Asset 14

Het Archief voor de Toekomst

Vijftig jaar lang verzamelde Jacobus Kloppenburg alles wat hij kon vinden. Hij sleepte het naar zijn zolder en doopte het geheel 'Het Archief van de Toekomst'. Ternauwernood van de vuilnisbelt gered, wordt het nu tentoongesteld.

Langs de snelweg, niet ver van Antwerpen, staat een merkwaardig kunstwerk op het terrein van de Verbeke Foundation: dertien zeecontainers zijn er zo opgestapeld dat ze een klein paviljoen vormen. Het ontwerp is van de Amsterdamse kunstenaar Jacobus Kloppenburg. Het geheel heeft wel wat weg van de architectuur van Gerrit Rietveld, sober, rechtlijnig. De metalen trappen en smalle gangen die de containers verbinden, bieden toegang tot de wondere wereld van het Archief voor de Toekomst.

Als je er binnen komt is het eerste wat opvalt de ingetogen rommelige sfeer, die in fel contrast staat met de strakke buitenkant. Een klein zelfportret van de kunstenaar hangt in het eerste vertrek, uitgesneden uit een halve avocadoschil. Links daarvan staat in een zuinig lettertype zonder schreef het adagio van de tentoonstelling: TRASHTHETICAL LITERARTURE / VISIBLE LANGUAGE OF A CULTURE.

Lang voordat Kloppenburgs kunst bij de kunstinstelling van Verbeke terecht kwam, bevond het Archief voor de Toekomst zich op de bovenste verdiepingen van pakhuis De Pelikaan aan de Lauriergracht in Amsterdam. Het archief, dat bestond uit door Kloppenburg verzameld afval waar hij kunst van maakte, werd brandgevaarlijk verklaard en vervolgens in 1997 door de gemeente afgevoerd in dertien zeecontainers. De rekening voor de opslag was overigens voor Kloppenburg zelf, toen al op hoge leeftijd en levend van een AOW. Elf jaar later ging de gemeente, te midden van eindeloos getouwtrek tussen kunstkenners, museumdirecteuren en kunstenaars, over tot vernietiging.

Het Archief

Kloppenburg (83), die tijdens de Tweede Wereldoorlog al op de Lauriergracht in Amsterdam woonde, klom in zijn jeugd vaak stiekem bij het pand van zijn toekomstige atelier naar binnen. De Pelikaan gaf toen onderdak aan de Wagnervereniging, een toneelvereniging gewijd aan het werk van Wagner. Het moet dan ook daar geweest zijn, tussen de decorstukken van Der Ring des Nibelungen en de Götterdämmerung dat hij de inspiratie opdeed die later leidde tot zijn eigen Gesamtkunstwerk. In 1963, toen de Wagnervereniging verhuisde, huurde hij de bovenste etages als atelier.

Kloppenburgs ervaringen tijdens de winter van '44-'45 en de daarbij passende economie van uitlikken, schrapen en hergebruik, vormen een rode draad in zijn oeuvre. Weggooien is zonde, hergebruik is kunst! Op de fiets struinde hij dag in dag uit de Amsterdamse grachten af en was hij te vinden op het Waterlooplein. Alles wat zijn aandacht trok zeulde hij mee op de bagagedrager. Kartonnen dozen vol rommel bond hij achterop, vastgesnoerd met oude fietsbanden en stropdassen. Terug bij de Pelikaan takelde hij zijn objets trouvés naar boven en bouwde zo gestaag verder aan zijn archief.

Hoewel Kloppenburg veel tijd doorbracht in Duitsland, waar hij in aanraking kwam met de beweging rond Joseph Beuys, werkte hij ook steeds in zijn Amsterdamse atelier. In de jaren tachtig vergaarde hij zelfs enige roem in zijn geboortestad. Nadat hij met zijn grote pasteltekeningen op bruin pakpapier in Museum Fodor tentoonstelde, moest hij zijn deurbel saboteren om niet gestoord te worden door de toeloop van geïnteresseerde kopers. Het Parool van 24 december 1985 beschreef de tentoonstelling als "ronduit opzienbarend". Kloppenburg was zelf alleen niet gediend van zoveel aandacht en trok zich terug in Duitsland tot de storm was overgewaaid. Hij weigerde te verkopen. Het geheel móest en zou bij elkaar blijven.

Overblijfselen

Het paviljoen bij de Verbeke Foundation huisvest wat vandaag de dag nog over is van het oorspronkelijke Archief. Beschilderde autodeuren, opengevouwen melkpakken, bonbondoosjes, alles gebruikte hij om op te tekenen. Het resultaat is een zeer fijnzinnig mengsel tussen reclamecultuur en kunst. De inhoud van dat archief was ‘de zichtbare taal van een cultuur’. De constante verwerking van het afgedankte moet worden gezien als een kritiek op de consumptiemaatschappij van na de oorlog. Als een haast sedimentvormende kracht is die consumptie zichtbaar in de lagen van het archief.

Dat bij de gedeeltelijke vernietiging van het archief in 2008 het gros van die pastels en talloze andere werken verloren is gegaan, is een blamage. Maar enige troost vindt de kunstenaar in de hernieuwde aandacht. Het Mondriaan Fonds financierde de bouw van het paviljoen bij de Verbeke Foundation en de Volkskrant kopte in een artikel over de opening ‘Trash XXL’. Zijn werk wordt door de krant op twee volle pagina’s breed uitgemeten. En zij die afgelopen december op de opening waren, konden de man zelf op de tentoonstelling gewoon zien rondschuifelen. Hij oogt optimistisch en maakt nog steeds meerdere werken per dag.

Dit is een gastbijdrage van Mathijs Gomperts. Mathijs (1988) is filosoof en onderzoeker.In het verleden werkte hij onder andere als programmamaker bij literair podium Perdu en was hij hoofdredacteur van filosofieblad Cimedart. Tegenwoordig geeft hij filosofieles aan het voortgezet onderwijs in Amstelveen.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer

Column: Tot op het bot

Tot op het bot

Een oude brief van een vriendin voert Eva terug naar een periode waarin het wat minder lekker met haar ging. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer