"Van uw belastinggeld: een nieuwe generatie overaanbod. Gegarandeerd hoogdrempelig", staat er in kapitalen op de gevel van Theater Kikker in Utrecht. Dit kleine theater presenteerde afgelopen week met ijzersterke leuzen haar nieuwe programma vol veelbelovende acteurs, mimespelers, stenenstapelaars, wereldverbeteraars en gitaarpingelaars. In vier dagen speelden er tien voorstellingen van theatermakers "die afstudeerden in een tijd waarin Nederland lijkt te kotsen op iedereen die de boel een pietsje mooier wil maken", aldus gastprogrammeur Oscar Kocken. Hoe moeten de kunsten, inclusief programmeurs, instellingen, journalisten, theoretici, reageren op het verwijt dat kunst vooral wordt gemaakt voor een links, elitair clubje, dat het geen algemeen belang dient en dus ook niet gefinancierd hoeft te worden door de overheid?
De Vlaamse socioloog Pascal Gielen sprak aan het begin van het theaterseizoen in Brussel de State of the Union uit, een jaarlijkse toespraak, gehouden door iemand uit de kunsten. Gielen, die in de afgelopen jaren veel vaker heeft geschreven over de autonomie van kunst, bekritiseerde het bestuursjargon van efficiëntie en management, de evidence-based policy die de schijn heeft van neutraliteit ("De cijfers spreken voor zich, nietwaar?") maar in wezen een sterk staaltje neoliberale politiek is. Dit jargon werd zonder problemen overgenomen door andere sectoren, waaronder cultuur, en was in feite een voorbode van het huidige, kunstvijandige klimaat. Onder het mom van "cultureel ondernemerschap" moet kunst nu de markt op om verkocht te worden als warme, zoete broodjes - immers ook een luxeproduct. Wat te doen?
Geen slachtoffer zijn van de situatie, politiek stelling nemen, de eigen waarden en overtuigingen formuleren en het neoliberale jargon de rug toekeren, schrijft Gielen. In Utrecht zijn ze alvast begonnen. Daar was de slachtofferrol ver te zoeken. Rebekka de Wit, net afgestudeerd in woordkunst, klom op het podium en overdonderde de zaal in een dik uur met een sterk staaltje intelligente, persoonlijke en politieke retoriek. Van mijn belastinggeld, met liefde.

Door Roos Euwe

Twee jaar geleden was ik in Israël. Vlakbij de woning van de premier stond een Gilad Shalit-tent waar Israëlische vrouwen met droevige gezichten om de beurt de wacht hielden. Overal hingen foto’s van die bleke jongen, die blijkbaar vóór zijn gevangenneming ook al niet zo vrolijk was. Er was een levensgrote kartonnen foto van de jonge soldaat, maar het hoofd was geknakt en werd met tape en een ingenieuze stokconstructie omhoog gehouden; een weinig optimistisch beeld. Ondertussen leidde zijn vader een massale mars door het land. Zelfs de schaarse gematigde Israëli die ik sprak, werden woedend bij het horen van die ene naam.
De periode waarin de meeste mensen volwassen worden, bracht Gilad Shalit door in een cel. Maar in diezelfde vijf jaar werden tienduizenden naamloze Palestijnse mannen, vrouwen en kinderen uit hun huis gezet, vernederd bij checkpoints, zonder reden gevangen gezet of vermoord.
In de symboliek van de rouw om het slachtoffer zien we het chauvinisme van het volk. Als er bij een bomaanslag in Mumbai één persoon sterft, valt de schade mee. Maar als het een jong meisje was, is dat al erger. Ze blijkt ook nog hoogbegaafd te zijn geweest en meerdere essays over wereldvrede te hebben geschreven - de kranten staan vol. Ze was ook nog eens heel mooi - talloze documentaires worden voorbereid. En ze was Nederlands! - nationale rouw.
Uit de enorme aandacht voor die ene soldaat en de absurd scheve deal tussen Netanyahu en Hamas, kunnen we niet anders concluderen dan dat Israëli Palestijnen als mindere mensen zien. Die lieve Shalit zei dat hij hoopte dat zijn vrijlating het vredesproces zou helpen. Helaas laat het zien dat de situatie nog veel erger is dan we dachten.

Door Rutger Lemm

Hanneke Groenteman noemde het "het nationale gezelschapsspel": Denk Anders van De Wereld Draait Door. Toen Steve Jobs onlangs overleed deed DWDD er, zoals bijna iedereen, alles aan om hun merk aan het sexy en mateloos populaire Apple-brand te verbinden. Het programma wijdde een volledige aflevering aan de wijlen zakenman en besteedde de daarop volgende week elke dag een item aan het namaken van de Think Different-reclame van Apple.
Het Denk Anders-project werkte als volgt: er werd een filmpje samengesteld van één minuut, waarin zeventien personen werden getoond die Nederland hebben veranderd door anders te durven denken. Elke aflevering mochten twee BN’ers iemand uit de clip halen en er iemand aan toevoegen. Veel gratis reclame voor een commercieel bedrijf, maar het was het een leuk idee. Immers, geen betere discussie dan die over een canon. "Er wordt ontzettend veel over getweet, gepraat, men maakt zich druk", aldus Matthijs van Nieuwkerk. Er zijn dan ook veel andersdenkende Nederlanders waar bewegend beeld van is, en slechts zeventien plekjes in het Apple-spotje. De invullers moesten kritisch zijn.
Opvallend was dan ook de nagenoeg onbetwiste positie van Pim Fortuyn in het filmpje. Fortuyn durfde anders te denken, inderdaad. En hij liet dat blijken door te beledigen: hij noemde de islam een achterlijke cultuur. En nu staat hij opeens in, wat Van Nieuwkerk noemt, een "eregallerij", en niemand die er een woord over rept. Claudia de Breij deed een kleine poging, door middel van een grapje: "Pim Fortuyn er uit, gewoon om te zieken." Om er vervolgens meteen op terug te komen: "Nee natuurlijk, daar ontkom je ook niet aan." Pim Fortuyn verdient een ereplek, en blijkbaar durft niemand daar nog anders over te denken.

Door Kelli van der Waals

Tussen de demonstranten op Wallstreet stond vorige week ineens Slavoj Žižek, de favoriete filosoof van alles wat op een fixie rijdt en een baard heeft. Žižek is de onnavolgbare denker die strooit met popculturele verwijzingen en regelmatig schermt met het werk van Hegel en Lenin. Met zijn bombastische manier van praten, zijn grijze baard en slissende stem is het makkelijk om van hem te houden. Een collega van mij noemde hem 'een soort kerstboom': er hangt voor iedereen wel wat moois in.
De normaal zo uitgesproken Žižek bleef dit keer erg rustig. Geen opzwepende woorden, maar juist tempering. Hij leek een beetje op Obama na de verkiezingen. Het is nu duidelijk dat een groot gedeelte van de wereld het niet neemt, maar hoe nu verder? "We are allowed to think about alternatives”, sprak Zizek. En dat is volgens Bas Heijne in de NRC de angst die hij heeft: dat alles waar hij voor staat, zelfs in tijden van crisis geen handen en voeten krijgt.
Zo leek het ook even op het Beursplein. Bij Occupy Amsterdam eindigde het alsnog in het uitjoelen van VVD’ers en het opsteken van vingers naar de politie. Carl Peeters zegt deze week in Vrij Nederland dat ook de kerstboom het niet weet.
Ik had zaterdag zelf een nogal schizofrene dag. Door een toevallige samenloop van omstandigheden kon ik alleen in mijn pak het plein oplopen. Scheve blikken natuurlijk. Voor sommige vrienden blijf ik altijd een rechtse bal (in mijn pak), terwijl ik voor anderen een eeuwige marxist ben (met mijn demonstreren). Maar wat Žižek wil is dat we dit soort oordelen achter ons laten en samen praten over oplossingen: pakken en krakers, liberalen en Marxisten. De volgende stap is niet alleen samenkomen, maar overleggen zonder van tevoren al overtuigd te zijn van een oplossing.
Dankzij Occupy mogen we nu echt praten over oplossingen, nu nog écht luisteren. Ook naar mij, in mijn pak.

Door Tim de Gier