Het gerenoveerde Rijksmuseum gaat mee in de nationalistische trend van de politiek en keert zo terug naar 1885." /> Het gerenoveerde Rijksmuseum gaat mee in de nationalistische trend van de politiek en keert zo terug naar 1885." />
Asset 14

trots op het vaderland?

Het Rijksmuseum zal in 2013 haar deuren weer openen na een zich voortslepende renovatie. De collectie zal gericht zijn op de Nederlandse geschiedenis. Hiermee volgt het museum de nationalistische trend uit de politiek en lijkt het wat dat betreft weer terug te keren naar de uitstraling van het museum zoals het oorspronkelijk was, in 1885.

Achteraf vindt iedereen het onbegrijpelijk: dat de twee belangrijkste musea van Amsterdam vrijwel gelijktijdig hun deuren sloten voor een grootschalige verbouwing; respectievelijk in 2003 en 2004. Het Stedelijk Museum gaat dit najaar weer open - fingers crossed - maar de heropening van het Rijksmuseum is uitgesteld tot de eerste helft van 2013.

Waar het Stedelijk enkele jaren een tijdelijke behuizing vond in het Post CS-gebouw vlakbij het Centraal Station, stelde het Rijks de Philipsvleugel open voor publiek. Zevenduizend kunstwerken verdwenen in het depot, maar de belangrijkste meesterwerken zijn nog steeds te bewonderen. Dit is vooral prettig voor toeristen die de Nachtwacht willen zien, maar voor kunstliefhebbers uit eigen land is het ongelofelijk dat het Rijksmuseum nu al zeven jaar dicht is, en dat het nóg drie jaar zal duren voor we weer toegang hebben tot meer dan alleen de “masterpieces”. Naast de wereldvermaarde schilderijen uit de Gouden Eeuw bezit het Rijks namelijk ook indrukwekkende collecties op het gebied van Aziatische kunst, fotografie en kunstnijverheid; de schilderijencollectie loopt ongeveer van de vijftiende eeuw tot 1900.

Voor het “nieuwe” Rijksmuseum zullen veel historische objecten worden afgestoft; de bedoeling is dat de bezoeker straks een “chronologische wandeling” maakt door de Nederlandse historie, van 1100 tot nu. De Rijkscanon, werd vervaardigd aan de hand van museumstukken die de Nederlandse geschiedenis vertellen; van kerktimpanen uit de Middeleeuwen tot een Pim Fortuyn-vlag. Deze canon sluit aan op de officiële Canon van Nederland door de commissie-van Oostrom. De honderdduizenden objecten (o.a. scheepsmodellen, sculpturen, archeologische vondsten, wapens, kleding) zullen een “visual account” geven van de Nederlandse geschiedenis. Op de website van het museum staat over de geschiedeniscollectie de verwarrende zin: “The items in the Rijksmuseum collection cover the entire spectrum and together form a single historical memory.”

Het Rijks speelt duidelijk in op het feit dat er de laatste jaren een hernieuwde interesse in de vaderlandse geschiedenis is ontstaan; de Canon van Nederland is één uiting van deze herwaardering, maar denk bijvoorbeeld ook aan de publieke poll voor “De Grootste Nederlander” die de KRO in 2004 hield. Pim Fortuyn won nipt, maar in de top tien stonden ook vaderlandse helden Willem van Oranje, Erasmus, Michiel de Ruyter, Anthonie van Leeuwenhoek en, natuurlijk, Rembrandt van Rijn. In 2006 werd, in de slipstream van de nieuwe Canon, besloten tot de stichting van een Nationaal Historisch Museum. (Het NHM zal in 2011 haar deuren openen in Arnhem.)

De hang naar goede oude vaderlandse helden lijkt vooral afkomstig uit de onderbuik van de samenleving; de angst voor buitenlanders en de teloorgang van de Nederlandse normen en waarden. Op televisie zijn programma’s als Wat Vindt Nederland en Ik Hou van Holland populair. Rita Verdonk noemde haar politieke partij Trots op Nederland, Geert Wilders roemt de heldendaden van de Nederlandse Staten-Generaal tijdens de Tachtigjarige Oorlog en spreekt van “patriottisme”. Nationalisme mág weer. En dat zien we nu terug in het Rijksmuseum.

Maar hoe zat het dan in het oude Rijksmuseum? Het gebouw aan de Stadhouderskade werd in 1885 voltooid. Een aantal zeer kostbare collecties werden nu samengevoegd en de katholieke architect Pierre Cuypers, die voornamelijk kerken ontwierp, had er een ware kathedraal voor de Nederlandse schilderkunst van gemaakt, compleet met gewelven en muurschilderingen. Het Rijksmuseum was in 1885 een gesamtkunstwerk, met als kloppend hart de Eregalerij waar de grote meesters werden tentoongesteld. Op oude foto’s is te zien dat er sprake was van een lichte vorm van horror vacuii (angst voor de leegte); de schilderijen hangen wall to wall omlijst door zware draperieën en de bogen en gewelven zijn nogal druk gedecoreerd. Kunsthistoricus Frans Grijzenhout schreef over het oorspronkelijke Rijksmuseum: “Het doel was uitdrukking te geven aan één aspect van de Nederlandse geschiedenis: de glorie van de Nederlandse schilderschool van de zestiende en zeventiende eeuw als geheel.” Nationalisme als ideologie was in deze periode zo diep ingebed in de maatschappij, dat het als vanzelfsprekend deel uitmaakte van de identiteit van het museum. Er was geen onderscheid tussen kunst en geschiedenis; het Rijksmuseum stond voor de glorie van de Nederlandse natie waaruit kunstenaars als Rembrandt, van der Helst en Ruysdael waren voortgekomen.

In 1928 kwam er een nieuwe directeur die een aantal veranderingen doorvoerde: de schilderijen kregen meer ruimte, de nadruk lag op het kunsthistorische kader en niet zozeer op de heroïsche geschiedenis van de Gouden Eeuw. In 1957 nam directeur drie, jonkheer Roëll, een revolutionaire beslissing: alle wanden werden wit geverfd, de gewelfde plafonds verlaagd. Het was over met de ouderwetse muurschilderingen en decoraties, over met de vooroorlogse ideeën over kunst. Hoewel het Rijks van buiten nog steeds de neogotische kunsttempel van Cuypers was, creëerde Roëll een moderne, strakke sfeer. In de daaropvolgende jaren werd deze zakelijke uitstraling grotendeels gehandhaafd.

Eind jaren negentig werden de eerste plannen ingediend voor een grootschalige renovatie van het museum. Het Spaanse architectenbureau ‘Cruz y Ortiz’ werd aangesteld om een nieuwe aanbouw te ontwerpen, waar nog zeer veel haken en ogen aan bleken te zitten toen de aloude Onderdoorgang (de fietstunnel onder het museum die een letterlijke poort van Amsterdam-Zuid naar het centrum vormde) dreigde te verdwijnen. Uiteindelijk werden Cruz en Ortiz gedwongen hun plannen aan te passen: de Amsterdammer bleek meer gehecht aan het fietstunneltje dan men had gedacht. Hierop volgden gênante budgetoverschrijdingen (oplopend tot veertien miljoen euro) die leidden tot Kamervragen, waarna het Rijks werd gedwongen een geheel nieuwe aanbestedingsprocedure op te starten. Terwijl fout op fout werd gestapeld en iedereen over elkaar heen viel met kritiek die vooral was gericht op het vermaledijde fietstunneltje, was het herstel van veel oorspronkelijke ornamenten al begonnen. Restaurateurs krabden laag voor laag de nieuwe zakelijkheid van de twintigste eeuw van Cuypers’ nationalistisch-barokke decoratieprogramma af.

En dat brengt mij weer terug bij de kern: waarom is men bijna honderd jaar bezig geweest het Rijksmuseum van 1885 - een statische toonzaal voor Grote Meesters en VOC-artefacten - om te turnen tot een witgepleisterd en modern museum voor (internationale) kunst en geschiedenis, en is men nu opeens bezig de heroïsche muurschilderingen in de Eregalerij te herstellen?

De museumwereld is onderhevig aan trends, en het Rijksmuseum gaat mee in de “geschiedenistrend”, zoals directeur Roëll in navolging van Willem Sandberg in het Stedelijk Museum ooit de witkwast ter hand nam. Maar dat was een trend uit de kunstwereld, en deze trend is politiek. Het Nationaal Historisch Museum was een initiatief van Jan Marijnissen en Maxime Verhagen, en was deels een reactie op het maatschappelijke onbehagen sinds de moorden op Fortuyn en Theo van Gogh. Begrippen als “vaderlandse geschiedenis” en “volkshelden” hadden lang een onaangenaam nationalistisch tintje, want hing onze historie niet aan elkaar van kolonialisme, slavernij en uitbuiting? De angst voor on-Nederlandse elementen heeft er echter voor gezorgd dat de blik weer naar binnen is gekeerd, dat we op zoek zijn naar veiligheid en vooral afwijzen wat we niet kennen.

Hoe zal dit gegeven zich gaan vertalen in het nieuwe Rijksmuseum? Zullen we, lopend door de Eregalerij, weer het gevoel hebben dat we in een kerk zijn die gewijd is aan de roemrijke Nederlandse historie, met de Nachtwacht als altaarstuk? Wat is die “single historical memory” die het Museum tracht uit te dragen? Hangt de Pim Fortuyn-vlag straks in één van de gerestaureerde toonzalen, naast het portret van Johan de Witt door Caspar Netscher uit 1660-1700, een foto van het huwelijk van Máxima en Willem-Alexander en de Acte van Verlaetinghe uit 1581?

Toegegeven, het Rijks benadrukt dat de bezoekers de historische objecten “vanuit hun eigen perspectief” moeten bekijken. Het wordt vast een feest om het gerestaureerde en opgeknapte museum te bezoeken, de collectie weer in al haar glorie te kunnen bewonderen en het prachtige gebouw van Cuypers te kunnen zien als kunstwerk op zichzelf. Maar kunst en politiek is een gevaarlijke combinatie, en hopelijk zal de geschiedenishype bij de volgende directeur weer zijn vervangen door een artistieke trend. Want nu ziet het ernaar uit dat het Rijksmuseum van 2013 ook weer een beetje het Rijksmuseum van 1885 zal zijn. En dat is in ideologisch opzicht geen vooruitgang.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Hoe goedgelovig mag een mens eigenlijk zijn? Waar Eva van den Boogaard soms dwangmatig eerlijk is, blijkt haar neef F. regelmatig informatie aan haar te verstrekken die niet klopt. Lees meer

Automatische concepten 70

Vertrouw de dingen die je met gemak doet

Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten van de Gerrit Rietveld Academie naar het beste advies dat zij ooit kregen. Vandaag: Geert Mul, die onder meer computeranimaties, installaties en sculpturen maakt. 'Als iets geforceerd was, dacht ik dat dat dan wel kunst zou zijn.' Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer