Asset 14

De Verbeelding

Hoe de inwoners van Zeewolde een guerillaoorlog uitvochten tegen het kunstcentrum dat hen wilde verheffen.

“Fijn dat u de kunstwerken repareert, dan kunnen we ze weer vernielen.” Was getekend: ‘Een niet-kunstminnende Zeewoldenaar’.

Deze woorden treffen medewerkers van kunsttraject De Verbeelding in de zomer van 2001 aan op een briefje dat was opgehangen bij de stukgeslagen Windkabine (2001) van Roman Signer. Vandalen waren het kunstwerk enkele dagen eerder met een moker te lijf gegaan. De vernieling langs de kunstroute stond niet op zichzelf: eerder dat jaar brandde de Field Library (2001) van Henrik Håkansson door brandstichting volledig af, en in de loop der tijd zouden ook Diego Rivera in de Sovjet Unie (1998) van Jan van de Pavert, Sactuarium (2001) van Herman de Vries en Shipwreck (2001) van Mark Dion meerdere malen ernstig worden beschadigd door grof geweld. Het smeedijzeren hek van het Sanctuarium - een stukje grond omsloten door een met rozenstruiken begroeide aarden wal – leek zelfs uit zijn sponningen te zijn gelicht met groot materieel. Geen halve maatregelen.

Hoe kon het zover komen dat deze ‘niet-kunstminnende Zeewoldenaren’ de kunstwerken in hun dorp zo toetakelden? Deel van het antwoord ligt in het jaar 1984. In dat jaar besloot de religieus-socialistische Arbeidersvereniging Der Woodbrookers een vormingscentrum te bouwen in de bossen nabij Zeewolde. De Arbeidersvereniging, die zich richtte op de morele en religieuze verheffing van de arbeidersklasse, zag in de kunst een belangrijk middel tot volksopvoeding. Zij nam zich dan ook voor om het vormingscentrum, waar allerhande cursussen konden worden gevolgd, middels een kunstroute aan het dorpscentrum van Zeewolde te verbinden. Het vormingscentrum zou er nooit komen, maar een zeven kilometer lange kunstroute met tientallen kunstwerken, dwars door Zeewolde en omgeving, kwam er dankzij het enthousiasme van de gemeente Zeewolde wel.

Foto: Jordi Huisman, Museum De Paviljoens

Pas zo’n tien jaar later werd het eerste dragende kunstwerk opgeleverd: Sea Level (1996) van de Amerikaanse meesterminimalist Richard Serra. Het werk, dat bestaat uit twee in elkaars verlengde geplaatste donkergrijze muren die het speciaal aangelegde park diagonaal doorsnijden, verwijst naar het niveau waarop het zeewater zou staan in Zeewolde als de dijken er niet waren geweest. Sea Level werd bejubeld door kunstkenners om zijn krachtige eenvoud. De meeste Zeewoldenaren waren aanzienlijk minder enthousiast. Het 200 meter lange, bijzonder kostbare kunstwerk stond al snel bekend als ‘de muur van Serra’.

De artistieke leiding van de kunstroute trekt zich van de kritiek van de bewoners ondertussen weinig aan. Gesterkt door de positieve reacties vanuit de gevestigde kunstwereld gaan zij door op de ingeslagen weg. De kunstroute van weleer wordt binnen een paar jaar omgevormd tot een internationaal centrum voor landschapskunst en openluchtsculptuur. De volksopvoedingsidealen uit de jaren tachtig verdwijnen naar de achtergrond en maken plaats voor een nieuw streven. De Verbeelding, zoals de leiding het project inmiddels gedoopt heeft, moet Flevoland op de kaart zetten en het dorp Zeewolde en zijn bewoners van identiteit voorzien.

Al snel weet De Verbeelding een imposante rij kunstenaars aan zich te binden, waaronder namen als Lawrence Weiner, Roman Signer, Atelier van Lieshout en Natalie Jeremijenko. Op de inbreng van plaatselijke kunstenaars wordt in de nieuwe opzet geen prijs meer gesteld. Dat past niet bij de internationale ambities. Moeilijke kunst wordt niet geschuwd. Veel projecten langs traject De Verbeelding zijn conceptueel van aard, en moeten vooral zintuiglijk beleefd worden. Ofwel: er worden géén toelichtende teksten bij de kunstwerken geplaatst. De bezoekers worden in plaats daarvan aangemoedigd de kunstwerken aan te raken of in werking te stellen.

Foto: Jordi Huisman, Museum De Paviljoens

De benadering van De Verbeelding leidt in Zeewolde tot onbegrip. Als beeldend kunstenaar Lawrence Weiner in 2001 letters op de berkenbomen langs de dijk bevestigt die samen de woorden 'On Top Of Above The Water Boven Op Boven het Water' vormen, zoeken de bewoners zich een ongeluk naar die letters. Degenen die ze wel weten te traceren voelen zich bekocht: is dit nu kunst? Een geluidssculptuur in de bossen jaagt volgens de lokale kranten nietsvermoedende voorbijgangers de stuipen op het lijf. De verwarring is inmiddels compleet, zo blijkt ook uit het boekje Ik ga op reis en neem mee (2002), waar Hans den Hartog-Jager gekscherend vertelt hoe hij in het bos van Zeewolde minutenlang vruchteloos naar een vogelhuisje staart omdat hij denkt dat het een kunstwerk is. Helaas bleek het huisje precies dat. Een vogelhuisje.

De politieke druk op De Verbeelding neemt vanaf 2001 toe. Het ultimatum is simpel: er moet iets begrijpelijks, toegankelijks of op zijn minst tastbaars gerealiseerd worden, of de geldkraan gaat dicht. De artistieke leiding blijkt echter onvermurwbaar: de inhoud van een museum wordt niet door de plaatselijke politiek bepaald, zo meent zij. De stemming wordt ronduit grimmig wanneer De Verbeelding de gemeente Zeewolde verwijt nauwelijks actie te ondernemen tegen het aanhoudende vandalisme. De beschuldigingen vliegen over en weer. Raadsleden voelen zich onheus bejegend en zijn de elitaire praatjes van De Verbeelding helemaal zat. Het kunstcentrum voelt zich op zijn beurt onbegrepen en beperkt in de artistieke vrijheid. Uiteindelijk valt in 2004, na jaren van strijd, het doek definitief: alle financiering wordt stopgezet en De Verbeelding moet zijn activiteiten staken.

Problematisch publiek of onbegrijpelijke kunst? Kunst in de openbare ruimte vereist interactie met het publiek, zeker wanneer die kunst ingrijpt in de dagelijkse leefomgeving van mensen. Het was dus niet zozeer de ‘moeilijke kunst’ die De Verbeelding noodlottig werd, als wel het gebrek aan communicatie met het lokale publiek. Het ambitieuze kunsttraject raakte daardoor al snel vervreemd van zijn omgeving. De negatieve beeldvorming die volgde werd vervolgens dankbaar aangegrepen door lokale politici die kunst vooral als geldverslindende hobby zagen. Dat een aantal Zeewoldenaren zich vervolgens genoodzaakt zag het heft in eigen handen te nemen, is tekenend voor de algehele onmacht die op het laatst rondom De Verbeelding heerste.

In de bossen van Zeewolde ligt ondertussen nog altijd het halfvergane Shipwreck van Mark Dion. De natuur heeft bijna volledig bezit genomen van het houten schip, precies zoals de kunstenaar het altijd wilde. Het is, net als De Verbeelding, onderdeel geworden van de geschiedenis van Zeewolde.

-

Demelza van der Maas doet promotieonderzoek naar erfgoed en identiteit in de IJsselmeerpolder.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer