Asset 14

Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke, maar tegenstrijdige nerd

Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke, maar tegenstrijdige nerd

Voor wie erop gebrand was een rode draad in de laatste Zomergasten van dit jaar, met schrijver en dichter Ilja Leonard Pfeijffer (1968), te ontdekken, leek het even alsof poep een leitmotiv zou worden deze avond. In een van de eerste fragmenten, uit de documentaire Behind the Curve, trekt flat earther Mark Sargent, als hij vertelt hoe voor hem duidelijk werd dat de aarde niet rond maar plat is, de vergelijking met een boek waarin wordt uitgelegd hoe je een ‘poop sandwich’ bereidt.

Even daarvoor zagen we hoe in de film Loro een goedlachse Berlusconi zijn kleinzoon uitlegt dat hij nooit in zijn leven in de poep heeft getrapt of zal trappen. Beide fragmenten gaan over de kunst de waarheid te bedekken met een hoop alternatieve waarheden zodat wat ‘echt’ is onzichtbaar wordt. Al dit nepnieuws doet presentator Janine Abbring denken aan het essay On bullshit van Harry Frankfurt, dat de laatste tijd vaker wordt aangehaald vanwege de actualiteitswaarde van het betoog. ‘Omdat het ook over poep gaat!’, roept Pfeijffer uit.

Dit deed weer denken aan een interview vorig jaar met Pfeijffer en zijn vriendin Stella in NRC, waarin een peri-anale fistel (Google maar niet) ter sprake kwam waardoor hij eerder geveld was. Een verplichte antibioticakuur volgde en de schrijver werd gedwongen gedurende de lengte van de kuur zijn geliefde alcohol te laten staan. De rest is geschiedenis: die plotselinge periode van droogte zou het einde betekenen van Pfeijffer de drinkende dichter, van zijn imago als bohemien-schrijver met negroni dan wel Duvel in de ene, en ganzenveer in de andere hand. Maar we lopen op de zaken vooruit.

Pfeijffer borduurt voort op de thema’s die we al kennen uit zijn werk: authenticiteit, maakbaarheid, populisme

Een rode draad blijken fecaliën niet te zijn deze avond. Wel vormen ze het startpunt voor de overkoepelende thematiek die de schrijver wil aankaarten: de verhouding tussen realiteit en fantasie, de kracht van verhalen, wat echt is, wat kunst is en wat slechts een hoop drek. Dit borduurt voort op de thema’s die we al kennen uit zijn werk: authenticiteit, maakbaarheid, populisme. Maar ook: verleden versus toekomst, migratie als universeel menselijk handelen en de verwoestende kracht van massatoerisme.

Allemaal even boeiend als actueel, maar verrassend is het niet, voor wie Pfeijffer en zijn werk de afgelopen jaren heeft gevolgd. Zoals Abbring zegt: zijn Grand Hotel Europa was met 250.000 exemplaren de best verkochte roman van 2019. Hoe groot is dan de kans dat uitgerekend de Zomergasten-kijker die niet gelezen heeft? Logischerwijs was Abbring verdergegaan waar dat boek eindigde, in plaats van het verhaal dunnetjes over te (laten) doen. Ze hadden aanvullende parallellen kunnen trekken: het verhaal over de Venetiaanse farmacia waar een teller hangt die het teruglopende inwonersaantal van Venetië aangeeft (dat kenden we al uit Grand Hotel Europa), naast die ándere teller leggen, die online bijhoudt hoeveel bootvluchtelingen er al verdronken in de Middellandse Zee, bijvoorbeeld. Ze hadden over mogelijke oplossingen kunnen spreken, over de vraag hoe we deze onmenselijke impasse doorbreken.

Abbring probeert hem nog op het seksisme in zijn werk aan te spreken

Maar zover kwam het niet, omdat de avond geen politiek pamflet moest worden, en we de mens achter de schrijver nog moesten leren kennen. De persoonlijke anekdotes die daarvoor moeten zorgen zijn fijn ontnuchterend: hoe een jonge Ilja een eigen land en dito taal bedacht – een typische ‘nerdenactiviteit’ (zijn eigen woorden!) –, hoe hij in één nacht een heel seizoen Game of Thrones erdoorheen jaste en sowieso een grote fantasy- en science fiction-liefhebber is. Deze ontboezemingen maken Pfeijffer minder ongenaakbaar, minder prestigieus dan hij wellicht lijkt: hij is ook maar een nerd die van fantasy houdt, en werd niet geboren als hoogdravende intellectueel met driedelig pak en zegelring.

Het universum van Pfeijffer bestaat, zoals het een klassieke nerd betaamt, uit visionairs en soms megalomanen, uit mensen met ideeën en verbeeldingskracht. En met mensen, zo lijkt de conclusie na tweeënhalf uur, bedoelt Pfeijffer mannen. Of het nu Berlusconi is of Lucebert, de Chinese burgemeester uit de gelijknamige documentaire of de Italiaanse arts die gestrande vluchtelingen opvangt in Fuocoammare; Abdul, Aeneas van Troje of Hemingway; de Grote Denkers of Vertellers zijn nooit vrouwen – dit kan zelfs een fantastische Dolly Parton niet goedmaken.

‘Het lijkt of er bij jou slechts twee soorten vrouwen zijn’, probeert Abbring hem even later op het seksisme in zijn werk aan te spreken: ‘vrouwen die je kunt neuken, en vrouwen die je kunt negeren.’ Nee, riposteert Pfeijffer: ‘Zo kun je dat niet zeggen; zo schrijf ik dat niet.’ Case closed, wil hij zeggen. Als Abbring hiermee geen genoegen neemt – een van de zeldzame momenten van tegengas - beroept hij zich op twee bekende verweren: we mogen de maker niet vereenzelvigen met zijn personages, en het seksisme is bovendien ironisch.

Pfeijffers kritiek op ironie als levenshouding is overtuigend

Het eerste vraagstuk – moeten we werk en maker scheiden, kán dat überhaupt; mogen we de maker aanrekenen hoe een personage handelt, is het verkeerd om bij beoordeling van een werk onze indruk van de maker mee te laten wegen – is op zich al drie uur waard, maar het gesprek gaat onvoldoende de diepte in. ‘De morele onkreukbaarheid van de kunstenaar is tegenwoordig een voorwaarde om kunst te kunnen consumeren’, zegt Pfeijffer eloquent. En dat is zijns inziens fout. Want, bezat Plato niet hoogstwaarschijnlijk ook slaven? ‘Moeten we daarom nóóit meer Plato lezen? Als we zo beginnen……’, pruilt hij. Bij deze dooddoener legt Abbring hem geen strobreed in de weg. Ze had kunnen vragen of er geen onderscheid te maken valt tussen makers die nú leven en makers die al duizenden jaren dood zijn. Is er geen nuance, geen grens? Bovendien: als Plato bij Zomergasten zou zitten, zou de Janine Abbring van de vierde eeuw v. Christus hem dan niet hebben mogen aanspreken op zijn rol als slaveneigenaar? Hier had meer ingezeten.
Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke nerd
Net zoals het gesprek over ironie, waar de schrijver zich regelmatig van bedient, maar waar de mens geen levenshouding van moet maken, aldus Pfeiffer. Dat klinkt mooi. En zijn kritiek op ironie als levenshouding is overtuigend. Maar om in geval van zijn werk te kunnen beoordelen wat ironie is en wat niet, moeten wij als lezer dus toch de mens achter de maker leren kennen. Anders zouden we de excentrieke classicus die zich zorgen maakt over het einde van de kunst, de waardering van schoonheid en ironie, en de ondergang van het Avondland zomaar heel anders kunnen inschatten. Dan zouden we hem wellicht over één kam scheren met die andere groep excentrieke mannen die zich zorgen maken over de ondergang van Europa, de teloorgang van ironie en er vaak een ouderwetse seksuele moraal op nahouden. Is het erg, als we zijn progressieve opvattingen over migratie en andere politieke thema’s, wel laten meewegen in onze beoordeling van zijn boeken? Is het niet naïef om als schrijver te denken jouw opvattingen voor de lezer niets uitmaken, dat zij niet laten meewegen wat voor mens jij bent? Want als dit onderscheid tussen werk en maker zo absoluut is, waar zitten we hier dan eigenlijk drie uur lang naar te kijken? Dat doen we toch juist omdat we willen weten wie er achter het werk schuilt?

