De fysieke beleving van film is terug van weggeweest. " /> De fysieke beleving van film is terug van weggeweest. " />
Asset 14

kijken met je handen

Soft-focus, onscherpe of extreme close-ups, overbelichting, korreligheid of tekenen van (opzettelijke) slijtage in film worden in recensies bijna altijd afgedaan als poëtisch, omdat er geen geschikter vocabulair voorhanden is. Daarom wil ik bij deze de notie van een zogenaamde ‘haptische cinema’ (her)introduceren. Haptische cinema is in de eerste plaats een benadering die probeert het zwaartepunt te verleggen van een strikt optische naar een meer tactiele filmbeleving. Met ‘haptische cinema’ wordt naar een manier van kijken verwezen die voornamelijk gebaseerd is op de tastzin, afgeleid van het Franse haptique dat ook ‘grijpen’ betekent. Het gaat hier om een manier van waarnemen die berust op andere zintuigen dan de ogen, ‘the eyes themselves function as organs of touch’.

Je zou denken dat film, omdat licht volgens de wetten der natuurkunde door de ogen naar binnen komt, iets is om naar te kijken. Niet iets om te voelen met je handen, te bepotelen of betasten. Film wordt tegenwoordig voornamelijk optisch ervaren. Wat dat betreft lijkt het verband tussen haptische waarnemingen en computerspellen minder vergezocht, denk maar aan trillende autosturen om racegames wat op te leuken. Dat film voornamelijk optisch ervaren wordt, is niet van alle tijden. In de begindagen van cinema, toen er nog volle zalen getrokken werden met films als The Arrival of A Train (1896) of Rough Sea At Dover (1885), werd film zeer fysiek beleefd. Je moet je voorstellen dat mensen echt gilden bij het zien van een arriverende trein of ze sloegen de armen voor het gezicht om zich zo tegen de woest opspattende golven voor de kust van Engeland te beschermen. Een opmerkelijke reactie, want laten we wel wezen, dit waren niet de meest spectaculaire films. Dit valt op twee manieren te verklaren. Het toenmalige publiek wist simpelweg niet wat film was, noch hoe het op dit nieuwe medium moest reageren. En bovendien bestond het medium zoals wij het nu kennen nog niet. Wat wij film noemen, is verhalende film. Toen was het eerder een sensatie, een Cinema of Attractions. Binnen dit kader moet deze directe, bijna tastbare fysieke filmervaring dan ook begrepen worden.

Deze lichamelijke identificatie met het beeld raakt steeds meer op de achtergrond met de standaardisering van een eenduidige filmtaal. Langzaamaan ontwikkelt de cinema een systeem van codes, een zogenaamde taal, om als medium met het publiek te communiceren. Iets als parallelmontage - twee handelingen die zich op hetzelfde moment en op twee verschillende plaatsen afspelen - is voor ons vanzelfsprekend, maar werd begin deze eeuw niet begrepen. Tegenwoordig wordt Film Theorie gedomineerd door taalkundige theorieën. Daardoor zullen wij ons eerder identificeren met het verhaal, ofwel de narratieve structuur van een film. Zoals we in de poëzie de gewone taal als uitgangspunt nemen en de poëzie in dat licht proberen te begrijpen, zo is de Hollywoodvertelwijze in film voor velen het vertrouwde uitgangspunt geworden.

Dit uitstapje naar de filmgeschiedenis leert ons dat er ooit een filmervaring heeft bestaan, die fundamenteel verschilt van de huidige. Toch is zij nooit helemaal verdwenen. De fysieke respons op het scherm kan dan wel naar de achtergrond verschoven zijn, zij bestaat nog in wat ik de haptische cinema heb genoemd. Een heftige schrikreactie op een afgezaagd kindervoetje in een horrorfilm valt hier overigens niet onder, want die is ingebed in, en wordt daardoor teweeg gebracht door, het verhaal. In een aantal films, documentaires, videoclips en installaties, wordt een dergelijke fysieke waarneming aangesproken en opgeroepen. Met dit in gedachten moet een aantal audiovisuele werken dan ook herzien worden.

Het eerste werk dat zich opdringt is de hightech videoclip House of Cards (2008) van Radiohead. Met geavanceerde 3D-software en lastertechnieken zijn de exacte vormen en plooien van het gezicht van Thom Yorke geregistreerd. Deze vormen zijn opnieuw opgebouwd uit kleine blauwe deeltjes, die het midden houden tussen de digitale pixel en de analoge korrel of grain. Het beeld ontleent zijn haptische karakter aan deze graininess, waardoor het tweedimensionale beeld een zogenaamde lichamelijkheid of voelbare textuur lijkt te bezitten. Alsof je de poriën van het werk ziet, de huid van een film. Het geeft een bijna direct fysiek contact. De vormen van het gezicht of landschap zijn daarbij secundair aan de materialiteit van het beeld.

Binnen dit kader moet onvermijdelijk verwezen worden naar het onlangs op hard//hoofd verschenen artikel ‘Thom Yorke is beter dan Chris Martin’ van Melle Kromhout. Hierin wordt aan de hand van een essay van Roland Barthes ‘Le grain de la voix’ uitgelegd waarom Yorke een betere zanger is dan Chris Martin. Wat blijkt? Ook binnen de muziek heeft het allemaal met de mate van aanwezigheid van ‘grain’ te maken, een begrip dat binnen die context begrepen moet worden als de lichamelijkheid die in de stem naar voren komt. Hoewel grain in film in eerste instantie heel letterlijk verwijst naar kristallen zilverhalogenide in de foto-emulsie, werd het al lange tijd door kunstenaars gebruikt om de materialiteit, als lichaam van het kunstwerk, te benadrukken. Dit leek te verdwijnen met de komst van digitale technologieën, met hun strakke, gladde oppervlakken, maar duikt nu weer op in Radiohead en wel door middel van laserstralen. Als dit nog niet haptisch genoeg is: denk bij het kijken ook eens aan die onwillekeurige, doch tergende spiertrekkingen, of fasciculaties met een deftige term, onder je oog als je te weinig hebt geslapen.

Kijk deze video in high quality

Een ander bekend voorbeeld is de documentaire KOYAANISQATSI (Godfrey Reggio: VS, 1983), een subliem breiwerk van opeenvolgende beeldsequenties van natuurlandschappen en moderne metropolen onder begeleiding van muziek van Philip Glass. Hoewel vaak omschreven als een ‘symfonisch gedicht’ of een ‘poëtische flow’ bij gebrek aan een treffender begrippenkader, is deze kijkervaring bij uitstek haptisch. Het lijnmatige van de gebouwen is als een geweven textuur in beeld gebracht. Let vooral ook op de schaduwen van de wolken die over de schijnbaar tweedimensionale hoogbouw glijden als was het een brailleschrift dat door middel van vingertoppen gelezen kan worden.

Haptische cinema is meer dan een benadering die het zwaartepunt verlegt van een optische naar een tactiele filmervaring. Het beleeft film als film, niet als tekst, ‘het krijgt een bestaansrecht buiten het talige’. Deze nadruk op de aanwezigheid van het lichamelijke en zintuiglijke in film is belangrijk, omdat de studie van film zo op grotere afstand komt te staan van de literatuurwetenschap, die als studie van tekst decennialang de filmwetenschap gedomineerd heeft. Het lijkt mij een groot voordeel als we hier enigszins van worden bevrijd. Naast de kijklust verdient het picturale, de materialiteit en de lichamelijke beleving van film en andere audiovisuele werken weer speciale aandacht.

Mail

Annabel

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer