Asset 14

Verslag van een mislukking

Essay: Verslag van een mislukking

In deze essayreeks blikt Jonathan van der Horst terug op de keren dat kunst hem aan het huilen bracht: 'Huilen hoort bij mannelijkheid. Ik wil niet langer doen alsof dat twee van elkaar gescheiden werelden zijn.'

Hoe het precies kwam dat ik die avond naar een slam poet luisterde, weet ik eigenlijk niet eens meer. Ik weet alleen dat ik aan een oneindige reeks podcasts was begonnen om mijn innerlijke stilte niet langer te hoeven horen. Het was zo’n periode waarin je jezelf weinig goeds te vertellen hebt. In relatief korte tijd was ik op mijzelf gaan wonen, was mijn vriendin bij mij weggegaan en (oh ja) weerhield een pandemie mij ervan om een schouder te zoeken om op uit te huilen. Dus was ik naarstig op zoek naar stemmen anders dan de mijne, om mijzelf op zijn minst het gevoel te geven met de wereld verbonden te zijn.

Slam poet IN-Q verhaalde ritmisch en met veel nadruk dat ook hij het soms moeilijk heeft. Om vooral maar niet te hoeven voelen wat de dichter bij mij opriep, hees ik mijzelf in het harnas. Als een volleerd YouTuber begon ik elke strofe van commentaar te voorzien. ‘Jemig, die eindrijm kan echt niet meer.’ ‘Die alliteratie is zo 2005.’ ‘Je hoeft niet zo nadrukkelijk te articuleren. Ik versta je zo ook wel.’

Tot er een strofe dwars door mijn ironische zelfverdediging heen wist te prikken.

Why the fuck am I complaining / Our world is full of people maintaining / no matter who you are or where you from / We all have to wake up every day and accept the fact / we don’t know where we will go or why we’ve come.’

Terwijl de tranen over mijn wangen stroomden en putjes in het zeepsop maakten, vroeg ik mij af hoe ik hier nu eigenlijk terecht was gekomen. En dan bedoel ik niet huilend aan het aanrecht van een eenpersoonsappartement, maar eerder wat mij nu precies zo ontroerd had. Welk woord, welke frase had zich in mij brein genesteld om zich daar tot tranen te kristalliseren? En misschien nog wel belangrijker: wat probeerde ik eigenlijk te verdedigen?

Ergens diep vanbinnen, heb ik poëzie altijd geminacht. Ik vermoed dat die minachting ergens op de verschroeiend saaie open mic avonden die ik tijdens mijn puberteit bezocht is begonnen, maar het lezen van Neruda, Rilke en Szymborska heeft er weinig verandering in gebracht. Misschien komt het doordat ik al die menselijke gevoelens in gedichten ergens, onbewust, altijd te pussy heb gevonden. Misschien doordat ik de poging tot het schrijven van proza altijd als monumentaler en heldhaftiger heb beschouwd. Of misschien mis ik gewoon simpelweg het gen om poëzie te kunnen waarderen. Hoe dan ook, telkens als ik ergens een geënjambeerde zin zie staan, overvalt mij hetzelfde lijstje vragen. Waarom? Waartoe? Wat is de bedoeling? Wat is het belang?

Ik staar naar die regeltjes die mij aan het huilen brachten, maar vind ook lezend geen verklaring.

Het essay Waarom we poëzie haten van de Amerikaanse schrijver Ben Lerners gaf mij een inkijkje in mijn minachting. Volgens hem is een gedicht altijd het verslag van een mislukking, omdat er een conflict bestaat tussen waar een gedicht potentieel toe in staat is en wat het werkelijk teweegbrengt. Elk gedicht heeft de potentie mensen te verenigen, onrechtvaardigheid te bestrijden en revoluties te ontketenen, alleen doet het dat in werkelijkheid zelden. Die spanning tussen het potentiële en het daadwerkelijke gedicht zorgt onherroepelijk voor een spanning bij de lezer, die er blijkbaar altijd meer, het onmogelijke, van verwacht.

Dat ik mijn minachting inmiddels begrijp, betekent echter nog niet dat ik poëzie ook begrijp; dat ik begrijp waarom deze vreemdsoortig gestructureerde blokjes tekst zoveel mensen op deze aarde dagelijks ontroeren en inspireren. Ik staar naar die regeltjes die mij aan het huilen brachten, maar vind ook lezend geen verklaring. Wat raakt mij hier nu precies aan? Is dat het ritme? De rijm? De beeldspraak? En waarom moet er een verklaring voor mijn geraaktheid gevonden worden? Waarom moet wat ik intuïtief voel, rationeel nog worden onderbouwd? Waarom wil ik een gedicht kunnen oplossen alsof het kruiswoordraadsel is?

Een paar weken na mijn ineenstorting aan het aanrecht, las ik een artikel in De Groene Amsterdammer over een groep vrouwelijke economen die de laatste tijd aan populariteit gewonnen heeft. In tegenstelling tot hun veelal mannelijke collega’s, die abstracte aannames en theoretische modellen gebruiken om hun bevindingen te stutten, maken zij gebruik van empirische data en veldonderzoek. Dat verrijkt niet alleen de economie als wetenschap, maar helpt de economie ook menselijker en duurzamer te maken. ‘Vrouwelijke economen hebben door dat economie een sociale wetenschap is en geen toegepaste wiskunde,’ kopt het artikel. Die zin laat weinig verbeelding over wie de economie dan blijkbaar wel als een simpel rekensommetje beschouwt. Via een online leesclub die tijdens de pandemie op regelmatige basis samen toneelteksten leest, kom ik in aanraking met het toneelstuk Hannah en Martin van Lineke Rijxman en Willem De Wolf. Op speelse wijze en met veel uitweidingen, reconstrueren Willem en Lineke de liefdesgeschiedenis tussen de 18-jarige student Hannah Arendt en de 17 jaar oudere professor Martin Heidegger.

Hij misschien wel de laatste filosoof die nog één keer de heroïsche zoektocht naar de waarheid en het zijnde van het zijnde ondernam. Zij vooral geïnteresseerd in de praktische morele implicaties van het denken en het kwaad. Hij een oude, gearriveerde man, zij een jonge, onervaren vrouw. Zij joods, hij nazi. Ergens halverwege probeert Lineke Rijxman het verschil in denken tussen de twee filosofen te typeren: ‘Hij wilde denken in eenzaamheid, uitmondend in een ooit sprakeloos inzicht in de waarheid. En zij zag denken als actief, een nooit eindigend gesprek met jezelf. Of met je vrienden. Hij had niet eens vrienden.’

Het is niet moeilijk om uit de bovenstaande voorbeelden een patroon te destilleren. Mannen denken abstract, vrouwen staan in verbinding. Mannen vluchten in hun eigen hoofd, vrouwen stappen de wereld in. Mannen voeren monologen, vrouwen gaan het gesprek aan. Of deze neiging inherent aan mannen is behoeft verder literair onderzoek, maar het enige wat ik nu weet is dat ik sinds mijn ineenstorting niet langer in die abstractie wil leven.

Is dat wat je kan voelen niet vele malen directer aanwezig dan dat wat je kan denken?

Dus train ik mijzelf in een dagelijkse routine die naast gesprekken met vrienden en meditatie, sinds kort ook meer en meer uit poëzie bestaat. Je zou kunnen beweren dat poëzie juist de abstractste aller kunstvormen is, maar voor mij is eerder het omgekeerde waar. Poëzie is misschien wel dat wat het meest direct tot ons zenuwstelsel spreekt. Haar muzikaliteit, beeldspraak en magisch denken, maken puur rationele interpretaties haast onmogelijk. Poëzie is voor mij eerder voelen dan denken. Dat voelen klinkt misschien ook abstract, maar is voelen niet bij uitstek heel tastbaar? Is dat wat je kan voelen niet vele malen directer aanwezig dan dat wat je kan denken?

Zolang je het maar aandurft om het gedicht te blijven lezen zoals het er staat en niet vervalt in onnodige abstracties. Want is het gedicht zoals het aan ons verschijnt niet het enige gedicht dat we hebben en daarmee dus ook het enige gedicht waar we iets aan hebben? Is het niet juist in het onvoltooide potentieel van een gedicht, in het verslag van de mislukking, dat de waarde van poëzie schuilgaat? Valt het leven niet net zo te omschrijven? Als het verslag van een mislukking? Als onvoltooid potentieel? Om mezelf met die gedachten te verzoenen, ligt er sinds kort altijd een poëziebundel op mijn nachtkastje. Om alvast te oefenen.

Mail

Jonathan van der Horst (1993) is een eigentijdse nostalgicus, een dyslecticus met schrijfambities en een Nederlander in Vlaanderen. Hij is schrijver, theatermaker en lid van het literaire collectief ZINK.

Zep de Bruyn (1990) is illustrator, visueel ontwerper en redacteur werkzaam in Amsterdam en Eindhoven. Hij maakt 2D, 3D en bewegend beeld, vaak verhalend en zowel figuratief als expressief.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Automatische concepten 72

Geeft dit vaccin malaria de doodsteek?

Een 'historisch moment' in de strijd tegen malaria. Lees meer

Menstruatieverlof. Waarom niet?

Menstruatieverlof. Waarom niet?

Menstruatie is nog altijd een taboe-onderwerp, ziet Stefanie Gordin. Terwijl praten over je cyclus kan leiden tot beter welzijn en een betere gezondheid. Én tot betere arbeidsomstandigheden. Hoog tijd om het serieus te hebben over de baten van menstruatieverlof. Lees meer

Nieuws in beeld: Huisje, droompje, beestje

Huisje, droompje, beestje

Is ons jarenlang een uitgewoond sprookje verkocht? Lees meer

Filmtrialoog: Another Round

Another Round

Thomas Vinterberg zet in Another Round een ongeloofwaardig gegeven op een geloofwaardige manier neer, volgens onze redacteurs. Lees meer

Nieuws in beeld: Homo homini lupus

Homo homini lupus

Sebastian Eisenberg volgt het nieuws van wolvin Noëlla en haar pups op de voet. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer