Asset 14

Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke, maar tegenstrijdige nerd

Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke, maar tegenstrijdige nerd

Voor wie erop gebrand was een rode draad in de laatste Zomergasten van dit jaar, met schrijver en dichter Ilja Leonard Pfeijffer (1968), te ontdekken, leek het even alsof poep een leitmotiv zou worden deze avond. In een van de eerste fragmenten, uit de documentaire Behind the Curve, trekt flat earther Mark Sargent, als hij vertelt hoe voor hem duidelijk werd dat de aarde niet rond maar plat is, de vergelijking met een boek waarin wordt uitgelegd hoe je een ‘poop sandwich’ bereidt.

Even daarvoor zagen we hoe in de film Loro een goedlachse Berlusconi zijn kleinzoon uitlegt dat hij nooit in zijn leven in de poep heeft getrapt of zal trappen. Beide fragmenten gaan over de kunst de waarheid te bedekken met een hoop alternatieve waarheden zodat wat ‘echt’ is onzichtbaar wordt. Al dit nepnieuws doet presentator Janine Abbring denken aan het essay On bullshit van Harry Frankfurt, dat de laatste tijd vaker wordt aangehaald vanwege de actualiteitswaarde van het betoog. ‘Omdat het ook over poep gaat!’, roept Pfeijffer uit.

Dit deed weer denken aan een interview vorig jaar met Pfeijffer en zijn vriendin Stella in NRC, waarin een peri-anale fistel (Google maar niet) ter sprake kwam waardoor hij eerder geveld was. Een verplichte antibioticakuur volgde en de schrijver werd gedwongen gedurende de lengte van de kuur zijn geliefde alcohol te laten staan. De rest is geschiedenis: die plotselinge periode van droogte zou het einde betekenen van Pfeijffer de drinkende dichter, van zijn imago als bohemien-schrijver met negroni dan wel Duvel in de ene, en ganzenveer in de andere hand. Maar we lopen op de zaken vooruit.

Pfeijffer borduurt voort op de thema’s die we al kennen uit zijn werk: authenticiteit, maakbaarheid, populisme

Een rode draad blijken fecaliën niet te zijn deze avond. Wel vormen ze het startpunt voor de overkoepelende thematiek die de schrijver wil aankaarten: de verhouding tussen realiteit en fantasie, de kracht van verhalen, wat echt is, wat kunst is en wat slechts een hoop drek. Dit borduurt voort op de thema’s die we al kennen uit zijn werk: authenticiteit, maakbaarheid, populisme. Maar ook: verleden versus toekomst, migratie als universeel menselijk handelen en de verwoestende kracht van massatoerisme.

Allemaal even boeiend als actueel, maar verrassend is het niet, voor wie Pfeijffer en zijn werk de afgelopen jaren heeft gevolgd. Zoals Abbring zegt: zijn Grand Hotel Europa was met 250.000 exemplaren de best verkochte roman van 2019. Hoe groot is dan de kans dat uitgerekend de Zomergasten-kijker die niet gelezen heeft? Logischerwijs was Abbring verdergegaan waar dat boek eindigde, in plaats van het verhaal dunnetjes over te (laten) doen. Ze hadden aanvullende parallellen kunnen trekken: het verhaal over de Venetiaanse farmacia waar een teller hangt die het teruglopende inwonersaantal van Venetië aangeeft (dat kenden we al uit Grand Hotel Europa), naast die ándere teller leggen, die online bijhoudt hoeveel bootvluchtelingen er al verdronken in de Middellandse Zee, bijvoorbeeld. Ze hadden over mogelijke oplossingen kunnen spreken, over de vraag hoe we deze onmenselijke impasse doorbreken.

Abbring probeert hem nog op het seksisme in zijn werk aan te spreken

Maar zover kwam het niet, omdat de avond geen politiek pamflet moest worden, en we de mens achter de schrijver nog moesten leren kennen. De persoonlijke anekdotes die daarvoor moeten zorgen zijn fijn ontnuchterend: hoe een jonge Ilja een eigen land en dito taal bedacht – een typische ‘nerdenactiviteit’ (zijn eigen woorden!) –, hoe hij in één nacht een heel seizoen Game of Thrones erdoorheen jaste en sowieso een grote fantasy- en science fiction-liefhebber is. Deze ontboezemingen maken Pfeijffer minder ongenaakbaar, minder prestigieus dan hij wellicht lijkt: hij is ook maar een nerd die van fantasy houdt, en werd niet geboren als hoogdravende intellectueel met driedelig pak en zegelring.

Het universum van Pfeijffer bestaat, zoals het een klassieke nerd betaamt, uit visionairs en soms megalomanen, uit mensen met ideeën en verbeeldingskracht. En met mensen, zo lijkt de conclusie na tweeënhalf uur, bedoelt Pfeijffer mannen. Of het nu Berlusconi is of Lucebert, de Chinese burgemeester uit de gelijknamige documentaire of de Italiaanse arts die gestrande vluchtelingen opvangt in Fuocoammare; Abdul, Aeneas van Troje of Hemingway; de Grote Denkers of Vertellers zijn nooit vrouwen – dit kan zelfs een fantastische Dolly Parton niet goedmaken.

‘Het lijkt of er bij jou slechts twee soorten vrouwen zijn’, probeert Abbring hem even later op het seksisme in zijn werk aan te spreken: ‘vrouwen die je kunt neuken, en vrouwen die je kunt negeren.’ Nee, riposteert Pfeijffer: ‘Zo kun je dat niet zeggen; zo schrijf ik dat niet.’ Case closed, wil hij zeggen. Als Abbring hiermee geen genoegen neemt – een van de zeldzame momenten van tegengas - beroept hij zich op twee bekende verweren: we mogen de maker niet vereenzelvigen met zijn personages, en het seksisme is bovendien ironisch.

Pfeijffers kritiek op ironie als levenshouding is overtuigend

Het eerste vraagstuk – moeten we werk en maker scheiden, kán dat überhaupt; mogen we de maker aanrekenen hoe een personage handelt, is het verkeerd om bij beoordeling van een werk onze indruk van de maker mee te laten wegen – is op zich al drie uur waard, maar het gesprek gaat onvoldoende de diepte in. ‘De morele onkreukbaarheid van de kunstenaar is tegenwoordig een voorwaarde om kunst te kunnen consumeren’, zegt Pfeijffer eloquent. En dat is zijns inziens fout. Want, bezat Plato niet hoogstwaarschijnlijk ook slaven? ‘Moeten we daarom nóóit meer Plato lezen? Als we zo beginnen……’, pruilt hij. Bij deze dooddoener legt Abbring hem geen strobreed in de weg. Ze had kunnen vragen of er geen onderscheid te maken valt tussen makers die nú leven en makers die al duizenden jaren dood zijn. Is er geen nuance, geen grens? Bovendien: als Plato bij Zomergasten zou zitten, zou de Janine Abbring van de vierde eeuw v. Christus hem dan niet hebben mogen aanspreken op zijn rol als slaveneigenaar? Hier had meer ingezeten.
Ilja Leonard Pfeijffer toonde zich een klassieke nerd
Net zoals het gesprek over ironie, waar de schrijver zich regelmatig van bedient, maar waar de mens geen levenshouding van moet maken, aldus Pfeiffer. Dat klinkt mooi. En zijn kritiek op ironie als levenshouding is overtuigend. Maar om in geval van zijn werk te kunnen beoordelen wat ironie is en wat niet, moeten wij als lezer dus toch de mens achter de maker leren kennen. Anders zouden we de excentrieke classicus die zich zorgen maakt over het einde van de kunst, de waardering van schoonheid en ironie, en de ondergang van het Avondland zomaar heel anders kunnen inschatten. Dan zouden we hem wellicht over één kam scheren met die andere groep excentrieke mannen die zich zorgen maken over de ondergang van Europa, de teloorgang van ironie en er vaak een ouderwetse seksuele moraal op nahouden. Is het erg, als we zijn progressieve opvattingen over migratie en andere politieke thema’s, wel laten meewegen in onze beoordeling van zijn boeken? Is het niet naïef om als schrijver te denken jouw opvattingen voor de lezer niets uitmaken, dat zij niet laten meewegen wat voor mens jij bent? Want als dit onderscheid tussen werk en maker zo absoluut is, waar zitten we hier dan eigenlijk drie uur lang naar te kijken? Dat doen we toch juist omdat we willen weten wie er achter het werk schuilt?

Pfeijffer wil ons vertellen dat hij tegenwoordig minder afhankelijk is van zijn imago

En het werkt twee kanten op: niet zelden lijkt de romancier Pfeijffer erop te vertrouwen dat wij lezers ook de columnist en de mens Pfeijffer en diens standpunten kennen, en daarom begrijpen wanneer het seksisme gebezigd door het personage Ilja Leonard Pfeiffer, niets meer is dan een ironisch verbeelding van dienst ouderwetse wereldbeeld. Abbring stelt de vraag of hij, met de kennis van nu, wellicht zijn eerdere werk met een andere bril zou bekijken? Maar hier wil Pfeijffer niet aan. ‘Hier heb ik veel over gelezen, het zou me verbazen als ik me hier niet bewust van was.’ Een vrij gemakzuchtige manier om een terechte vraag over blinde vlekken te pareren.

Desondanks is het interessante materie, want het gaat ook – geïllustreerd door het Dolly Parton-fragment – over hoe imago werkt, dat een imago niet betekent dat daar geen diepgang achter schuilgaat. En het lijkt erop dat Pfeijffer ons wil vertellen dat hij tegenwoordig minder afhankelijk is van zijn imago, of dat nu dat van vrouwenverslinder, enigmatisch intellectueel of drinkende bohemien is; het is allemaal maar decorum. En toch, zoals hij zelf zegt: het decor is uiteindelijk wat je onthoudt. Daarom zou hij wel twee keer nadenken voordat hij zijn lange grijze lokken zou afknippen, geeft hij toe.

Misschien is het niet zinvol om te zoeken naar tegenstrijdigheden in zijn betoog. Is het simpelweg een kwestie van én-én: een zorgvuldig geconstrueerd imago kan bestaan náást een oprechte persoonlijkheid met diepgang en een serieuze boodschap, zoals Dolly Parton al laat zien. Een diepzinnige schrijver kan én progressief zijn in zijn opvattingen, bijvoorbeeld over migratie, klimaatverandering of populisme, én een ouderwets vrouwbeeld hebben vol tengere, beweeglijke lijfjes, ranke dijen, krokante kontjes en zachte, blote tietjes. We kunnen kunst los zien van de maker - wanneer die al eeuwen dood is bijvoorbeeld, of een kunstwerk zó belangwekkend is dat we de zwakheden van de maker voor lief nemen – maar ook de maker achter een kunstwerk wél meenemen; we kunnen telkens opnieuw die afweging maken. En zoals Pfeijffer zelf mooi besluit: we moeten sceptisch zijn én blijven geloven.

Zo komt het dus toch neer op die veelheid aan waarheden waar we de avond mee begonnen. Wie nog blijft hangen bij Pfeijffers keuzefilm Cloud Atlas krijgt dit bevestigd door personage Somni, die zegt: Truth is singular. Its “versions” are mistruths. Aangezien zij hier een autoritair regime naar de mond praat, kunnen we ervan uitgaan dat ze - ah, ironie! - juist het omgekeerde bedoelt.

Mail

Ruby Sanders is chef Tekst bij Hard//hoofd, eindredacteur bij OneWorld en omnivoor film, televisie, literatuur en eten.

Bram Dirven oordeelt, maakt en bepaalt over illustraties en is hiermee de illustratordictator bij Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Automatische concepten 57

Word jezelf (ook als je dat niet wilt)

Rietveld-student Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten naar de beste adviezen die zij ooit kregen. Allereerst: beeldend kunstenaar en publicist Q.S. Serafijn. Lees meer

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien het in een mondiaal verband'

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien die in een mondiaal verband'

Curator en onderzoeker Maria Rey-Lamslag is een graag geziene gast in de cultuursector. Jason Keizer gaat met haar in gesprek over haar Indische roots, over hoe het koloniale verleden doorklinkt in haar werk en over haar 'Indotiteit'. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Uitzonderingen

Uitzonderingen daargelaten

Deze week worden onze redacteurs blij van een maas in de wet, meermaals dezelfde film kijken en de kunst van Isabelle Wenzel. Lees meer

Ruimtes

Een vertrouwd lichaam om in samen te zijn

Een jaar geleden moest Charlotte de Beus opnieuw leren praten, lezen en schrijven. In deze drie gedichten onderzoekt ze met poëtische scherpte haar herstel en het lichaam als “een onbetrouwbare woning voor dakloze gedachtes.” Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Ontdekken wie je voorouders zijn geeft kracht en vertrouwen.' Zainal Umarella heeft diep verdriet gekend, maar zijn toekomstbeeld is er een van hoop dat hij aan zijn kinderen wil meegeven. Lees meer

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Een voorpublicatie uit de afstudeerbundel van Elianne van Elderen 'Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten'. Over opgroeien als buitenstaander in een dorp, een vluchtmisdrijf op een veulen, over drie vrienden en iemand die probeert om onvoorzichtig te worden. Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

Column: Over geld

Over geld

Eva vergelijkt de manier waarop ze toen en nu tegen geld aankijkt en hoe het verschil in inkomen binnen haar vriendengroep de verhoudingen heeft veranderd. Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Slaapkamerraam, wereld

Slaapkamerraam, wereld

Buiten is het nacht. Maar wat gebeurt er als je je ogen sluit? Dan kan het buiten net zo goed een zomerse dag in New York zijn. Of een sneeuwlandschap uit je jeugd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer

'Het 'Indische zwijgen’ werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

'Het 'Indische zwijgen' werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

Myrthe Groot en Romée Mulder deden samen onderzoek naar hun familiegeschiedenissen. En ze begonnen een modelabel dat nauw met die persoonlijke zoektocht samenhangt: Guave. Lees meer

ALL-IN

Een levendig gebrek aan bescheidenheid

De allereerste kunsttrialoog op Hard//hoofd. Wat vonden redacteuren Jorne Vriens, Iris van der Werff en Vivian Mac Gillavry van de tentoonstelling ALL-INN in het HEM? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Schreeuwen naar de televisie

Schreeuwen naar de televisie

Deze week worden onze redacteurs blij van het voetenwerk van Het nationale Ballet, de schoenen van Chantal Janzen en aandacht voor Palestijnse filmmaaksters. Lees meer

Hadden we dat altijd maar geweten

Hadden we dat altijd maar geweten

Emma Laura Schouten zit niet op de stoel van de schrijver, maar aan de andere kant van de tafel. Als manuscript-begeleider krijgt ze vaak de vraag of een tekst potentie heeft om Het Boek te worden. Maar heb je eigenlijk wel iets aan die vraag, en wat is het antwoord? Lees meer