Asset 14

Naakte lichamen

Essay: Naakte lichamen 1

Daan Steinebach gaat op zoek naar de betekenis van ‘thuis’. In een drieluik essays wil hij voor Hard//hoofd de idee thuis verkennen, het omverwerpen, en dromen over een alternatief.

Een aantal toevalligheden en een escalatie. In juli 1995 moet dr. Janko Rottmann voor het Landesgericht in Graz, Oostenrijk, verschijnen op verdenking van oplichting met verzwarende omstandigheden. Hij verhuist prompt naar München, waar hij een Duits paspoort aanvraagt – zonder het strafproces te vermelden. In 1999 wordt Rottmann Duitser en verliest de Oostenrijkse nationaliteit, zoals de Oostenrijkse wet voorschrijft. Later dat jaar informeert de Oostenrijkse overheid de Freistaat Bayern over de verdenking en de hoorzitting uit 1995. Een jaar later trekt Beieren zijn paspoort in. Janko Rottmann wordt statenloos.

Hier stond een individu tegenover de enorme macht van moderne staten

Natuurlijk, hij was dom geweest, dom en onhandig. Maar het lot van Janko Rottmann was niet dat van elke andere, alledaagse fraudeur die voor een strafrechter moet verschijnen (die hem veroordeelde, overigens). Hier stond een individu tegenover de enorme macht van moderne staten, naakt, rechteloos en alleen. Zonder thuis. Hoe kon dit gebeuren in het Europa van de mensenrechten, dat zichzelf ‘nooit weer’ had beloofd, dat vóór alles het individu zou beschermen?

‘We refugees’

‘First of all, we don’t like to be called ‘refugees.’ Het is 1943 en de jonge Hannah Arendt is net aangekomen in New York. Na een vlucht uit Duitsland, via Parijs en een interneringskamp in Gurs, was ze eindelijk veilig in de Verenigde Staten. Veilig, maar stateloos, wat ze tot 1951 zou blijven.

In een ongewoon persoonlijk artikel beschrijft ze het lot van de gevluchte Duitse Joden. Ze schrijft over het onmetelijke optimisme, dat grenst aan wanhoop en vloeiend overgaat in zelfmoord. Over de moeilijkheid je aan te passen in een wereld die je nooit echt accepteert, als buitenstaander. Maar vooral over de prijs die je betaalt voor al die hopeloze pogingen: eerst om Duits te worden, dan om Frans te worden, Engels, Amerikaans, enzovoort. De prijs van het bestaan als eeuwige parvenu, die steeds iets probeert te zijn wat hij niet is, is te hoog.

In plaats van een bestaan als parvenu is het beter je lot te accepteren

Om het uiteindelijk allemaal om te draaien. In plaats van een bestaan als parvenu is het beter je lot te accepteren, zegt Arendt. Het tegendeel van de parvenu, de paria die zijn identiteit behoudt, is even eenzaam en rechteloos. Maar in ruil voor de impopulariteit van het bewuste bestaan als buitenstaander krijgt hij een groot voordeel: ‘history is no longer a closed book to them and politics is no longer the privilege of Gentiles. Joden zijn de ultieme buitenstaander, altijd overgeleverd aan de wereld, aan de Gentiles, de niet-Joden. Door hun identiteit te behouden verliezen ze hun (valse) kans op populariteit, maar winnen ze autonomie en een plaats in de geschiedenis. Juist als buitenstaander worden ze de ‘avant-garde van hun volk’.

Veel persoonlijker zou Arendt nooit worden. Toch is haar werk te lezen als een verlengstuk van die ontboezeming. De theorie is nooit los te zien van haar lot, het denken niet te scheiden van haar persoon. Het hoofdstuk van The Origins of Totalitarianism over stateloosheid lijkt dan ook een directe vertaling van haar eigen ervaring.

Non-ruimtes en wetteloze plaatsen

Mensenrechten, zegt Arendt in het hoofdstuk ‘The Decline of the Nation-State and the End of the Rights of Man’, zijn niet bedoelt voor mensen. Ze waren een keerpunt in de geschiedenis. Niet langer was het leven van God, zoals dat altijd geweest was, maar van de mens zelf. Hij werd de bron en het doel van zichzelf en van zijn eigen wetten. Het was een machtsoverdracht: van de koning bij gratie Gods, naar de mens. De soevereiniteit was niet meer van een individu, gekozen door god, maar bij de leden van de natie.

Deze beweging is belangrijk. De ‘leven’ van het individu was altijd gescheiden geweest van de politiek. In de Griekse oudheid waren er twee woorden voor ‘leven’: zoè, het fysieke leven dat ook dieren hebben en bios, het goede, politieke en publieke leven. In de christelijke wereld was het leven van God, die geeft en neemt. Dat is de oude betekenis van ‘thuis’: de plaats van zoè, het leven van God (‘In isto loco dabo pacem’), van het lichaam en zijn behoeftes, van liefde, van het duistere, het individuele. Politiek vond buiten plaats en had niks met het individu en zijn lichaam te maken.

De fictie van de natiestaat is dat geboorte, het naakte leven, onmiddellijk overgaat in natie

Maar nu niet meer. Giorgio Agamben, die Arendts kritiek vermengde met Michel Foucault en radicaal uitdacht, schrijft dat mensenrechten ‘de invoeging van het leven in de staat’ zijn. Natiestaat is letterlijk: de staat van de geboorte. Natie is etymologisch afkomstig van geboorte, in het Italiaans (waarin Agamben schrijft) is geboorte nascita. De fictie van de natiestaat is dat geboorte, het naakte leven, onmiddellijk overgaat in natie; het leven verdwijnt zo gauw het verschijnt. Mensenrechten zijn cruciaal in deze verhulling, omdat ze geboorte verbinden aan rechten: de mens wordt vrij en gelijk geboren. Anders gezegd: de staat is het thuis geworden.

Het probleem is: zo gauw de mens verschijnt, in al zijn eenvoudige naaktheid, breekt het geheim verbond. De vluchteling (of stateloze, die begrippen zijn in deze zin uitwisselbaar) is het biologische leven dat zijn band met de natie heeft verloren en dat daarom betekenisloos wordt. Vluchtelingen verliezen niet alleen hun huis, maar het recht op een plaats in de wereld. Niet hun handelen, niet hun woorden of opvattingen, maar alleen nog wat ze zijn (en vooral niet) bepaalt hun lot – niet meer wat ze zeggen of doen. Met andere woorden: ze zijn niets meer dan naakt leven, gereduceerd tot een lichaam en niets meer, als een dier.

Maar de duisterste consequentie is het kamp. Steeds, vandaag evengoed als in de dagen van Arendt, als het naakte leven zich aandient worden er kampen opgericht. Non-ruimtes, wetteloze plaatsen. Het is alsof de natiestaat echt breekt, alsof de aarde wordt opengebroken om ruimte te maken voor het overbodige. Leven waarmee alles mogelijk is, omdat het niet meer echt leeft, geen echte mensen meer zijn. Leven dat je zelfs kunt ‘opruimen’. De fictie dat geboorte gelijk staat aan natie en beiden aan territorium kan alleen behouden worden door het naakte erbuiten te vangen. De enige plaats die nog rest voor de het naakte leven is een lege ruimte – het radicale tegendeel van een thuis.

Niemand thuis

Twee jaar geleden zag ik de voorstelling Nobody Home van regisseur Daria Bukvic (Bosnië). Met spel van Saman Amini (Iran), Majd Mardo (Syrië) en Vanja Rukavina (Bosnië) vertelden ze hun verhaal: het verhaal van vier vluchtelingen. Het stuk was luchtig, vaak zelfs heel grappig, maar met een bloedserieuze boodschap. De vlucht, het leven in een azc (lees: kamp), de moeilijke mars door de bureaucratie voor papieren en uiteindelijk die vreselijke vraag: ben je wel echt thuis in dit nieuwe land? Maar wat de voorstelling echt aangrijpend maakte was dat het duidelijk niet het verhaal was van vier vreemden, zoals in het journaal, maar van ons. De vraag werd direct aan het publiek gesteld: wie is er echt thuis?

Vluchtelingen confronteren ons met dat wat we zijn: naakte mensen

Het gaat over ons. Het is ook onze geboorte die verdwijnt in de natie, ons leven dat verdwijnt in de staat. Vluchtelingen confronteren ons met dat wat we zijn: naakte mensen. Het thuis in de staat blijkt van bordkarton. Het is altijd de vraag of we er nog wel bij horen. We zijn steeds de parvenu, die zichzelf opgeeft, of de paria, in de ondankbare positie van buitenstaander. We zijn allemaal Hannah Arendt. Het persoonlijke is politiek. De vraag is steeds: wil je verborgen blijven? Wil je verbergen wie je bent?

Breuk tussen leven en staat

Terug naar Janko Rottmann. Europa is hem komen redden – maar niet echt. Tien jaar procederen bracht zijn zaak voor de rechters van het Hof van Justitie van de Europese Unie in Luxemburg, Europa’s hoogste rechter. Die overwogen dat Rottmann, met zijn Oostenrijks staatsburgerschap, ook de status had gehad van EU-burger (wat niet los bestaat van de nationaliteit van een lidstaat) en daarom recht had op de bescherming van het Europees recht. Rottmann werd jurisprudentie en beroemd in de academie.

Maar terwijl juristen door heel Europa hun commentaren schreven, werd de zaak afgedaan door de Duitse rechter. Die wikte en woog, met de Europese regels in de hand, en wees hem af. Of Rottmann zijn Oostenrijkse paspoort terug kon krijgen en of dat is gebeurd blijft onbekend, maar dat doet niet af aan de betekenis van deze zaak. Janko Rottmann bleef stateloos.

Het idee dat het individu voor eens en voor altijd beschermd zou zijn door mensenrechten blijkt een droom

De zaak Rottmann onthult een pijnlijke waarheid: zelfs in het kosmopolitische Europa staat het individu uiteindelijk alleen. In de stofwolk van de bureaucratie verpulverde zijn band met de staat en wat bleef was naakt leven. Het idee dat het individu voor eens en voor altijd beschermd zou zijn door mensenrechten blijkt een droom. Maar Rottmann is niet alleen; uit de brekende naties komen miljoenen mensen tevoorschijn, in het Midden Oosten, Afrika en aan de poorten van Europa.

De vluchtelingencrisis is daarom ook eerst en vooral een politieke crisis. Toen Angela Merkel zei: ‘Wir schaffen das’ had ze gelijk, want op een praktisch niveau is er geen enkel probleem – het rijkste continent op aarde moet dit kunnen. Maar politiek lijkt ze de betekenis te missen, omdat ze blijft vasthouden aan de oude natiestaat terwijl het fundament eronder langzaam wegvalt. In die zin begrijpen de burgers en politici van het ressentiment de crisis beter. Hun woede is misschien in de eerste plaats wel een (vanuit dat perspectief niet onterechte) verdediging van iets heel essentieels: thuis. De vraag is alleen: tegen welke prijs?

Mail

Daan Steinebach (Utrecht, 1995) is schrijver en begint het liefst over alles een discussie. Hij studeert internationaal recht, eerder Nederlands recht en filosofie.

Eline Schipperen is in het dagelijks leven enorm gefascineerd door de mens. Waarom doen we wat we doen? En wat heeft dit voor invloed op de samenleving? Als illustrator verwerkt ze deze fascinaties in haar werk.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer