Warhols krankzinnige verzameldrift, Goulds obsessieve documentatiedrang. Is gekte noodzakelijk voor genialiteit?" /> Warhols krankzinnige verzameldrift, Goulds obsessieve documentatiedrang. Is gekte noodzakelijk voor genialiteit?" />
tickets
Asset 14

Gek of geniaal

◊ entrée

Entrée

Gedurende het hele jaar werkt hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café's samen met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan twee van onze redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Nights eveneens onderdeel uitmaken van het programma. Vrijdag 22 juni slaan Entrée en Holland Festival Young in het MC Theater de handen ineen en is het thema 'Out of the box'.

Andy Warhol had zeshonderd kartonnen tijdscapsules, Glenn Gould nam iedere dag zijn bloeddruk op en weigerde mensen de hand te schudden. Wie is de gek, wie de genie, en wie bepaalt dat eigenlijk?

Waanzinnig goed gek

Alles wat groots is in deze wereld, is volgens Marcel Proust gemaakt door neurotici. Het beeld dat hij schetst van de waanzinnige genie intrigeert me al tijden. Waarom wordt creativiteit zo vaak verbonden met waanzin? Moet je werkelijk een gekwelde geest hebben om een groot kunstenaar te kunnen worden? Al in de klassieke oudheid stelde Plato dat creativiteit ‘goddelijke waanzin’ was, ‘een geschenk van de goden’ en in de negentiende eeuw was het Freud die beweerde dat een kunstenaar niet veel verschilt van een neuroticus. Misschien is het idee van de kunstenaar die mede dankzij zijn gekte in staat is om meesterwerken te produceren, wel fictie.

Er zijn twee partijen die dit verhaal in stand houden: het publiek en de kunstenaar zelf. Beiden worden geconfronteerd met onmacht. Het publiek kan rationeel niet verklaren hoe iemand zoiets verbluffends kan maken. De kunstenaar wordt in zijn werkproces telkens geconfronteerd met onmogelijkheden; vergankelijkheid, perfectie of het bereiken van de ultieme schoonheid. Alles lijkt te draaien om obsessies. Waanzin is verbonden geraakt met meesterwerken en met de geniën die deze nalieten.

Kartonnen tijdscapsules

Een meesterwerk heeft een universeel en tijdloos karakter, het is onsterfelijk. Althans, zo wordt het ervaren. Dit element van de tijd vast willen houden, speelt een belangrijke rol in het denken en doen van veel kunstenaars. Gedurende de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw vulde Andy Warhol ruim zeshonderd kartonnen dozen met alles wat los en vast zat: brieven, postzegels, kinderboekjes, grammofoonplaten, tekeningen, kleding, schoenen, prullaria etc. Hij bewaarde de dozen in een opslagruimte en noemde ze Time Capsules.

Time Capsule #13

Door stukjes van zijn leven in dozen te stoppen, deed Warhol afstand van zijn verleden. Hij wilde dingen vergeten, maar door zijn maniakale neiging om alles te registreren, legde hij zijn herinneringen voor eeuwig vast. Niet alleen zijn Time Capsules getuigen hiervan, maar ook zijn ongelooflijke hoeveelheid aan filmmateriaal en geluidstapes en de thema’s die hij in zijn werk aansnijdt: de dood, de eeuwigheid en herhaling. Zo maakte hij zeefdrukseries van ongelukken, van een elektrische stoel en van de eeuwige roem van Marilyn Monroe.

Alles onder controle

De pianist Glenn Gould is misschien wel het meest sprekende voorbeeld van een kunstenaar die op een haast obsessieve manier dingen probeerde vast te leggen. Vanaf zijn eenendertigste weigerde hij nog voor publiek te spelen en trok hij zich terug in de opnamestudio. Hier ging hij met een enorme precisie te werk. Gould gaf niets uit handen, deed tientallen opnamesessies en plakte verschillende fragmenten aan elkaar om zo tot het best mogelijke resultaat te komen. Wat hij deed was volkomen nieuw. Gould was de eerste pianist die niet meer in de concertzalen te zien was en die opnametechnieken gebruikte om zijn spel te vervolmaken en tot nieuwe inzichten te komen.

De pers heeft Goulds excentriciteit altijd benadrukt; hij maakte rare geluiden en bewegingen tijdens het spelen en achter de piano zat hij op een zelfgemaakte stoel die zeker een decimeter lager dan gangbaar was. Gould waagde het om een allegro in een andante te veranderen als hij dat nodig achtte en sloeg aanwijzingen van componisten in de wind. Tegelijkertijd werd hij gezien als een genie, als iemand die met een enorme helderheid Bachs composities wist te ontrafelen en ten gehore bracht.

Toen na zijn vroegtijdige dood – vlak na zijn vijftigste verjaardag overleed hij aan een beroerte – zijn huis werd leeggehaald, werd duidelijk dat Gould zelden iets weggooide. Elke dag noteerde hij nauwkeurig zijn bloeddruk en hartslag. Gould was bang voor ziektes en liep tientallen dokters af voor allerhande medicijnen. Hij droeg handschoenen, dikke truien en sjaals, ook in de zomer, en weigerde mensen de hand te schudden omdat ze zijn handen zouden kunnen beschadigen. Op een gegeven moment ging Goulds hang naar controle zo ver dat hij geen spontane interviews meer gaf, maar zowel vragen als antwoorden van te voren uitschreef. Voor Gould leek het alsof hij alle touwtjes in handen had, maar in werkelijkheid verloor hij zichzelf.

Glenn Gould tijdens opnames in de studio

Verliefd op een idee

In de literatuur komt de strijd die de kunstenaar levert vaak naar voren. Altijd is het verlangen naar een meesterwerk aanwezig, altijd is er de wil om eeuwig voort te bestaan in het werk. Er is een streven naar het ideale, naar het absolute. Zo schreef Balzac in Le Chef d’oeuvre inconnu (1831) over een schilder, Frenhofer, die jaren werkte aan hetzelfde schilderij. In zijn hoofd zag hij een meesterwerk, een prachtige vrouw, maar de realiteit bleek anders. Net als Ovidius’ beeldhouwer Pygmalion die verliefd werd op zijn eigen vrouwenbeeld en haar tot leven liet wekken, verliest Frenhofer zijn gevoel voor realiteit. Het schilderij leeft, het is zijn schepping. ‘Het is geen doek,’ roept Frenhofer uit, ‘het is een vrouw!’ In werkelijkheid is hij verliefd geworden op een idee. Wanneer Frenhofer zijn meesterwerk eindelijk aan zijn vrienden toont, zien ze niets dan een muur van verf. Het enige wat tussen de wirwar van verfstreken van de vrouw is overgebleven, is haar voet. In zijn geestdrift staarde Frenhofer zich blind op een ideaal. Daarmee verloor hij het contact met de werkelijkheid. De grens tussen constructie en destructie, tussen scheppen en vernielen, is dun.

Pygmalion en zijn grote liefde

Le Chef d’oeuvre inconnu

Het verhaal van Balzac gaat over het gevecht tussen natuur en realiteit. Frenhofer heeft een glimp gezien van de zo onbereikbare ideale schoonheid en heeft daar alles voor over.
In zijn jacht naar het absolute verliest hij zijn contact met de realiteit. "This, then, is the hell of art: one chases a phantom," schrijft Belting in zijn boek The Invisible Masterpiece (2001).

Gek of geniaal

Kunstenaars die wij als genieën zien, zijn altijd mensen die de grenzen opzoeken. Andy Warhol stopte zijn hele leven in dozen. Glenn Gould verruilde het traditionele podium voor de studio en was op zoek naar een haast onhaalbare perfectie. Het lijkt erop dat genialiteit een bepaalde mate van obsessie vereist. Hierdoor kan de kunstenaar de realiteit uit het oog verliezen. Wanneer werkt een hoge mate van concentratie, van obsessie en perfectie niet meer in je voordeel? Wanneer verlies je de controle en het contact met de realiteit? Het moment waarop genialiteit in gekte omslaat is moeilijk aan te wijzen. Kunstenaars begeven zich vaak in gebieden die voor anderen onbegaanbaar en onbegrijpelijk zijn. Omdat ze juist daar tot vernieuwing komen, is het gemakkelijk om gekte met genialiteit te verbinden. Dit is een romantisch beeld van de kunstenaar, zeker. Maar ik vermoed dat er toch een kern van waarheid in zit. De genie is niet van deze wereld, hij is anders dan wij. Of in ieder geval is dat onze manier om te verklaren hoe hij keer op keer tot meesterwerken kan komen.

--
Dit is een gastbijdrage van Anna van Gerve. Eerder schreef zij voor hard//hoofd een essay over Casa Malaparte.

Mail

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

Op de eerste lentedag van dit decennium viert Hard//hoofd haar 10-jarig bestaan in Het HEM. Samen met de alchemisten van deze tijd toveren we Het HEM om tot nachtlaboratorium. Vier met ons mee! Lees meer

Alles vijf sterren: 19

Trots op onze menselijkheid

Deze week worden we blij (en trots) van burlesque, zwart-witfoto's in elke kleur van de regenboog en het tweede seizoen van Sex Education. Lees meer

De humblebrag

De humblebrag

Anne Staal gaat in gesprek met haar miereneter, want er moet haar iets van het hart. Lees meer

Stemmen die wegsterven in de wind

Stemmen die wegsterven in de wind

Een auteur heeft zich teruggetrokken in een grauwe hotelkamer en werkt aan een boek, om niet te hoeven praten en niks uit te hoeven leggen. Voor zolang het duurt. Want van wie is het boek uiteindelijk: van de schrijver of van de lezers? Lees meer

 Wat betekent het om erbij te horen?

Wat betekent het om erbij te horen?

In deze extra Beeldspraak, speciaal voor de Trotse week, zoomt Alex Avgud in op de lichamen van zij die zich niet aan de norm wensen te houden: migranten, lhbt'ers of beide. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Petrov zit

Petrov zit

Maria draaide zich om en liep de kamer uit. Petrov staarde naar het bruine plastic, de hoorn, de zwart met witte cijfers. Zijn starre billen raakten het leer en zijn ogen werden naar het tafeltje naast het raam getrokken. Het tafeltje met de telefoon, ver buiten zijn bereik. Zijn gedachtes vormden woorden die hij niet... Lees meer

Ga zweven

Ga zweven

Ooit had ze er weinig mee, maar tegenwoordig staat Jihane Chaara open voor het zweverige. Ze maakt plezier met tarotkaarten en voelt de vibes van mensen op een feestje. Een tip om ‘de’ waarheid wat minder te serieus te nemen. Lees meer

Column: En zo is het goed?

En zo is het goed?

‘De toekomst ligt niet vast, ze ligt open,’ concludeert Iduna Paalman tijdens een intergalactische reis op 1 januari. 'Meer verantwoordelijkheid in 2020, en meer sterren zien.' Lees meer

 2020, tijd om te spelen met eten!

2020, tijd om te spelen met eten!

In Beeldspraak richt Hard//hoofd de lens op de wereld en biedt een andere kijk op het dagelijks leven. Deze keer met Marc Elisabeth, die tegen de 30 loopt, maar het spelen met eten nooit verleerd is! Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan