Het gerenoveerde Rijksmuseum gaat mee in de nationalistische trend van de politiek en keert zo terug naar 1885." /> Het gerenoveerde Rijksmuseum gaat mee in de nationalistische trend van de politiek en keert zo terug naar 1885." />
Asset 14

trots op het vaderland?

Het Rijksmuseum zal in 2013 haar deuren weer openen na een zich voortslepende renovatie. De collectie zal gericht zijn op de Nederlandse geschiedenis. Hiermee volgt het museum de nationalistische trend uit de politiek en lijkt het wat dat betreft weer terug te keren naar de uitstraling van het museum zoals het oorspronkelijk was, in 1885.

Achteraf vindt iedereen het onbegrijpelijk: dat de twee belangrijkste musea van Amsterdam vrijwel gelijktijdig hun deuren sloten voor een grootschalige verbouwing; respectievelijk in 2003 en 2004. Het Stedelijk Museum gaat dit najaar weer open - fingers crossed - maar de heropening van het Rijksmuseum is uitgesteld tot de eerste helft van 2013.

Waar het Stedelijk enkele jaren een tijdelijke behuizing vond in het Post CS-gebouw vlakbij het Centraal Station, stelde het Rijks de Philipsvleugel open voor publiek. Zevenduizend kunstwerken verdwenen in het depot, maar de belangrijkste meesterwerken zijn nog steeds te bewonderen. Dit is vooral prettig voor toeristen die de Nachtwacht willen zien, maar voor kunstliefhebbers uit eigen land is het ongelofelijk dat het Rijksmuseum nu al zeven jaar dicht is, en dat het nóg drie jaar zal duren voor we weer toegang hebben tot meer dan alleen de “masterpieces”. Naast de wereldvermaarde schilderijen uit de Gouden Eeuw bezit het Rijks namelijk ook indrukwekkende collecties op het gebied van Aziatische kunst, fotografie en kunstnijverheid; de schilderijencollectie loopt ongeveer van de vijftiende eeuw tot 1900.

Voor het “nieuwe” Rijksmuseum zullen veel historische objecten worden afgestoft; de bedoeling is dat de bezoeker straks een “chronologische wandeling” maakt door de Nederlandse historie, van 1100 tot nu. De Rijkscanon, werd vervaardigd aan de hand van museumstukken die de Nederlandse geschiedenis vertellen; van kerktimpanen uit de Middeleeuwen tot een Pim Fortuyn-vlag. Deze canon sluit aan op de officiële Canon van Nederland door de commissie-van Oostrom. De honderdduizenden objecten (o.a. scheepsmodellen, sculpturen, archeologische vondsten, wapens, kleding) zullen een “visual account” geven van de Nederlandse geschiedenis. Op de website van het museum staat over de geschiedeniscollectie de verwarrende zin: “The items in the Rijksmuseum collection cover the entire spectrum and together form a single historical memory.”

Het Rijks speelt duidelijk in op het feit dat er de laatste jaren een hernieuwde interesse in de vaderlandse geschiedenis is ontstaan; de Canon van Nederland is één uiting van deze herwaardering, maar denk bijvoorbeeld ook aan de publieke poll voor “De Grootste Nederlander” die de KRO in 2004 hield. Pim Fortuyn won nipt, maar in de top tien stonden ook vaderlandse helden Willem van Oranje, Erasmus, Michiel de Ruyter, Anthonie van Leeuwenhoek en, natuurlijk, Rembrandt van Rijn. In 2006 werd, in de slipstream van de nieuwe Canon, besloten tot de stichting van een Nationaal Historisch Museum. (Het NHM zal in 2011 haar deuren openen in Arnhem.)

De hang naar goede oude vaderlandse helden lijkt vooral afkomstig uit de onderbuik van de samenleving; de angst voor buitenlanders en de teloorgang van de Nederlandse normen en waarden. Op televisie zijn programma’s als Wat Vindt Nederland en Ik Hou van Holland populair. Rita Verdonk noemde haar politieke partij Trots op Nederland, Geert Wilders roemt de heldendaden van de Nederlandse Staten-Generaal tijdens de Tachtigjarige Oorlog en spreekt van “patriottisme”. Nationalisme mág weer. En dat zien we nu terug in het Rijksmuseum.

Maar hoe zat het dan in het oude Rijksmuseum? Het gebouw aan de Stadhouderskade werd in 1885 voltooid. Een aantal zeer kostbare collecties werden nu samengevoegd en de katholieke architect Pierre Cuypers, die voornamelijk kerken ontwierp, had er een ware kathedraal voor de Nederlandse schilderkunst van gemaakt, compleet met gewelven en muurschilderingen. Het Rijksmuseum was in 1885 een gesamtkunstwerk, met als kloppend hart de Eregalerij waar de grote meesters werden tentoongesteld. Op oude foto’s is te zien dat er sprake was van een lichte vorm van horror vacuii (angst voor de leegte); de schilderijen hangen wall to wall omlijst door zware draperieën en de bogen en gewelven zijn nogal druk gedecoreerd. Kunsthistoricus Frans Grijzenhout schreef over het oorspronkelijke Rijksmuseum: “Het doel was uitdrukking te geven aan één aspect van de Nederlandse geschiedenis: de glorie van de Nederlandse schilderschool van de zestiende en zeventiende eeuw als geheel.” Nationalisme als ideologie was in deze periode zo diep ingebed in de maatschappij, dat het als vanzelfsprekend deel uitmaakte van de identiteit van het museum. Er was geen onderscheid tussen kunst en geschiedenis; het Rijksmuseum stond voor de glorie van de Nederlandse natie waaruit kunstenaars als Rembrandt, van der Helst en Ruysdael waren voortgekomen.

In 1928 kwam er een nieuwe directeur die een aantal veranderingen doorvoerde: de schilderijen kregen meer ruimte, de nadruk lag op het kunsthistorische kader en niet zozeer op de heroïsche geschiedenis van de Gouden Eeuw. In 1957 nam directeur drie, jonkheer Roëll, een revolutionaire beslissing: alle wanden werden wit geverfd, de gewelfde plafonds verlaagd. Het was over met de ouderwetse muurschilderingen en decoraties, over met de vooroorlogse ideeën over kunst. Hoewel het Rijks van buiten nog steeds de neogotische kunsttempel van Cuypers was, creëerde Roëll een moderne, strakke sfeer. In de daaropvolgende jaren werd deze zakelijke uitstraling grotendeels gehandhaafd.

Eind jaren negentig werden de eerste plannen ingediend voor een grootschalige renovatie van het museum. Het Spaanse architectenbureau ‘Cruz y Ortiz’ werd aangesteld om een nieuwe aanbouw te ontwerpen, waar nog zeer veel haken en ogen aan bleken te zitten toen de aloude Onderdoorgang (de fietstunnel onder het museum die een letterlijke poort van Amsterdam-Zuid naar het centrum vormde) dreigde te verdwijnen. Uiteindelijk werden Cruz en Ortiz gedwongen hun plannen aan te passen: de Amsterdammer bleek meer gehecht aan het fietstunneltje dan men had gedacht. Hierop volgden gênante budgetoverschrijdingen (oplopend tot veertien miljoen euro) die leidden tot Kamervragen, waarna het Rijks werd gedwongen een geheel nieuwe aanbestedingsprocedure op te starten. Terwijl fout op fout werd gestapeld en iedereen over elkaar heen viel met kritiek die vooral was gericht op het vermaledijde fietstunneltje, was het herstel van veel oorspronkelijke ornamenten al begonnen. Restaurateurs krabden laag voor laag de nieuwe zakelijkheid van de twintigste eeuw van Cuypers’ nationalistisch-barokke decoratieprogramma af.

En dat brengt mij weer terug bij de kern: waarom is men bijna honderd jaar bezig geweest het Rijksmuseum van 1885 - een statische toonzaal voor Grote Meesters en VOC-artefacten - om te turnen tot een witgepleisterd en modern museum voor (internationale) kunst en geschiedenis, en is men nu opeens bezig de heroïsche muurschilderingen in de Eregalerij te herstellen?

De museumwereld is onderhevig aan trends, en het Rijksmuseum gaat mee in de “geschiedenistrend”, zoals directeur Roëll in navolging van Willem Sandberg in het Stedelijk Museum ooit de witkwast ter hand nam. Maar dat was een trend uit de kunstwereld, en deze trend is politiek. Het Nationaal Historisch Museum was een initiatief van Jan Marijnissen en Maxime Verhagen, en was deels een reactie op het maatschappelijke onbehagen sinds de moorden op Fortuyn en Theo van Gogh. Begrippen als “vaderlandse geschiedenis” en “volkshelden” hadden lang een onaangenaam nationalistisch tintje, want hing onze historie niet aan elkaar van kolonialisme, slavernij en uitbuiting? De angst voor on-Nederlandse elementen heeft er echter voor gezorgd dat de blik weer naar binnen is gekeerd, dat we op zoek zijn naar veiligheid en vooral afwijzen wat we niet kennen.

Hoe zal dit gegeven zich gaan vertalen in het nieuwe Rijksmuseum? Zullen we, lopend door de Eregalerij, weer het gevoel hebben dat we in een kerk zijn die gewijd is aan de roemrijke Nederlandse historie, met de Nachtwacht als altaarstuk? Wat is die “single historical memory” die het Museum tracht uit te dragen? Hangt de Pim Fortuyn-vlag straks in één van de gerestaureerde toonzalen, naast het portret van Johan de Witt door Caspar Netscher uit 1660-1700, een foto van het huwelijk van Máxima en Willem-Alexander en de Acte van Verlaetinghe uit 1581?

Toegegeven, het Rijks benadrukt dat de bezoekers de historische objecten “vanuit hun eigen perspectief” moeten bekijken. Het wordt vast een feest om het gerestaureerde en opgeknapte museum te bezoeken, de collectie weer in al haar glorie te kunnen bewonderen en het prachtige gebouw van Cuypers te kunnen zien als kunstwerk op zichzelf. Maar kunst en politiek is een gevaarlijke combinatie, en hopelijk zal de geschiedenishype bij de volgende directeur weer zijn vervangen door een artistieke trend. Want nu ziet het ernaar uit dat het Rijksmuseum van 2013 ook weer een beetje het Rijksmuseum van 1885 zal zijn. En dat is in ideologisch opzicht geen vooruitgang.

Mail

Sanne Rispens

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

:Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

Oproep: Wie illustreert de erotische verhalen van het Rode Oor?

De Stoute Stift is de gloednieuwe illustratiewedstrijd van deBuren, Stripgids, Hard//hoofd en Stichting Nieuwe Helden. Meedoen? De deadline is 1 mei 2024 (10:00). Lees meer

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva heeft u toegevoegd aan een nieuwe groepschat

Eva nodigt twee vrienden uit om bij haar te komen eten. Ze hoopt dat dit het begin zal zijn van een nieuwe vriendengroep. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn 1

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Marthe van Bronkhorst bekijkt hypocrisie als spectrum: hoe hypocriet ben jij op een schaal van Frans Bauer tot Johan Derksen? Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

In je eentje achterblijven

In je eentje achterblijven

Als vriendin K. op een date gaat, denkt Eva van den Boogaard na over hun onuitgesproken pact. Zo lang ze beiden ongelukkig in de liefde zijn, hebben ze elkaar. Maar wat als er iemand dat pact uitstapt? Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Fatma Shanan: de lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn 1

Fatma Shanan | De lichtelijke melancholie van het zomerse alleen zijn

Een oase van rust midden in Berlijn. De kleine geschilderde landschappen en zelfportretten in de natuur van Fatma Shanan (1986, Israël) komen goed tot hun recht in de expositieruimte van Dittriech en Schlechtriem. De tentoonstelling ‘The Inn River’ bestaat uit een bescheiden aantal van negen schilderijen. Aucke Paulusma laat zien dat een aandachtige observatie loont, maar dat de schilderijen laten niet per se een vrolijke indruk achterlaten. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Geld lenen

Geld lenen

‘Het spijt me,’ zeg ik. ‘Voor dit alles.’ Ik gebaar om me heen. ‘Voor Nederland.’ In deze column van Anne Schepers ontmoeten twee vrouwen, die uitkijken naar hun avond in een wijnbar, een man die een treinkaartje naar Ter Apel bij elkaar probeert te sprokkelen. Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer