Asset 14

Het Sublieme in 2015

Floris schrijft regelmatig over kunst, maar hield nooit eerder bij hoe vaak een kunstwerk hem daadwerkelijk deed huilen, dansen, hijgen of op een andere manier naar adem deed snakken. Een overzicht van Floris' sublieme kunstervaringen van het afgelopen jaar.

Gedurende 2015 hield ik op Facebook mijn sublieme ervaringen bij. Het idee ontstond nadat ik, op een middag vroeg in januari, dansend van opwinding de Serpentine Sackler Gallery in Londen uit wandelde. In de voorafgaande jaren had ik het nodige geschreven over de paradoxen van de kunstervaring, over luisteren en kijken als spelen met je eigen cognitie, over verlicht geknutsel en het trotseren van afkeer in de hedendaagse kunst. Maar wat ik nog niet had gedaan was bijhouden hoe vaak ik nu daadwerkelijk door een tentoonstelling/kunstwerk/concert/voorstelling van mijn à propos werd gebracht.

Er speelde ook iets anders mee. Een van de redenen dat ik over kunst ben gaan schrijven, was juist de behoefte om een ervaring over te brengen die anders was vervluchtigd, en om te begrijpen waar dat enthousiasme – of, veel vaker, het gebrek eraan – vandaan kwam. Twee weken voor Oud en Nieuw had ik naar adem gehapt bij de genadeloze abstracte electronica met bijbehorende visuals van Robert Henke in Lumière – en als het platform voor moderne muziek waar ik voor schreef niet net failliet was gegaan, had ik het daar een groot kunstwerk van onze tijd genoemd. Dat zou me niet nog eens gebeuren.

Julio Le Parcs - Continuel - Lumière cylindre (1966), bois, inox, lumière, moteurs

Julio Le Parc - Lumière cylindre (1966), Yann Caradec via Flickr

Al na een paar maanden was ik de tel kwijt. Dat kwam niet omdat het er zó veel waren – hoewel ik tamelijk lyrisch leef – maar omdat het moeilijk bleek te onderscheiden welke ervaringen als ‘subliem’ mochten gelden en welke niet. Om discussies over Kant, Burke en Adorno te vermijden heb ik een simpel criterium geformuleerd. Als een kunstwerk me doet huilen/dansen/hijgen of op andere manieren mijn zelfcontrole ondermijnt, en ik geniet daarvan, dan is het een sublieme ervaring. Dat brengt met zich mee dat ‘humeur’ een moeilijk uit te vlakken factor is. Maar anderzijds heb ik me in jaren semi-professioneel kijken en luisteren wel aangeleerd om mijn humeur niet te laten meewegen en mijn enthousiasme ruim baan te laten, ongeacht hoe ik me verder voel.

Uiteindelijk kwam ik uit op elf momenten. Vier ervan waren in Berlijn, waarvan drie in één week; met andere woorden, MaerzMusik was dit jaar onderhoudender dan November Music en het Holland Festival. Vijf keer was het beeldende kunst, waarvan drie keer kinetisch of optisch; vier keer muziek; twee keer film (waarvan één muziekfilm) en één keer theater (met een muzikale inslag). Dit zijn ze, in chronologische volgorde:

1. Julio Le Parc in Serpentine Sackler Gallery, Londen. Het soort kunst dat kinderen ook leuk vinden terwijl het eigenlijk heel intelligent en best complex is. Installaties waarbij licht op allerlei verschillende manieren gebroken en uitgewaaierd wordt, in hypnotiserende patronen van lichtlijnen. Ook mocht je met zuignap-dartpijltjes gooien op cartoons van nare kapitalisten.

2. John Cage, Sonatas and Interludes door Gerard Bouwhuis in Splendor, Amsterdam. Een moderne klassieker die weinig wordt uitgevoerd omdat het een godvergeten gedoe is alle schroeven, bouten en veren op de juiste plek tussen de snaren van de piano te pluggen. Het resultaat is er dan ook naar. Je hoort iets wat uit een computer lijkt te komen en vraagt je af: is dit een piano?

3. In search of meaning - Mensbeelden in globaal perspectief in De Fundatie, Zwolle. Normaal word ik niet wild van figuratieve kunst, maar deze tentoonstelling onderscheidt zich door het geheel dat er mee wordt gevormd. Het zijn, stuk voor stuk, beelden die het zwijgend uitschreeuwen en die aaneengesloten een sterk filmisch effect hebben, vooral als je door de beeldengroep van Juan Munoz heen loopt. Je zou het kunnen zien als het apolitieke broertje van Het Streven, een jaar eerder in De Fundatie - en daardoor wellicht ook menselijker en aangrijpender.

4. Liquid Room door Ictus Ensemble / Ensemble Mosaik bij MaerzMusik 2015, Berlin. Ondertussen is het ‘doorlopend concert’, dat zich door de zaal verplaatst zonder pauze tussen de stukken, al een mini-genre geworden. Het Ictus Ensemble brengt het naar the next level. Meest dramatische effect was een stuk van Marco Ciciliani, waarbij twee liggende elektrische gitaren aan weerszijden van de zaal alle denkbare zachtaardige martelingen ondergaan, alsof er een reusachtig snaarinstrument door de ruimte heen gespannen was.

5. Énumerations van Georges Aperghis / A.T.E.M., vertoond bij MaerzMusik 2015. De film komt al uit 1978. Het laat zien hoe wild en vernieuwend Georges Aperghis was toen hij met zijn Atelier Theatre et Musique in de Banlieue neerstreek en daar deze doe-het-zelf-performance in een slooppand hield. Veel geluiden en interactie gaan via gaten in de muur; instrumenten zijn o.a. een klinkende Rube-Goldberg-machine en de lichamen van de performers. Aperghis was dit jaar centrale componist bij MaerzMusik, maar jammer genoeg viel de rest van het retrospectief, en vooral zijn recente werk, vies tegen.

6. Narbe Berlin door Burkhard von Harder en FM Einheit bij The Long Now, de afsluiting van MaerzMusik 2015. Deel van een tweeluik waarbij de voormalige Oost-West-Duitse grens vanuit de lucht wordt gefilmd. Narbe Deutschland duurt twaalf uur met een tamelijk ambient soundtrack; het duurt even voordat je snapt dat die kale streep in het landschap de voormalige grens is. Narbe Berlin ramt daarentegen de politieke geschiedenis recht in je smoel, met historische geluidsopnamen en kapotgeslagen bakstenen. Een eenzame dissident belt steeds maar weer naar de Stasi om te vragen waar die muur toch voor is. En aan het einde, als we al meerdere keren ‘Wir sind das Volk’ hebben gehoord, verkondigt Erich Honecker dat de DDR nog minstens tot 2015 zal blijven bestaan. Dat was twee dagen voor de val van de muur.

7. Channa Horwitz in Kunst-Werke, Berlin. Het werk van Channa Horwitz is totale nerdcandy, met figuren die door algoritmen bepaald worden. En het ziet er nog mooi uit ook. Het is beslist geen straf om een kwartier voor zo’n algoritmische tekening te staan en te reconstrueren hoe de procedure werkt. Bewonderenswaardig geduldig en nauwkeurig uitgevoerd, zonder mystificaties of monumentaal machismo.

8. One door Lisa Verbelen in De Brakke Grond, Amsterdam én Openluchttheater Amsterdamse Bos. Is het muziek? Is het theater? Het wow-effect bestaat uit een grafische partituur van zo’n negentig meter lang, uit te voeren door één vertolkster met vier stemmen. Drie van die stemmen komen dan ook uit een potje. Tevens een instant muziekles. Elke keer als je het trucje kent, komt er een nieuwe verrassing; en zo gaan we van losse piepjes naar een vierstemmig recitatie-choraal.

9. Jennifer Townley in Kunstliefde, Utrecht. Inderdaad, ik hou van machientjes en geometrische patronen. Jennifer Townley maakt machientjes die geometrische patronen vormen. Bijvoorbeeld met twee rode draden op zes palletjes elk op twaalf tandwielen. Of met een sinusoïde geraamte. Of met een samentrekkend en uitdijend raamwerk van vierkanten en rechthoeken. Dit alles met een motortje en een paar radertjes, je zou het haast met lego kunnen nabouwen.

10. Michel Gondry, Is the man who is tall happy?, vertoond in De Balie, Amsterdam. Een filosofische animatiefilm over linguïstiek, say no more. Wat je ziet is een interview met Noam Chomsky die over zijn leven, werk en ideeën vertelt, aan een Franse tekenaar die zich als geïnteresseerde leek opstelt. Gondry maakt daar vervolgens animaties bij, soms met stukjes van het interviewbeeld erin verwerkt. En die zijn best psychedelisch, met jaren-70-kleuren.

11. Citadels: Common Structures van Matthijs Munnik bij Lekker Licht, Centraal Museum Utrecht. Aan het einde van de tentoonstelling staat een grote flikkerende zuil. ‘Groot’ als in: ongeveer vijf meter hoog. Als je de laatste zaal nadert, zie je dat het licht niet alleen maar knippert: het verandert sneller van kleur dan je oog kan volgen. Ga even zitten en je merkt dat er weirde interferentiepatronen ontstaan, of misschien is dat psychisch. Matthijs Munnik is sowieso iemand om in de gaten te houden, bij Rijksakademie Open sprong zijn presentatie er ook al uit.

Van alle werken in deze lijst kan ik wel uitleggen waarom ze me bijzonder raakten. Het probleem van het strenge criterium is meer dat er van alles buiten de boot valt omdat ik er niet van moest huilen/dansen/hijgen, soms zonder dat ik goed kan uitleggen waarom niet. Play the dance more sweetly van William Kentridge in EYE was zonder meer fantastisch, en de ZERO-tentoonstellingen in Berlijn en Amsterdam rammelen aan mijn ideeën over het ontstaan van de hedendaagse kunst. Anna Mikhailova, die drie keer moest zeuren voordat ik naar haar concert The Ultimate Project kwam, had ook een plek in deze lijst verdiend. Maar nu blijft het toch bij eervolle vermeldingen.

Verder geloof ik niet dat 2015 nou een bijzonder goed of slecht jaar was, wat kunst betreft. Terugrekenend naar 2014 en 2013 kom ik op ongeveer eenzelfde aantal sublieme ervaringen uit. Wel ging mijn persoonlijk welbevinden er sinds deze zomer behoorlijk op vooruit, maar tot dusverre leidt dat niet tot een grotere hoeveelheid sublimiteit. In Venetië bij de Biënnale had ik de drie beste dagen van mijn leven tot nu toe, en dat was zeker niet ondanks de kunst, maar toch staan ook het Noorse paviljoen, de schrootdraken van Xu Bing en zelfs de wonderdozen van Ricardo Brey niet in dit lijstje. Ik hou mijn buitengewoon opgewekte staat van de afgelopen maanden graag nog een tijdje aan om dit verder te onderzoeken.

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Telt iets als informatie als het voor de meeste mensen onleesbaar is? Alma Apt las de dichtbundel ‘Garments against Women’ van Anne Boyer. In die bundel legt zij een relatie tussen naaien en boekhouding: goede informatie hoeft net als een naaipatroon niet altijd transparant te zijn. Lees meer

Hard//talk: THIS IS MY PARK

THIS IS MY PARK

Kun je als vrouw wel stellen dat een park voor jou is? Marthe van Bronkhorst ziet in de billboards van Beyoncé meer verkooptruc dan feminisme. En stelt: het feminisme is er nog lang niet. Lees meer

Filmtrialoog: I am Greta

I am Greta

Documentairemaker Nathan Grossman portretteert Greta Thunberg tijdens haar missie om de ernst van klimaatverandering te laten doordringen bij politieke leiders. Lees meer

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Vrouwen in films reageren soms onverschrokken of ronduit agressief op het seksisme dan hun ten deel valt. Dat is spannend en zelfs bewonderenswaardig, al blijft geweld in het echte leven ongewenst. Toch kunnen we van deze films iets leren, aldus Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee. Lees meer

Nieuws in beeld: Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Illustrator Rueben Millenaar is blij dat de avondklok vanavond ingaat, al zou hij wel graag zien dat we meer aandacht hebben voor de mensen die onder de maatregel lijden. Lees meer

Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers