Warhols krankzinnige verzameldrift, Goulds obsessieve documentatiedrang. Is gekte noodzakelijk voor genialiteit?" /> Warhols krankzinnige verzameldrift, Goulds obsessieve documentatiedrang. Is gekte noodzakelijk voor genialiteit?" />
Asset 14

Gek of geniaal

◊ entrée

Entrée

Gedurende het hele jaar werkt hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café's samen met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan twee van onze redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Nights eveneens onderdeel uitmaken van het programma. Vrijdag 22 juni slaan Entrée en Holland Festival Young in het MC Theater de handen ineen en is het thema 'Out of the box'.

Andy Warhol had zeshonderd kartonnen tijdscapsules, Glenn Gould nam iedere dag zijn bloeddruk op en weigerde mensen de hand te schudden. Wie is de gek, wie de genie, en wie bepaalt dat eigenlijk?

Waanzinnig goed gek

Alles wat groots is in deze wereld, is volgens Marcel Proust gemaakt door neurotici. Het beeld dat hij schetst van de waanzinnige genie intrigeert me al tijden. Waarom wordt creativiteit zo vaak verbonden met waanzin? Moet je werkelijk een gekwelde geest hebben om een groot kunstenaar te kunnen worden? Al in de klassieke oudheid stelde Plato dat creativiteit ‘goddelijke waanzin’ was, ‘een geschenk van de goden’ en in de negentiende eeuw was het Freud die beweerde dat een kunstenaar niet veel verschilt van een neuroticus. Misschien is het idee van de kunstenaar die mede dankzij zijn gekte in staat is om meesterwerken te produceren, wel fictie.

Er zijn twee partijen die dit verhaal in stand houden: het publiek en de kunstenaar zelf. Beiden worden geconfronteerd met onmacht. Het publiek kan rationeel niet verklaren hoe iemand zoiets verbluffends kan maken. De kunstenaar wordt in zijn werkproces telkens geconfronteerd met onmogelijkheden; vergankelijkheid, perfectie of het bereiken van de ultieme schoonheid. Alles lijkt te draaien om obsessies. Waanzin is verbonden geraakt met meesterwerken en met de geniën die deze nalieten.

Kartonnen tijdscapsules

Een meesterwerk heeft een universeel en tijdloos karakter, het is onsterfelijk. Althans, zo wordt het ervaren. Dit element van de tijd vast willen houden, speelt een belangrijke rol in het denken en doen van veel kunstenaars. Gedurende de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw vulde Andy Warhol ruim zeshonderd kartonnen dozen met alles wat los en vast zat: brieven, postzegels, kinderboekjes, grammofoonplaten, tekeningen, kleding, schoenen, prullaria etc. Hij bewaarde de dozen in een opslagruimte en noemde ze Time Capsules.

Time Capsule #13

Door stukjes van zijn leven in dozen te stoppen, deed Warhol afstand van zijn verleden. Hij wilde dingen vergeten, maar door zijn maniakale neiging om alles te registreren, legde hij zijn herinneringen voor eeuwig vast. Niet alleen zijn Time Capsules getuigen hiervan, maar ook zijn ongelooflijke hoeveelheid aan filmmateriaal en geluidstapes en de thema’s die hij in zijn werk aansnijdt: de dood, de eeuwigheid en herhaling. Zo maakte hij zeefdrukseries van ongelukken, van een elektrische stoel en van de eeuwige roem van Marilyn Monroe.

Alles onder controle

De pianist Glenn Gould is misschien wel het meest sprekende voorbeeld van een kunstenaar die op een haast obsessieve manier dingen probeerde vast te leggen. Vanaf zijn eenendertigste weigerde hij nog voor publiek te spelen en trok hij zich terug in de opnamestudio. Hier ging hij met een enorme precisie te werk. Gould gaf niets uit handen, deed tientallen opnamesessies en plakte verschillende fragmenten aan elkaar om zo tot het best mogelijke resultaat te komen. Wat hij deed was volkomen nieuw. Gould was de eerste pianist die niet meer in de concertzalen te zien was en die opnametechnieken gebruikte om zijn spel te vervolmaken en tot nieuwe inzichten te komen.

De pers heeft Goulds excentriciteit altijd benadrukt; hij maakte rare geluiden en bewegingen tijdens het spelen en achter de piano zat hij op een zelfgemaakte stoel die zeker een decimeter lager dan gangbaar was. Gould waagde het om een allegro in een andante te veranderen als hij dat nodig achtte en sloeg aanwijzingen van componisten in de wind. Tegelijkertijd werd hij gezien als een genie, als iemand die met een enorme helderheid Bachs composities wist te ontrafelen en ten gehore bracht.

Toen na zijn vroegtijdige dood – vlak na zijn vijftigste verjaardag overleed hij aan een beroerte – zijn huis werd leeggehaald, werd duidelijk dat Gould zelden iets weggooide. Elke dag noteerde hij nauwkeurig zijn bloeddruk en hartslag. Gould was bang voor ziektes en liep tientallen dokters af voor allerhande medicijnen. Hij droeg handschoenen, dikke truien en sjaals, ook in de zomer, en weigerde mensen de hand te schudden omdat ze zijn handen zouden kunnen beschadigen. Op een gegeven moment ging Goulds hang naar controle zo ver dat hij geen spontane interviews meer gaf, maar zowel vragen als antwoorden van te voren uitschreef. Voor Gould leek het alsof hij alle touwtjes in handen had, maar in werkelijkheid verloor hij zichzelf.

Glenn Gould tijdens opnames in de studio

Verliefd op een idee

In de literatuur komt de strijd die de kunstenaar levert vaak naar voren. Altijd is het verlangen naar een meesterwerk aanwezig, altijd is er de wil om eeuwig voort te bestaan in het werk. Er is een streven naar het ideale, naar het absolute. Zo schreef Balzac in Le Chef d’oeuvre inconnu (1831) over een schilder, Frenhofer, die jaren werkte aan hetzelfde schilderij. In zijn hoofd zag hij een meesterwerk, een prachtige vrouw, maar de realiteit bleek anders. Net als Ovidius’ beeldhouwer Pygmalion die verliefd werd op zijn eigen vrouwenbeeld en haar tot leven liet wekken, verliest Frenhofer zijn gevoel voor realiteit. Het schilderij leeft, het is zijn schepping. ‘Het is geen doek,’ roept Frenhofer uit, ‘het is een vrouw!’ In werkelijkheid is hij verliefd geworden op een idee. Wanneer Frenhofer zijn meesterwerk eindelijk aan zijn vrienden toont, zien ze niets dan een muur van verf. Het enige wat tussen de wirwar van verfstreken van de vrouw is overgebleven, is haar voet. In zijn geestdrift staarde Frenhofer zich blind op een ideaal. Daarmee verloor hij het contact met de werkelijkheid. De grens tussen constructie en destructie, tussen scheppen en vernielen, is dun.

Pygmalion en zijn grote liefde

Le Chef d’oeuvre inconnu

Het verhaal van Balzac gaat over het gevecht tussen natuur en realiteit. Frenhofer heeft een glimp gezien van de zo onbereikbare ideale schoonheid en heeft daar alles voor over.
In zijn jacht naar het absolute verliest hij zijn contact met de realiteit. "This, then, is the hell of art: one chases a phantom," schrijft Belting in zijn boek The Invisible Masterpiece (2001).

Gek of geniaal

Kunstenaars die wij als genieën zien, zijn altijd mensen die de grenzen opzoeken. Andy Warhol stopte zijn hele leven in dozen. Glenn Gould verruilde het traditionele podium voor de studio en was op zoek naar een haast onhaalbare perfectie. Het lijkt erop dat genialiteit een bepaalde mate van obsessie vereist. Hierdoor kan de kunstenaar de realiteit uit het oog verliezen. Wanneer werkt een hoge mate van concentratie, van obsessie en perfectie niet meer in je voordeel? Wanneer verlies je de controle en het contact met de realiteit? Het moment waarop genialiteit in gekte omslaat is moeilijk aan te wijzen. Kunstenaars begeven zich vaak in gebieden die voor anderen onbegaanbaar en onbegrijpelijk zijn. Omdat ze juist daar tot vernieuwing komen, is het gemakkelijk om gekte met genialiteit te verbinden. Dit is een romantisch beeld van de kunstenaar, zeker. Maar ik vermoed dat er toch een kern van waarheid in zit. De genie is niet van deze wereld, hij is anders dan wij. Of in ieder geval is dat onze manier om te verklaren hoe hij keer op keer tot meesterwerken kan komen.

--
Dit is een gastbijdrage van Anna van Gerve. Eerder schreef zij voor hard//hoofd een essay over Casa Malaparte.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #2 - Fictie en werkelijkheid

Waar ligt de grens tussen fictie en werkelijkheid, en hoe zet je die grens op spanning, zonder dat het saai of aanstellerig wordt? Lees meer

Column: Ik wens je alle goeds

Ik wens je alle goeds

Een afwijzing komt Eva koud op haar dak vallen. ‘Ik vond hem leuk, hij vond mij ook leuk, hij vond mij dus niet leuk, ik ben gewoon niet leuk genoeg.’ Lees meer

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode 1

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode

Als 'kritische kunstkoerier' neemt Marc Schoorl je mee door de kunstbijlage van zijn favoriete ochtendkrant. Lees meer

Nieuws in beeld: En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

Na twee jaar af en aan wel en geen onderwijs op school te hebben gehad, ervaren leerlingen dat er 'hiaten in hun kennis' zijn ontstaan. Lees meer

Koop de roze bril

Koop de roze bril

Lang geloofde Shulamit Löwensteyn dat een ingebouwd stapelbed de oplossing zou zijn voor al haar moeilijkheden. Had ze daar gelijk in? Een tip over tulpen, taart en het kopen van troost. Lees meer

Automatische concepten 73

Engeland is gesloten

Maar liefst 28.000 vluchtelingen staken in 2021 het Engelse Kanaal over, met gevaar voor eigen leven. Lees meer

Nieuwe coronificatie

Nieuwe coronificatie

Marthe van Bronkhorst opent het nieuwe jaar op poëtische wijze. Lees meer

Column: Het enige woord dat het omschrijft

Het enige woord dat het omschrijft

Het voorlopig laatste uitstapje naar de bios met haar vader krijgt voor Eva een duistere lading. Lees meer

Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #1 - Het Proces

In Verf op je Kleren onderzoekt schrijver en documentairemaker Tiemen Hageman alle aspecten van het creatieve proces. Hij gaat in gesprek met allerlei creatieve makers, over hun proces en hoe je dat nou eigenlijk doet, werk maken. In deze eerste aflevering: schrijvers Martijn Brugman en Merlijn Huntjens. Lees meer

Stop met schrijven!

Stop met schrijven!

Jens Meijen vergelijkt het schrijfproces met auto-onderhoud en weet hoe je als schrijver goed zorgt voor je mentale gezondheid. Wat heeft schrijven te maken met het worden van een popster en waarom moet je volgens Jens eerst stoppen met schrijven? Lees meer

Ballen en Engelen

Ballen en Engelen

Na een klassiek ongemakkelijke kerstborrel op kantoor gaat Sascha mee naar huis met Ariane van hr. Maar dan neemt de avond een griezelige onverwachte wending... Een kerstverhaal van Loren Snel. Lees meer

Op elk potje past een probleempje

Op elk potje past een probleempje

Waarom moeten lesbische relaties in films altijd zo tragisch afgelopen? Esther Lamberigts pleit voor een positiever beeld van queer levens in hedendaagse media. Lees meer

Kon je maar aanbeden worden

Kon je maar aanbeden worden

Hologrammen, goud licht en een religieus lam laten Marthe van Bronkhorst zich klein voelen tijdens een kerkbezoek. Lees meer

Nieuws in beeld: Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Vond de Chinese maanlander een hutje, een kleine triomfboog, of toch maar gewoon een grote rots? Lees meer

Wees talentloos

Wees talentloos

Tijdens een date raakt Wolter de Boer verwikkeld in een socratisch vraaggesprek rond talent. Een tip over het afschaffen van aanleg. Lees meer

Nieuws in beeld: Weg met het kerstpakket!

Weg met het kerstpakket!

Er zit zelden iets in waar je op zit te wachten, laat staan iets van kwaliteit. Lees meer

Over geluk is het moeilijk praten 2

Over geluk is het moeilijk praten

Filmmaker Agnès Varda was een uitgesproken feminist. Julia de Dreu zag in haar een geestdriftige, politiek geëngageerde vrouw. Maar Varda's film 'Le bonheur' lijkt een ode aan het traditionele huwelijksgeluk. Wat wilde ze ons vertellen met dit onuitgesproken drama? Lees meer

Masterclass

Een vrouw die met zichzelf in de knoop zit besluit om een masterclass acteren te volgen. Een kort verhaal door Renske van den Broek over opnieuw leren lopen, majorettemeisjes en vrede sluiten met wie je bent. Lees meer

Stemmen op je zestiende voor een sterkere democratie

Het is goed voor Nederland als zestienjarigen mochten stemmen, zegt Jazz Komproe. Lees meer

Ik sla een praatje op het Godenpad

Shimanto Reza gaat tegen zijn achterhoofdstem in en ontdekt de waarde van taboes. Lees meer