswaar niet allemaal in hetzelfde schuitje, maar gaan wel door dezelfde storm. Het gebrek aan ontmoetingen met andere mensen, het gebrek aan theater, concerten kunst. Het feit dat het allemaal gesloten is, verbindt mij met anderen.

In de leegte vond ik licht 1

Beeld: Melissa Schriek

Oversteken

We kunnen ons nooit volledig losmaken van ons lichaam. Dit heeft consequenties voor het denken, want voordat we denken, nemen we al waar. De fenomenoloog Merleau-Ponty (1908-1961) stelt dat we niet met ons verstand, maar juist met onze zintuigen onszelf en de wereld waarin wij ons begeven leren kennen. Hij noemt deze kennis van zintuigen en ledematen ook wel ‘het zwijgende denken’. Het lichaam wéét dingen en heeft kennis van de wereld om zich heen.

Het magische gevoel dat ik krijg als de zon plotseling doorbreekt valt hier ook onder. Ons lichaam reageert op licht.

In het theater wordt gespeeld met licht als zintuiglijke ervaring. Dit begint al als het licht langzaam uitgaat om aan te geven dat de voorstelling gaat beginnen. Voordat de kijker wordt meegenomen in een nieuwe wereld, gaat alles voor even op zwart. In dit ‘tussenmoment’ worden onze zintuigen op scherp gezet en ontvankelijk gemaakt voor het verhaal. “Licht kan het volle scala aan manieren van kijken stimuleren. En elke manier van kijken schept een andere band tussen het publiek en het theatrale beeld. De kracht van licht schuilt in wat het met ons doet, de gedachten en gevoelens die het bij ons losmaakt”, schrijft scenograaf Vinny Jones (2016).

Esmee Postma schrijft in haar essay ‘Kunstwerk zoekt lichaam’ (2020): “De kracht van vrijwel elk kunstwerk – ongeacht medium of vormentaal – ligt in het feit dat het zich fysiek in dezelfde ruimte met ons bevindt, dezelfde lucht ademt, en tegelijkertijd een venster is naar een andere tijd en ruimte, die van de verbeelding.” Het theater is voor mij de plek waar dit in de meest actieve vorm gebeurt. De toeschouwer wordt meegenomen in een verhaal en kan zich op die manier voor even verplaatsen in een ander. Alles gebeurt recht voor je neus en met echte mensen. Ik geloof dat theater daarom zo’n andere ervaring is dan het kijken van een film. Je lichaam is in dezelfde ruimte aanwezig als de lichamen die het verhaal vertellen en dat zorgt voor een diepere verbinding.

Als het theater een plek is van verbinding, dan kunnen we licht ook als een vorm van theater zien, met als acteurs de objecten die het licht op haar weg raakt. De reflecties en weerkaatsingen creëren nieuwe werelden en zijn op die manier de performance. Licht heeft iets of iemand anders nodig om te bestaan. Zonder die ontmoetingen verdwijnt het in het niets. In die zin hebben mensen en licht een overeenkomst. Zoals filosoof Emmanuel Levinas (1906-1995) schreef: “Ik word ik in het aangezicht van de ander.” (vertaling door Joachim Duyndam, 2003). Licht zorgt ervoor dat ik voorbij de dingen kijk. Het inspireert me om dingen anders te zien. Letterlijk: in een nieuw licht te zetten.

Dus een week later ga ik met mijn hoofd én lichaam naar een theaterfestival in Den Bosch. Daar speelt een voorstelling waarin je zelf een uur lang gaat fietsen om de grenzen van je lichaam te leren kennen.

Ik kijk naar het kloppende hart voor me, mijn hart. Dan hoor ik langzamerhand de kloppende harten van de anderen om me heen

Om de beurt lopen we een donkere kamer binnen. Aan de zijkanten hangen gekleurde balken led-licht die het gevoel geven alsof we in een club zijn beland. Ik krijg een tasje om mijn borst waarin ik mijn eigen hart kan voelen kloppen. Nu nog rustig. Vooraan zit een instructrice met een blonde paardenstaart al klaar op de fiets. Ze kijkt iedereen die binnenkomt veelbetekenend aan. Met een zwoele, kalmerende stem legt ze ons uit wat alle ‘positions’ zijn op de fiets en ‘how to add resistance’. Alles in het Engels. Ze overtuigt ons er allemaal van dat we 200% zullen geven straks op onze tocht. Achter haar hangt een spiegelend kunstwerk van een eclips. Blauwachtig licht sijpelt in kleine beetjes langs de randen. Het voelt als ochtend.

Dan beginnen we te fietsen. En terwijl we fietsen en steeds harder beginnen te hijgen, neemt de instructrice ons mee in het proces dat zich in ons lichaam voltrekt. Hoe onze hartslag versnelt, hoe ons bloed begint te pompen, hoe ons lichaam zweet om af te koelen. De zonnestralen achter de eclips worden steeds meer oranje. We fietsen tot het middag is en dan vraagt de instructrice ons om te gaan staan in onze trappers. We sprinten tot de zon onder is. De instructrice verdwijnt in het donker. Haar stem vraagt ons het tasje met daarin onze hartslag van onze borst te halen en voor ons neer te leggen op het stuur van de fiets. Ik kijk naar het kloppende hart voor me, mijn hart. Dan hoor ik langzamerhand de kloppende harten van de anderen om me heen. Het klinkt als het tikkende geluid van regen op tentdoek. Ineens voel ik naast de stroompjes zweet ook tranen over mijn wangen lopen.

Aankomen

Met Morning Sun (en andere schilderijen) wilde Hopper de isolatie van de mens in de moderne stad laten zien. Toch ziet de vrouw op het schilderij er voor mij totaal niet eenzaam uit. Het beeld is eerder veilig en vol belofte. De zon komt op. Het is een nieuw begin. Er staat van alles te gebeuren, maar dat hoeft nu nog niet. Ja, ze heeft even afstand genomen van de wereld buiten, maar het licht dat door haar raam naar binnen schijnt, zorgt ervoor dat ze er nog steeds mee in contact staat.

In mijn hoofd hoor ik nog steeds de zwoele vrouwenstem die ‘add resistance’ zegt en ik begrijp dat ik zelf bepaal hoe groot de weerstand is. En ook dat mijn lichaam me al naar zoveel plekken gebracht heeft. Zonnestralen piepen voorzichtig achter de eclips tevoorschijn. De zaal heeft zich ongemerkt gevuld met mist, waardoor de stralen me als lange armen komen omhelzen, als uitgestrekte handen die ik vast kan pakken om me naar de zon te brengen. Maar ik houd mijn handen aan het stuur van de spinningfiets. We fietsen staand. Ik mag nog niet gaan zitten van de instructrice. We gaan door, hoe groot de weerstand ook is, want ‘this is our body and this body takes us everywhere’ en ‘we feel our heartbeats’, dus ‘we will not stop’. ‘Add resistance’. De zon zal weer opkomen, steeds weer een nieuw begin. Dit keer gebeurt het niet buiten mijn raam. Dit keer fiets ik er recht op af. Met mijn lichaam badend in het zweet en mijn hart in mijn handen. Ik fiets recht op mezelf af.

Hoofdbeeld: Tessa Kraijer. Beeld in tekst: Melissa Schriek

Mail

Tessa Kraijer (1995) is afgestudeerd als journalist, maar kwam erachter dat ze liever verhalen maakt op een podium waar alles mogelijk is. In haar werk als theatermaker zoekt ze naar verbinding in de verbeelding en de zintuiglijke ervaring.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Hard//talk: Evita 3.0 1

Evita 3.0

De voormalige Argentijnse president Cristina Fernández de Kirchner overleeft een aanslag op haar leven, maar een twaalfjarige gevangenisstraf vanwege corruptie hangt boven haar hoofd. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 3/3: Métro

In ieder geval bleven we stuurloos - Métro

Zelfs de sterkste vriendschappen leden aan betonrot. Vrienden verjaren hier als sprinkhanen, hele groepen ontstonden en verdwenen in enkele seizoenen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 2/3: Á pied

In ieder geval bleven we stuurloos - À pied

 Voor eenzaamheid heb je geen kostschool nodig. Niemand keek op wanneer ik ‘DRRRAAAAK’ schreeuwde zonder mijn pas te vertragen. Lees meer

In ieder geval bleven we stuurloos 1/3: Vélo

In ieder geval bleven we stuurloos - Vélo

Tijdens een afdaling vol kinderkoppen ging mijn hangslot uit zichzelf op slot, waarna mijn sleutelbos in een nabijgelegen afvoerputje verdween. Lees meer

Nieuws in beeld: Het kind in het badwater terugvinden

Het kind in het badwater terugvinden

Amerikaanse onderzoekers wisten het geheugen van 150 ouderen te verbeteren middels een schokkend badmutsje. Lees meer

Automatische concepten 78

De natuur huilt droge tranen

Europa maakt waarschijnlijk het ergste droogteseizoen mee in ruim 500 jaar. Lees meer

 1

Tijd voor een dekoloniale Indië-herdenking!

Benjamin Caton organiseert jaarlijks op 16 augustus een dekoloniale Indië/Indonesië-Nederland Herdenking, omdat een grote en groeiende groep mensen zich niet gezien voelt door de Nationale Indië-herdenking, een dag ervoor. Lees meer

Nieuws in beeld: Van Trump mag de FBI de pot op

Van Trump mag de FBI de pot op

Elf 'topgeheime' documenten nam de FBI mee van Donald Trumps landgoed. Hij wil ze terug. Lees meer

Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Op een waddenvakantie dringt de vervreemding zich aan Nina op bij zoveel ingekaderd vertier. “Er klopt iets niet aan dit uitstapje.” Als de weidsheid van het Wad niet meer voldoende blijkt om uit de aangeharkte realiteit van onze maatschappij te ontsnappen, vindt ze elders een ervaring van oneindigheid. Lees meer

Nieuws in beeld: 'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

Voor de lezers van het 'lijfblad voor 's werelds allerrijksten' komt de echte wereld toch iets te dichtbij. Lees meer

Nieuws in beeld: Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Artsen en verpleegkundigen krijgen 'les in vreedzaam sterven'. Lees meer

Het is eindelijk zover: 12,5 jaar Hard//hoofd in Het HEM!

Op zaterdag 1 oktober viert Hard//hoofd haar 12,5-jarige jubileum in kunsthal Het HEM, een oude munitiefabriek die is omgetoverd tot culturele vrijplaats. In 2020 moesten we ons 10-jarige jubileum om bekende redenen helaas annuleren, nu vieren we alsnog het verleden, het heden en de toekomst van Hard//hoofd!

Bestel je ticket!