Asset 14

De Verbeelding

Hoe de inwoners van Zeewolde een guerillaoorlog uitvochten tegen het kunstcentrum dat hen wilde verheffen.

“Fijn dat u de kunstwerken repareert, dan kunnen we ze weer vernielen.” Was getekend: ‘Een niet-kunstminnende Zeewoldenaar’.

Deze woorden treffen medewerkers van kunsttraject De Verbeelding in de zomer van 2001 aan op een briefje dat was opgehangen bij de stukgeslagen Windkabine (2001) van Roman Signer. Vandalen waren het kunstwerk enkele dagen eerder met een moker te lijf gegaan. De vernieling langs de kunstroute stond niet op zichzelf: eerder dat jaar brandde de Field Library (2001) van Henrik Håkansson door brandstichting volledig af, en in de loop der tijd zouden ook Diego Rivera in de Sovjet Unie (1998) van Jan van de Pavert, Sactuarium (2001) van Herman de Vries en Shipwreck (2001) van Mark Dion meerdere malen ernstig worden beschadigd door grof geweld. Het smeedijzeren hek van het Sanctuarium - een stukje grond omsloten door een met rozenstruiken begroeide aarden wal – leek zelfs uit zijn sponningen te zijn gelicht met groot materieel. Geen halve maatregelen.

Hoe kon het zover komen dat deze ‘niet-kunstminnende Zeewoldenaren’ de kunstwerken in hun dorp zo toetakelden? Deel van het antwoord ligt in het jaar 1984. In dat jaar besloot de religieus-socialistische Arbeidersvereniging Der Woodbrookers een vormingscentrum te bouwen in de bossen nabij Zeewolde. De Arbeidersvereniging, die zich richtte op de morele en religieuze verheffing van de arbeidersklasse, zag in de kunst een belangrijk middel tot volksopvoeding. Zij nam zich dan ook voor om het vormingscentrum, waar allerhande cursussen konden worden gevolgd, middels een kunstroute aan het dorpscentrum van Zeewolde te verbinden. Het vormingscentrum zou er nooit komen, maar een zeven kilometer lange kunstroute met tientallen kunstwerken, dwars door Zeewolde en omgeving, kwam er dankzij het enthousiasme van de gemeente Zeewolde wel.

Foto: Jordi Huisman, Museum De Paviljoens

Pas zo’n tien jaar later werd het eerste dragende kunstwerk opgeleverd: Sea Level (1996) van de Amerikaanse meesterminimalist Richard Serra. Het werk, dat bestaat uit twee in elkaars verlengde geplaatste donkergrijze muren die het speciaal aangelegde park diagonaal doorsnijden, verwijst naar het niveau waarop het zeewater zou staan in Zeewolde als de dijken er niet waren geweest. Sea Level werd bejubeld door kunstkenners om zijn krachtige eenvoud. De meeste Zeewoldenaren waren aanzienlijk minder enthousiast. Het 200 meter lange, bijzonder kostbare kunstwerk stond al snel bekend als ‘de muur van Serra’.

De artistieke leiding van de kunstroute trekt zich van de kritiek van de bewoners ondertussen weinig aan. Gesterkt door de positieve reacties vanuit de gevestigde kunstwereld gaan zij door op de ingeslagen weg. De kunstroute van weleer wordt binnen een paar jaar omgevormd tot een internationaal centrum voor landschapskunst en openluchtsculptuur. De volksopvoedingsidealen uit de jaren tachtig verdwijnen naar de achtergrond en maken plaats voor een nieuw streven. De Verbeelding, zoals de leiding het project inmiddels gedoopt heeft, moet Flevoland op de kaart zetten en het dorp Zeewolde en zijn bewoners van identiteit voorzien.

Al snel weet De Verbeelding een imposante rij kunstenaars aan zich te binden, waaronder namen als Lawrence Weiner, Roman Signer, Atelier van Lieshout en Natalie Jeremijenko. Op de inbreng van plaatselijke kunstenaars wordt in de nieuwe opzet geen prijs meer gesteld. Dat past niet bij de internationale ambities. Moeilijke kunst wordt niet geschuwd. Veel projecten langs traject De Verbeelding zijn conceptueel van aard, en moeten vooral zintuiglijk beleefd worden. Ofwel: er worden géén toelichtende teksten bij de kunstwerken geplaatst. De bezoekers worden in plaats daarvan aangemoedigd de kunstwerken aan te raken of in werking te stellen.

Foto: Jordi Huisman, Museum De Paviljoens

De benadering van De Verbeelding leidt in Zeewolde tot onbegrip. Als beeldend kunstenaar Lawrence Weiner in 2001 letters op de berkenbomen langs de dijk bevestigt die samen de woorden 'On Top Of Above The Water Boven Op Boven het Water' vormen, zoeken de bewoners zich een ongeluk naar die letters. Degenen die ze wel weten te traceren voelen zich bekocht: is dit nu kunst? Een geluidssculptuur in de bossen jaagt volgens de lokale kranten nietsvermoedende voorbijgangers de stuipen op het lijf. De verwarring is inmiddels compleet, zo blijkt ook uit het boekje Ik ga op reis en neem mee (2002), waar Hans den Hartog-Jager gekscherend vertelt hoe hij in het bos van Zeewolde minutenlang vruchteloos naar een vogelhuisje staart omdat hij denkt dat het een kunstwerk is. Helaas bleek het huisje precies dat. Een vogelhuisje.

De politieke druk op De Verbeelding neemt vanaf 2001 toe. Het ultimatum is simpel: er moet iets begrijpelijks, toegankelijks of op zijn minst tastbaars gerealiseerd worden, of de geldkraan gaat dicht. De artistieke leiding blijkt echter onvermurwbaar: de inhoud van een museum wordt niet door de plaatselijke politiek bepaald, zo meent zij. De stemming wordt ronduit grimmig wanneer De Verbeelding de gemeente Zeewolde verwijt nauwelijks actie te ondernemen tegen het aanhoudende vandalisme. De beschuldigingen vliegen over en weer. Raadsleden voelen zich onheus bejegend en zijn de elitaire praatjes van De Verbeelding helemaal zat. Het kunstcentrum voelt zich op zijn beurt onbegrepen en beperkt in de artistieke vrijheid. Uiteindelijk valt in 2004, na jaren van strijd, het doek definitief: alle financiering wordt stopgezet en De Verbeelding moet zijn activiteiten staken.

Problematisch publiek of onbegrijpelijke kunst? Kunst in de openbare ruimte vereist interactie met het publiek, zeker wanneer die kunst ingrijpt in de dagelijkse leefomgeving van mensen. Het was dus niet zozeer de ‘moeilijke kunst’ die De Verbeelding noodlottig werd, als wel het gebrek aan communicatie met het lokale publiek. Het ambitieuze kunsttraject raakte daardoor al snel vervreemd van zijn omgeving. De negatieve beeldvorming die volgde werd vervolgens dankbaar aangegrepen door lokale politici die kunst vooral als geldverslindende hobby zagen. Dat een aantal Zeewoldenaren zich vervolgens genoodzaakt zag het heft in eigen handen te nemen, is tekenend voor de algehele onmacht die op het laatst rondom De Verbeelding heerste.

In de bossen van Zeewolde ligt ondertussen nog altijd het halfvergane Shipwreck van Mark Dion. De natuur heeft bijna volledig bezit genomen van het houten schip, precies zoals de kunstenaar het altijd wilde. Het is, net als De Verbeelding, onderdeel geworden van de geschiedenis van Zeewolde.

-

Demelza van der Maas doet promotieonderzoek naar erfgoed en identiteit in de IJsselmeerpolder.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Briefwisseling Ettie en Jochum - Brief 2

Wie wil nou een slachtoffer zijn?

Jochum ontving een brief van Ettie over zijn nooit-verstuurde brief aan zijn jeugdliefde. Ettie vindt dat Jochum de vrijheid van de queeridenteit niet goed beschrijft. Hij besluit Ettie een brief terug te sturen en op haar kritiek in te gaan. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - brief 1

Het privilege van lesbisch-zijn

Een nooit verstuurde brief die door Jochum Veenstra op Hard//Hoofd gepubliceerd werd, begon een eigen leven te krijgen in het hoofd van Ettie, die niet zo goed wist wat ze ervan moest vinden en er toen maar over besloot te schrijven. Het resultaat is een niet-verstuurde brief die ze toch besloot op te sturen. Lees meer

Niet aan denken

Niet aan denken

Aan de feesttafel zoekt Aafke van Pelt tussen de koetjes en kalfjes naar het contrast, de diepere laag in het banale. Lees meer

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Voor ‘Ssst’, het voorjaarsnummer van 2025 van Hard//hoofd, zijn we op zoek naar illustrator die de cover van ons magazine willen maken. Lees meer

Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer

Levensweg

Levensweg

Als Aisha een trouwerij op een Limburgse boerderij bezoekt, mijmert ze ineens over haar eigen bruiloft. Ach, trouwen is niks voor haar. Toch? Lees meer

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Martine Bontjes doet verslag van een zoektocht naar duurzaamheid tijdens kunstresidentie SOPRA SOTTO. Lees meer

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Op het moment dat je overweegt om iets te zeggen, hoor je: ‘Ssst!’ Wie fluistert dit naar je, en waarom? Fantaseer je met ons mee? Dien uiterlijk 24 augustus 2024 een pitch in voor het magazine ‘Ssst’! Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer

Marktplaatsgekkies

Marktplaatsgekkies

Marthe van Bronkhorst besluit de relatiemarkt opnieuw te betreden en vraagt zich af: ben ik een koopje, of een langetermijn-investering? Lees meer

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Hanane El Ouardani (1994) is de fotograaf van het prachtige, nieuwe kunstwerk dat de kunstverzamelaars van Hard//hoofd thuis gaan ontvangen. De foto komt uit de serie The Skies are Blue, the Walls are Red (2018) en Jorne Vriens (onze Chef Kunst) heeft El Ouardani geïnterviewd over haar werk. Zij gaan met elkaar in gesprek over hoe zij als fotograaf te werk gaat, hoe deze foto tot stand is gekomen en praten over smaak, tegenstellingen en het hervinden van thuis. Lees meer

Galatea 1

Galatea

Een bezoek aan een Airbnb aan zee blijkt ook een bezoek aan asfalt, beton en een cementfabriek te betekenen. Andrea Koll plaatst dit beeld in dit door haar zelf geïllustreerde, tweestemmige gedicht tegenover het beeld van de door Pygmalion uit ivoor gemaakte Galatea. Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst 7

Dit maakten onze 1.660 kunstverzamelaars mogelijk in 2023

Kunstverzamelaars dragen bij aan onze missie om nieuw talent te ondersteunen. We leggen graag uit hoe we de donaties in 2023 hebben besteed. Lees meer

:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus, inclusief drie Lief kutland-stickers. Veel lees- en plakplezier!

Word trouwe lezer