Pfeijffer wil ons vertellen dat hij tegenwoordig minder afhankelijk is van zijn imago

En het werkt twee kanten op: niet zelden lijkt de romancier Pfeijffer erop te vertrouwen dat wij lezers ook de columnist en de mens Pfeijffer en diens standpunten kennen, en daarom begrijpen wanneer het seksisme gebezigd door het personage Ilja Leonard Pfeiffer, niets meer is dan een ironisch verbeelding van dienst ouderwetse wereldbeeld. Abbring stelt de vraag of hij, met de kennis van nu, wellicht zijn eerdere werk met een andere bril zou bekijken? Maar hier wil Pfeijffer niet aan. ‘Hier heb ik veel over gelezen, het zou me verbazen als ik me hier niet bewust van was.’ Een vrij gemakzuchtige manier om een terechte vraag over blinde vlekken te pareren.

Desondanks is het interessante materie, want het gaat ook – geïllustreerd door het Dolly Parton-fragment – over hoe imago werkt, dat een imago niet betekent dat daar geen diepgang achter schuilgaat. En het lijkt erop dat Pfeijffer ons wil vertellen dat hij tegenwoordig minder afhankelijk is van zijn imago, of dat nu dat van vrouwenverslinder, enigmatisch intellectueel of drinkende bohemien is; het is allemaal maar decorum. En toch, zoals hij zelf zegt: het decor is uiteindelijk wat je onthoudt. Daarom zou hij wel twee keer nadenken voordat hij zijn lange grijze lokken zou afknippen, geeft hij toe.

Misschien is het niet zinvol om te zoeken naar tegenstrijdigheden in zijn betoog. Is het simpelweg een kwestie van én-én: een zorgvuldig geconstrueerd imago kan bestaan náást een oprechte persoonlijkheid met diepgang en een serieuze boodschap, zoals Dolly Parton al laat zien. Een diepzinnige schrijver kan én progressief zijn in zijn opvattingen, bijvoorbeeld over migratie, klimaatverandering of populisme, én een ouderwets vrouwbeeld hebben vol tengere, beweeglijke lijfjes, ranke dijen, krokante kontjes en zachte, blote tietjes. We kunnen kunst los zien van de maker - wanneer die al eeuwen dood is bijvoorbeeld, of een kunstwerk zó belangwekkend is dat we de zwakheden van de maker voor lief nemen – maar ook de maker achter een kunstwerk wél meenemen; we kunnen telkens opnieuw die afweging maken. En zoals Pfeijffer zelf mooi besluit: we moeten sceptisch zijn én blijven geloven.

Zo komt het dus toch neer op die veelheid aan waarheden waar we de avond mee begonnen. Wie nog blijft hangen bij Pfeijffers keuzefilm Cloud Atlas krijgt dit bevestigd door personage Somni, die zegt: Truth is singular. Its “versions” are mistruths. Aangezien zij hier een autoritair regime naar de mond praat, kunnen we ervan uitgaan dat ze - ah, ironie! - juist het omgekeerde bedoelt.

Mail

Ruby Sanders is chef Tekst bij Hard//hoofd, eindredacteur bij OneWorld en omnivoor film, televisie, literatuur en eten.

Bram Dirven oordeelt, maakt en bepaalt over illustraties en is hiermee de illustratordictator bij Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

Tip van Else Boer Wees een meeloper

Wees een meeloper

Soms is een meeloper zijn gewoon een heel goed plan. Schrijver Else Boer legt uit waarom aan de hand van haar nieuwste niet-originele hobby: schaken. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Joost Oomen wil de maan bezielen 3

Joost Oomen wil de maan bezielen

Onlangs verscheen Het Perenlied, de eerste roman van Joost Oomen. Roos Wolthers ging met hem in gesprek over vrolijkheid en twinkelende schuimspanen. Lees meer

Tijdens de avondklok

Tijdens de avondklok

Deze week geven onze redacteurs een inkijkje in wat zij doen als je na 21.00 uur niet meer op straat mag komen. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers