Asset 14

Kapitalisme en keuzevrijheid gaan niet samen

Hard//talk: Kapitalisme en keuzevrijheid gaan niet samen

De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. Het traditionele economische model, waarin de vraag het aanbod bepaalt, is niet meer van deze tijd, betoogt Lotte Akkerman. Commerciële bedrijven vragen ons allang niet meer wat we willen, zij bepalen het voor ons.

Als het gaat om kapitalisme en keuzevrijheid is een van de meest onvolprezen filmscènes uit de recente geschiedenis één uit The Devil Wears Prada (2006). Protagonist en beginnend journalist Andy wil graag schrijven voor The New Yorker, maar komt terecht op de hoofdredactie van een groot modetijdschrift. Als haar bazin Miranda Priestly (Meryl Streep) moet kiezen tussen twee vergelijkbare broekriemen kan Andy haar lachen niet inhouden. Wat volgt is een vernietigende blik van de hoofdredactrice en een preek over hoe de jonge vrouw kan denken dat ze niks te maken heeft met de in haar ogen oppervlakkige industrie, maar er in werkelijkheid onlosmakelijk mee verbonden is. Haar niet-over-nagedachte blauwe trui is niet zomaar blauw, maar ceruleumblauw. De kleur werd in 2002 geïntroduceerd door een duur modehuis waarna anderen volgden. ‘It filtered down through department stores, and then trickled on down onto some Casual Corner where you no doubt fished it out of some clearance bin’, aldus Meryl.

Iedere keer als ik deze scène zie, probeer ik me aan Andy’s zijde te scharen en haar afkeer van de consumptiemaatschappij te delen. Tevergeefs, want Meryl overtuigt me steeds weer met haar betoog. Zij dwingt ons om na te denken over de ideeën en keuzes die we in een kapitalistische samenleving hebben en maken. Welke daarvan komen van onszelf en welke krijgen we ongemerkt opgelegd?

Onze vluchtpogingen worden opgeslokt, geïncorporeerd en op den duur vormgegeven door het systeem zelf.

In het tweede jaar van de middelbare school leerde ik van mijn economiedocent dat onze vrijemarkteconomie werkt volgens het principe van vraag en aanbod. Bedrijven leveren producten waar onder consumenten vraag naar is en de wisselwerking tussen deze twee partijen beïnvloedt de prijs van die producten. Als ik naar die blauwe trui kijk, de preek van Meryl aanhoor en het beteuterde gezicht van Andy zie, raak ik er echter steeds meer van overtuigd dat het aanbod de vraag bepaalt in plaats van andersom. Tegenwoordig beïnvloedt het aanbod van producten onze manier van denken zo sterk en tegelijk onopgemerkt, dat we denken dat we onze eigen authentieke vraag ontwikkelen terwijl we in werkelijkheid een speelbal zijn van het kapitalisme.

Dit economische systeem speelt niet alleen met de kleur van je trui, maar ook met je sneakers, je bril, je al dan niet zichtbare sokken, je ontharingsrituelen, de inrichting van je huis – met alle ideeën over wat we denken nodig te hebben, wat we moeten doen of zijn. En het gaat nog een stap verder dan dat, want iedere keer als we denken te kunnen ontsnappen aan de constructie van aanbod en vraag, heeft het systeem dat binnen no time door. Onze vluchtpogingen worden opgeslokt, geïncorporeerd en op den duur vormgegeven door het systeem zelf. Minder tijd doorbrengen op je telefoon? Los het op met een (betaalde) app. Niet meer bijdragen aan de vleesindustrie? De supermarkt voegt bloemkoolrijst toe aan het assortiment. Er zijn genoeg andere voorbeelden die in deze richting wijzen: tiny houses, normcore, niet-westerse vormen van denken en ontspannen, analoge fotografie enzovoort.

Eigenlijk zitten we met zijn allen in The Truman Show (1998). We zitten samen met Jim Carrey in zijn bootje, op de vlucht voor het onechte leven. Alleen zullen wij met onze boeg nooit de rand van de bubbel doorboren en de deur naar buiten vinden. De grens verschuift namelijk steeds verder. We zitten in een zeepbel die heel langzaam groter wordt doordat iemand er voorzichtig, bijna onmerkbaar zacht in blaast. Wanneer knapt een zeepbel?

Lotte Akkerman schreef deze bespiegeling op de werking van het kapitalisme in aanloop naar de voorstelling JR van het Vlaamse theatercollectief FC Bergman (‘een satire op de vernietigende aard van het kapitalisme’ – De Standaard). JR is gebaseerd op de gelijknamige roman van de Amerikaanse schrijver William Gaddis. Het is het verhaal van een meedogenloze nieuwe speler in het New Yorkse beurswezen medio jaren zeventig: JR Vansandt, elf jaar oud. De voorstelling is op 16, 17 en 18 juni te zien in de Centrale Markthal/Food Center Amsterdam in het kader van Holland Festival.

Beeld: Still uit The Devil Wears Prada (2006).

Mail

Lotte Akkerman schrijft, leest, redigeert, borduurt en verzamelt schelpen. Ze houdt niet van verandering.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling als verhullend eufemisme

Verveling kreeg het afgelopen jaar duizend gezichten. Rijk Kistemaker vraagt zich af: hoe herinneren we ons die gezichten, zodra de coronacrisis (min of meer) voorbij is? Lees meer

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Kolen en olie zwaaien ook in Nederland met de scepter 

Wanneer grote bedrijven landen uit het Globale Zuiden in een economische wurggreep houden, knijpt Nederland een oogje toe. Maar ons land is evengoed overgeleverd aan de wensen van grote bedrijven. Lees meer