Vijftig jaar lang verzamelde Jacobus Kloppenburg alles wat hij kon vinden. Hij sleepte het naar zijn zolder en doopte het geheel 'Het Archief van de Toekomst'. Ternauwernood van de vuilnisbelt gered, wordt het nu tentoongesteld.
Langs de snelweg, niet ver van Antwerpen, staat een merkwaardig kunstwerk op het terrein van de Verbeke Foundation: dertien zeecontainers zijn er zo opgestapeld dat ze een klein paviljoen vormen. Het ontwerp is van de Amsterdamse kunstenaar Jacobus Kloppenburg. Het geheel heeft wel wat weg van de architectuur van Gerrit Rietveld, sober, rechtlijnig. De metalen trappen en smalle gangen die de containers verbinden, bieden toegang tot de wondere wereld van het Archief voor de Toekomst.
Als je er binnen komt is het eerste wat opvalt de ingetogen rommelige sfeer, die in fel contrast staat met de strakke buitenkant. Een klein zelfportret van de kunstenaar hangt in het eerste vertrek, uitgesneden uit een halve avocadoschil. Links daarvan staat in een zuinig lettertype zonder schreef het adagio van de tentoonstelling: TRASHTHETICAL LITERARTURE / VISIBLE LANGUAGE OF A CULTURE.
Lang voordat Kloppenburgs kunst bij de kunstinstelling van Verbeke terecht kwam, bevond het Archief voor de Toekomst zich op de bovenste verdiepingen van pakhuis De Pelikaan aan de Lauriergracht in Amsterdam. Het archief, dat bestond uit door Kloppenburg verzameld afval waar hij kunst van maakte, werd brandgevaarlijk verklaard en vervolgens in 1997 door de gemeente afgevoerd in dertien zeecontainers. De rekening voor de opslag was overigens voor Kloppenburg zelf, toen al op hoge leeftijd en levend van een AOW. Elf jaar later ging de gemeente, te midden van eindeloos getouwtrek tussen kunstkenners, museumdirecteuren en kunstenaars, over tot vernietiging.
Het Archief
Kloppenburg (83), die tijdens de Tweede Wereldoorlog al op de Lauriergracht in Amsterdam woonde, klom in zijn jeugd vaak stiekem bij het pand van zijn toekomstige atelier naar binnen. De Pelikaan gaf toen onderdak aan de Wagnervereniging, een toneelvereniging gewijd aan het werk van Wagner. Het moet dan ook daar geweest zijn, tussen de decorstukken van Der Ring des Nibelungen en de Götterdämmerung dat hij de inspiratie opdeed die later leidde tot zijn eigen Gesamtkunstwerk. In 1963, toen de Wagnervereniging verhuisde, huurde hij de bovenste etages als atelier.
Kloppenburgs ervaringen tijdens de winter van '44-'45 en de daarbij passende economie van uitlikken, schrapen en hergebruik, vormen een rode draad in zijn oeuvre. Weggooien is zonde, hergebruik is kunst! Op de fiets struinde hij dag in dag uit de Amsterdamse grachten af en was hij te vinden op het Waterlooplein. Alles wat zijn aandacht trok zeulde hij mee op de bagagedrager. Kartonnen dozen vol rommel bond hij achterop, vastgesnoerd met oude fietsbanden en stropdassen. Terug bij de Pelikaan takelde hij zijn objets trouvés naar boven en bouwde zo gestaag verder aan zijn archief.
Hoewel Kloppenburg veel tijd doorbracht in Duitsland, waar hij in aanraking kwam met de beweging rond Joseph Beuys, werkte hij ook steeds in zijn Amsterdamse atelier. In de jaren tachtig vergaarde hij zelfs enige roem in zijn geboortestad. Nadat hij met zijn grote pasteltekeningen op bruin pakpapier in Museum Fodor tentoonstelde, moest hij zijn deurbel saboteren om niet gestoord te worden door de toeloop van geïnteresseerde kopers. Het Parool van 24 december 1985 beschreef de tentoonstelling als "ronduit opzienbarend". Kloppenburg was zelf alleen niet gediend van zoveel aandacht en trok zich terug in Duitsland tot de storm was overgewaaid. Hij weigerde te verkopen. Het geheel móest en zou bij elkaar blijven.
Overblijfselen
Het paviljoen bij de Verbeke Foundation huisvest wat vandaag de dag nog over is van het oorspronkelijke Archief. Beschilderde autodeuren, opengevouwen melkpakken, bonbondoosjes, alles gebruikte hij om op te tekenen. Het resultaat is een zeer fijnzinnig mengsel tussen reclamecultuur en kunst. De inhoud van dat archief was ‘de zichtbare taal van een cultuur’. De constante verwerking van het afgedankte moet worden gezien als een kritiek op de consumptiemaatschappij van na de oorlog. Als een haast sedimentvormende kracht is die consumptie zichtbaar in de lagen van het archief.
Dat bij de gedeeltelijke vernietiging van het archief in 2008 het gros van die pastels en talloze andere werken verloren is gegaan, is een blamage. Maar enige troost vindt de kunstenaar in de hernieuwde aandacht. Het Mondriaan Fonds financierde de bouw van het paviljoen bij de Verbeke Foundation en de Volkskrant kopte in een artikel over de opening ‘Trash XXL’. Zijn werk wordt door de krant op twee volle pagina’s breed uitgemeten. En zij die afgelopen december op de opening waren, konden de man zelf op de tentoonstelling gewoon zien rondschuifelen. Hij oogt optimistisch en maakt nog steeds meerdere werken per dag.
Dit is een gastbijdrage van Mathijs Gomperts. Mathijs (1988) is filosoof en onderzoeker.In het verleden werkte hij onder andere als programmamaker bij literair podium Perdu en was hij hoofdredacteur van filosofieblad Cimedart. Tegenwoordig geeft hij filosofieles aan het voortgezet onderwijs in Amstelveen.
