Asset 14

Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke, maar tegenstrijdige nerd

Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke, maar tegenstrijdige nerd

Voor wie erop gebrand was een rode draad in de laatste Zomergasten van dit jaar, met schrijver en dichter Ilja Leonard Pfeijffer (1968), te ontdekken, leek het even alsof poep een leitmotiv zou worden deze avond. In een van de eerste fragmenten, uit de documentaire Behind the Curve, trekt flat earther Mark Sargent, als hij vertelt hoe voor hem duidelijk werd dat de aarde niet rond maar plat is, de vergelijking met een boek waarin wordt uitgelegd hoe je een ‘poop sandwich’ bereidt.

Even daarvoor zagen we hoe in de film Loro een goedlachse Berlusconi zijn kleinzoon uitlegt dat hij nooit in zijn leven in de poep heeft getrapt of zal trappen. Beide fragmenten gaan over de kunst de waarheid te bedekken met een hoop alternatieve waarheden zodat wat ‘echt’ is onzichtbaar wordt. Al dit nepnieuws doet presentator Janine Abbring denken aan het essay On bullshit van Harry Frankfurt, dat de laatste tijd vaker wordt aangehaald vanwege de actualiteitswaarde van het betoog. ‘Omdat het ook over poep gaat!’, roept Pfeijffer uit.

Dit deed weer denken aan een interview vorig jaar met Pfeijffer en zijn vriendin Stella in NRC, waarin een peri-anale fistel (Google maar niet) ter sprake kwam waardoor hij eerder geveld was. Een verplichte antibioticakuur volgde en de schrijver werd gedwongen gedurende de lengte van de kuur zijn geliefde alcohol te laten staan. De rest is geschiedenis: die plotselinge periode van droogte zou het einde betekenen van Pfeijffer de drinkende dichter, van zijn imago als bohemien-schrijver met negroni dan wel Duvel in de ene, en ganzenveer in de andere hand. Maar we lopen op de zaken vooruit.

Pfeijffer borduurt voort op de thema’s die we al kennen uit zijn werk: authenticiteit, maakbaarheid, populisme

Een rode draad blijken fecaliën niet te zijn deze avond. Wel vormen ze het startpunt voor de overkoepelende thematiek die de schrijver wil aankaarten: de verhouding tussen realiteit en fantasie, de kracht van verhalen, wat echt is, wat kunst is en wat slechts een hoop drek. Dit borduurt voort op de thema’s die we al kennen uit zijn werk: authenticiteit, maakbaarheid, populisme. Maar ook: verleden versus toekomst, migratie als universeel menselijk handelen en de verwoestende kracht van massatoerisme.

Allemaal even boeiend als actueel, maar verrassend is het niet, voor wie Pfeijffer en zijn werk de afgelopen jaren heeft gevolgd. Zoals Abbring zegt: zijn Grand Hotel Europa was met 250.000 exemplaren de best verkochte roman van 2019. Hoe groot is dan de kans dat uitgerekend de Zomergasten-kijker die niet gelezen heeft? Logischerwijs was Abbring verdergegaan waar dat boek eindigde, in plaats van het verhaal dunnetjes over te (laten) doen. Ze hadden aanvullende parallellen kunnen trekken: het verhaal over de Venetiaanse farmacia waar een teller hangt die het teruglopende inwonersaantal van Venetië aangeeft (dat kenden we al uit Grand Hotel Europa), naast die ándere teller leggen, die online bijhoudt hoeveel bootvluchtelingen er al verdronken in de Middellandse Zee, bijvoorbeeld. Ze hadden over mogelijke oplossingen kunnen spreken, over de vraag hoe we deze onmenselijke impasse doorbreken.

Abbring probeert hem nog op het seksisme in zijn werk aan te spreken

Maar zover kwam het niet, omdat de avond geen politiek pamflet moest worden, en we de mens achter de schrijver nog moesten leren kennen. De persoonlijke anekdotes die daarvoor moeten zorgen zijn fijn ontnuchterend: hoe een jonge Ilja een eigen land en dito taal bedacht – een typische ‘nerdenactiviteit’ (zijn eigen woorden!) –, hoe hij in één nacht een heel seizoen Game of Thrones erdoorheen jaste en sowieso een grote fantasy- en science fiction-liefhebber is. Deze ontboezemingen maken Pfeijffer minder ongenaakbaar, minder prestigieus dan hij wellicht lijkt: hij is ook maar een nerd die van fantasy houdt, en werd niet geboren als hoogdravende intellectueel met driedelig pak en zegelring.

Het universum van Pfeijffer bestaat, zoals het een klassieke nerd betaamt, uit visionairs en soms megalomanen, uit mensen met ideeën en verbeeldingskracht. En met mensen, zo lijkt de conclusie na tweeënhalf uur, bedoelt Pfeijffer mannen. Of het nu Berlusconi is of Lucebert, de Chinese burgemeester uit de gelijknamige documentaire of de Italiaanse arts die gestrande vluchtelingen opvangt in Fuocoammare; Abdul, Aeneas van Troje of Hemingway; de Grote Denkers of Vertellers zijn nooit vrouwen – dit kan zelfs een fantastische Dolly Parton niet goedmaken.

‘Het lijkt of er bij jou slechts twee soorten vrouwen zijn’, probeert Abbring hem even later op het seksisme in zijn werk aan te spreken: ‘vrouwen die je kunt neuken, en vrouwen die je kunt negeren.’ Nee, riposteert Pfeijffer: ‘Zo kun je dat niet zeggen; zo schrijf ik dat niet.’ Case closed, wil hij zeggen. Als Abbring hiermee geen genoegen neemt – een van de zeldzame momenten van tegengas - beroept hij zich op twee bekende verweren: we mogen de maker niet vereenzelvigen met zijn personages, en het seksisme is bovendien ironisch.

Pfeijffers kritiek op ironie als levenshouding is overtuigend

Het eerste vraagstuk – moeten we werk en maker scheiden, kán dat überhaupt; mogen we de maker aanrekenen hoe een personage handelt, is het verkeerd om bij beoordeling van een werk onze indruk van de maker mee te laten wegen – is op zich al drie uur waard, maar het gesprek gaat onvoldoende de diepte in. ‘De morele onkreukbaarheid van de kunstenaar is tegenwoordig een voorwaarde om kunst te kunnen consumeren’, zegt Pfeijffer eloquent. En dat is zijns inziens fout. Want, bezat Plato niet hoogstwaarschijnlijk ook slaven? ‘Moeten we daarom nóóit meer Plato lezen? Als we zo beginnen……’, pruilt hij. Bij deze dooddoener legt Abbring hem geen strobreed in de weg. Ze had kunnen vragen of er geen onderscheid te maken valt tussen makers die nú leven en makers die al duizenden jaren dood zijn. Is er geen nuance, geen grens? Bovendien: als Plato bij Zomergasten zou zitten, zou de Janine Abbring van de vierde eeuw v. Christus hem dan niet hebben mogen aanspreken op zijn rol als slaveneigenaar? Hier had meer ingezeten.
Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke nerd
Net zoals het gesprek over ironie, waar de schrijver zich regelmatig van bedient, maar waar de mens geen levenshouding van moet maken, aldus Pfeiffer. Dat klinkt mooi. En zijn kritiek op ironie als levenshouding is overtuigend. Maar om in geval van zijn werk te kunnen beoordelen wat ironie is en wat niet, moeten wij als lezer dus toch de mens achter de maker leren kennen. Anders zouden we de excentrieke classicus die zich zorgen maakt over het einde van de kunst, de waardering van schoonheid en ironie, en de ondergang van het Avondland zomaar heel anders kunnen inschatten. Dan zouden we hem wellicht over één kam scheren met die andere groep excentrieke mannen die zich zorgen maken over de ondergang van Europa, de teloorgang van ironie en er vaak een ouderwetse seksuele moraal op nahouden. Is het erg, als we zijn progressieve opvattingen over migratie en andere politieke thema’s, wel laten meewegen in onze beoordeling van zijn boeken? Is het niet naïef om als schrijver te denken jouw opvattingen voor de lezer niets uitmaken, dat zij niet laten meewegen wat voor mens jij bent? Want als dit onderscheid tussen werk en maker zo absoluut is, waar zitten we hier dan eigenlijk drie uur lang naar te kijken? Dat doen we toch juist omdat we willen weten wie er achter het werk schuilt?

Pfeijffer wil ons vertellen dat hij tegenwoordig minder afhankelijk is van zijn imago

En het werkt twee kanten op: niet zelden lijkt de romancier Pfeijffer erop te vertrouwen dat wij lezers ook de columnist en de mens Pfeijffer en diens standpunten kennen, en daarom begrijpen wanneer het seksisme gebezigd door het personage Ilja Leonard Pfeiffer, niets meer is dan een ironisch verbeelding van dienst ouderwetse wereldbeeld. Abbring stelt de vraag of hij, met de kennis van nu, wellicht zijn eerdere werk met een andere bril zou bekijken? Maar hier wil Pfeijffer niet aan. ‘Hier heb ik veel over gelezen, het zou me verbazen als ik me hier niet bewust van was.’ Een vrij gemakzuchtige manier om een terechte vraag over blinde vlekken te pareren.

Desondanks is het interessante materie, want het gaat ook – geïllustreerd door het Dolly Parton-fragment – over hoe imago werkt, dat een imago niet betekent dat daar geen diepgang achter schuilgaat. En het lijkt erop dat Pfeijffer ons wil vertellen dat hij tegenwoordig minder afhankelijk is van zijn imago, of dat nu dat van vrouwenverslinder, enigmatisch intellectueel of drinkende bohemien is; het is allemaal maar decorum. En toch, zoals hij zelf zegt: het decor is uiteindelijk wat je onthoudt. Daarom zou hij wel twee keer nadenken voordat hij zijn lange grijze lokken zou afknippen, geeft hij toe.

Misschien is het niet zinvol om te zoeken naar tegenstrijdigheden in zijn betoog. Is het simpelweg een kwestie van én-én: een zorgvuldig geconstrueerd imago kan bestaan náást een oprechte persoonlijkheid met diepgang en een serieuze boodschap, zoals Dolly Parton al laat zien. Een diepzinnige schrijver kan én progressief zijn in zijn opvattingen, bijvoorbeeld over migratie, klimaatverandering of populisme, én een ouderwets vrouwbeeld hebben vol tengere, beweeglijke lijfjes, ranke dijen, krokante kontjes en zachte, blote tietjes. We kunnen kunst los zien van de maker - wanneer die al eeuwen dood is bijvoorbeeld, of een kunstwerk zó belangwekkend is dat we de zwakheden van de maker voor lief nemen – maar ook de maker achter een kunstwerk wél meenemen; we kunnen telkens opnieuw die afweging maken. En zoals Pfeijffer zelf mooi besluit: we moeten sceptisch zijn én blijven geloven.

Zo komt het dus toch neer op die veelheid aan waarheden waar we de avond mee begonnen. Wie nog blijft hangen bij Pfeijffers keuzefilm Cloud Atlas krijgt dit bevestigd door personage Somni, die zegt: Truth is singular. Its “versions” are mistruths. Aangezien zij hier een autoritair regime naar de mond praat, kunnen we ervan uitgaan dat ze - ah, ironie! - juist het omgekeerde bedoelt.

Mail

Ruby Sanders is chef Tekst bij Hard//hoofd, eindredacteur bij OneWorld en omnivoor film, televisie, literatuur en eten.

Bram Dirven oordeelt, maakt en bepaalt over illustraties en is hiermee de illustratordictator bij Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Een stem van een muze

Een stem van een muze

Bij het schilderen van een portret geven kunstenaar en muze zich bloot. Het resultaat is de interpretatie van de kunstenaar. Wat nou als ook de muze zou kunnen praten? Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

AVS:

Knuffels, superhelden en opgroeien

Deze week worden onze redacteurs blij van teddyberen, een maatschappelijk relevante superheldenserie en satire in zwart-wit. Lees meer

Interview: Suzanne Wallinga van Amsterdam Art

Verzamelen voor alle leeftijden tijdens het Amsterdam Art Weekend

Interim-directeur van Amsterdam Art Suzanne Wallinga vertelt hoe zij het verzamelen van kunst toegankelijk wil maken voor iedereen. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan