Asset 14

Marina Abramovic

The Artist is Present is een performance waarin Marina Abramovic drie maanden lang iedere dag urenlang stilzat op een houten stoel. In hard//hoofd-kijkt gaat Sanne op zoek naar het verhaal achter deze performance.

Disclaimer: ik houd eigenlijk niet van videokunst. Als kunsthistoricus reiken mijn specialisaties niet verder dan, zeg, het jaar 1925; op het moment dat de Surrealisten aankomen met Un Chien Andalou begin ik innerlijk al te kreunen. Ik kan niet tellen hoe vaak ik dodelijk vermoeid in een museum- of galeriezaaltje naar bibberige beelden op kleine, veelal bovenop elkaar gestapelde schermpjes heb zitten kijken, zonder er een jota van te begrijpen. Videokunstenaars lijken de relatieve toegankelijkheid van het medium en de associaties van film met “gemakkelijk” vermaak, als excuus te gebruiken voor het creëren van de meest wazige concepten en installaties. En als iemand die ruim zeven jaar kunstgeschiedenis heeft gestudeerd, durf ik één ding met zekerheid te beweren: een kunstwerk waarbij je per definitie een A4'tje met uitleg nodig hebt om het te begrijpen, is geen goed kunstwerk.

Ondanks bovenstaande reserveringen wist ik meteen welk filmpje ik wilde bespreken voor deze rubriek.

Marina Abramavic (1946) is één van de kanonnen van de hedendaagse performancekunst (ze typeert zichzelf als “de grootmoeder”). In 1974 baarde ze opzien met Rhythm 0, waarin ze zich letterlijk overleverde aan het publiek: op een tafel lagen 72 objecten, zoals een roos en een veer, maar ook een mes en een pistool. Deze objecten mochten gebruikt worden en dat gebeurde dan ook: Marina werd gesneden en ontkleed, één persoon laadde zelfs het pistool.

Toen Marina in 1976 naar Amsterdam verhuisde, kreeg ze een relatie met de West-Duitse kunstenaar Ulay Laysiepen. Hun symbiotische verhouding uitte zich in gezamenlijke performances; zo kusten ze in Breathing In / Breathing Out net zolang tot alle zuurstof op was en ze beiden bewusteloos op de grond vielen; in Relation in Time (1977) waren hun haren met elkaar vervlochten. In 1988 besloten de twee na vele tumultueuze jaren uit elkaar te gaan. Het einde van hun liefde resulteerde in nog één laatste, legendarisch werk: The Lovers: The Great Walk. Ulay en Marina begonnen aan een spirituele reis, ieder aan een andere kant van de Chinese Muur. Toen ze elkaar na 2500 kilometer in het midden ontmoetten konden ze afscheid nemen. Marina noemde het “een persoonlijk drama [...] een einde als in een film. Want uiteindelijk ben je altijd alleen, wat je ook doet.”

The Lovers: The Great Walk

Vele jaren later, voorjaar 2010, New York. In het MoMa is een grote overzichtstentoonstelling van Marina’s werk georganiseerd, waarbij haar belangrijkste performances door anderen opnieuw worden uitgevoerd. Maar de grote publiekstrekker is Marina zelf: gedurende de volledige looptijd van de tentoonstelling is de kunstenares aanwezig voor haar langste performance ooit: The Artist is Present. Drie maanden lang zit ze iedere dag urenlang stil op een houten stoel, en kunnen bezoekers zo lang ze zelf willen tegenover haar gaan zitten, om zo deel uit te maken van het kunstwerk.

In een interview met Kunstbeeld zou Marina later vertellen dat ze van tevoren niet verwachtte dat er voortdurend iemand zou zijn om op de stoel tegenover haar plaats te nemen, maar er worden bezoekersrecords verbroken. Zelfs Lady GaGa komt kijken.

Op de openingsavond draagt Marina een rode jurk, haar lange haar in een vlecht. Ze sluit haar ogen voor de zoveelste bezoeker van die avond tegenover haar plaatsneemt. Het is Ulay.

Ze heeft hem die dag al eventjes gezien, maar ze had niet verwacht dat hij op de stoel zou komen zitten.
Er is een lachje van herkenning. Dan krijgt ze tranen in haar ogen. Echte, dikke tranen. Hun gezichten spiegelen elkaars emoties, de bijna tastbare oude liefde die ooit zo heftig en allesverterend was. Haar masker lijkt eventjes te breken – dan buigt ze voorover en strekt haar handen naar hem uit. En juist dat gebaar geeft haar de controle terug.

Zoals Emy Koopman al schreef: Marina “weet emoties in alle hevigheid te vangen en om te vormen tot een werk waarin je je eigen pijn herkent. Tegelijkertijd verbleekt jouw pijn bij die van haar, en dat maakt dat je er vrede mee kunt hebben.” In het MoMa keek Marina drie maanden lang iedere dag duizenden mensen recht in de ogen, ving ze hun pijn op. In dit ene moment tussen haar en Ulay krijgen haar eigen emoties even de overhand, en het gaat recht door je ziel.
Iedereen begint te klappen, Ulay zegt een paar voor ons onverstaanbare woorden en staat op.

Voor mij is het onmogelijk om hiernaar te kijken zonder te huilen.

Mail

Sanne Rispens

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer

Bubbel

Bubbel

‘Ik probeer te begrijpen waarom ik de hele tijd overal onderdoor glip, ook onder de term lesbie, het is een woord waarvan ik de ingang niet vind.’ Tijdens een schrijfresidentie in Parijs verkent Leonore Spee de spanning tussen identiteit, verlangen en lichamelijkheid. Het wordt een zoektocht naar het overbruggen van afstand – tussen mensen en steden, liefdes en labels, gedachten en ervaringen, en hoofd en lijf. Lees meer

Vlindereffect

Vlindereffect

Een wapenfabriek is van nature een harde, troosteloze plek, maar zo kleurrijk als in dit verhaal, heb je het nog nooit gezien. Drie dystopische levens komen samen rondom een fabriek, waardoor de donkerte van de oorlogsindustrie feilloos bloot komt te liggen. Fester Vogels geeft ons drie perspectieven op een vlijmscherpe ontwikkeling, kritisch en tegelijkertijd zó beeldend dat het aan je scherm wil ontsnappen. Lees meer

De stilte (is niet het antwoord)

De stilte (is niet het antwoord)

Stilte. Sinds Marthe van Bronkhorst die zelf niet meer kan horen, luistert ze er heel anders naar. Echte stilte is zeldzaam in ons leven, of lijkt dat maar zo? In delen van mijn oor is het stil. Na een ongelukje deze zomer zijn de trilhaartjes beschadigd. Dat hoor ik niet, want het lichaam overcompenseert daarvoor... Lees meer

Meehuilen met ijskruid

Meehuilen met ijskruid

‘We zijn zo ver verwijderd van ons eigen eten dat we kunst nodig hebben om die verbinding zichtbaar te maken.’ Lisanne Brouwer laaft zich aan (theater)kunst met voedsel in de hoofdrol en neemt je mee in de manieren waarop kunstenaars ecologisch bewustzijn aan de eettafel creëren. Het blijkt een ontdekking van zowel verlangen als walging. Lees meer

De gisting

De gisting

Mara van Herpen vertelt het poëtische en surrealistische verhaal van Toni. Hen werkt in een broodfabriek en begint daardoor te gisten en te schimmelen en verandert in… Ja, in wat eigenlijk? Lees meer

We moeten vaker synchroon dansen

We moeten vaker synchroon dansen

‘Ik betrap mezelf erop dat het moeilijk is hoopvol te zijn in deze tijden, soms voelt het zelfs verkeerd.’ Toch vindt Loïs in haar column ruimte voor hoop. Niet door ons terug te trekken, maar door ons uit te spreken én elkaar te vinden. Minder polarisatie, meer synchronisatie. Lees meer

Soms mis ik mijn handen

Soms mis ik mijn handen

‘Soms mis ik de magnetron / soep uit blik / ingevroren aardappels in partjes.’ Middels essay en poëzie illustreert Martijn van Bruggen met stekende precisie het verband tussen voedsel en klasse en wat het betekent je aan te moeten passen naar hiërarchisch geladen verwachtingen. Lees meer

Moeder van een mislukt idee

Moeder van een mislukt idee

‘Breek ik een idee echt af zoals een zwangerschap beëindigd wordt?’ Roosje van der Kamp voelt een grote noodzaak om iets blijvends te creëren, maar komt niet verder dan vluchtig neergepende fragmenten in haar notities. In dit essay onderzoekt ze – naast de vraag of ouderschap eventueel een valide, tweede optie is – haar worsteling met het professionele schrijverschap. Lees meer

Auto Draft 23

we verbleven in ledikanten / in het huis met zeventig kinderen

'Dat ik gil in een vreemde taal / elke moedertaal breekt zonder bekenden.' Wat voor sporen laat het na als je je moedertaal verliest? Waar blijft de taal en hoe verhoudt je je tot je eigen identiteit na gedwongen migratie? In dit gedicht vangt Bożena Kacica de rouw en de vervreemding die volgden. Lees meer