tickets
Asset 14

Kaufman vs. Goliath

Charlie Kaufman en Michelangelo Merisi da Caravaggio. Hollywood, 2002 en Italië, 1610. Celluloid film en canvas. Het lijkt misschien stug, maar Basje Boer ziet overeenkomsten tussen de postmoderne komedie Adaptation (met een dikke, kalende, ineengedoken Nicholas Cage) en een vierhonderd jaar oud schilderij over het nog veel oudere verhaal van David en Goliath.

Het beeld is zwart. Op de geluidsband horen we een monoloog; een waterval van twijfel, angst en fatalisme. "Ik zou gelukkiger zijn als ik niet alles uitstelde. Het enige wat ik doe, is op mijn dikke reet zitten. Ik zou gelukkiger zijn als mijn reet niet zo dik was." Dan komt een filmset in beeld, gefilmd in de schokkerige beelden van een making of. "On the set of 'Being John Malkovich', Summer 1998" lezen we. De hoofdrolspeler ("John Malkovich, Actor") spreekt cast en crew toe. Zijn natuurlijke zelfvertrouwen staat in schril contrast met de dieponzekere woorden die we eerder hoorden. De woorden werden gesproken door "Charlie Kaufman, Screenwriter", die nu wat rondscharrelt op de set. "Jij daar, je bent in beeld. Ga van de set af." Charlie Kaufman doet wat hem wordt gevraagd. Tot zover zijn rol in de making of van de film die hij zelf heeft geschreven.

De openingsscène van Adaptation (2002) wordt pas echt interessant als je weet dat het hier om de geënsceneerde werkelijkheid gaat. Er is in de zomer van 1998 inderdaad een film opgenomen die Being John Malkovich heet. En degenen die ervoor verantwoordelijk waren, zijn dezelfde mensen die nu achter Adaptation zitten. Regie: Spike Jonze, script: Charlie Kaufman. Iedereen in dit mockumentary-fragment speelt zichzelf. Behalve Charlie Kaufman, die wordt gespeeld door Nicolas Cage. Een dikke, ineengedoken, kalende Nicolas Cage.

Illustratie: Liesbeth de Feyter

Zoals Adaptation met gemak "vier miljard en veertig jaar" teruggaat in de tijd om te laten zien hoe de mens - en vervolgens Charlie Kaufman - op aarde belandde, zo rewind ik net zo makkelijk naar het Italië van 1610. Na twee jaar op de vlucht te zijn geweest, keert de van moord verdachte schilder Caravaggio terug naar Rome, waar de paus hem pardon heeft verleend. Naar verluidt heeft hij een zoenoffer bij zich, het schilderij David met het hoofd van Goliath. Het Bijbelse duel tussen de jongen David en reus Goliath eindigt in een overwinning voor de underdog, met Goliaths hoofd als prijs. Echter, de verzwakte Caravaggio sterft voordat hij de kerk zijn schilderij kan aanbieden.

Gehavend, gekneusd en ontzield

Dat er een verband zou zijn tussen Adaptation, Charlie Kaufmans postmoderne sprookje uit het nieuwste millennium, en David met het hoofd van Goliath, het schilderij dat wordt beschouwd als Caravaggio's laatste, lijkt op z'n zachtst gezegd stug. Toch zijn er overeenkomsten. De meest voor de hand liggende: beiden zijn zelfportretten. De kop die hier in Davids hand bungelt, is gehavend, gekneusd, ontzield en doortrokken van één enkele emotie: schaamte. En toch herkennen we er een bekende in: Caravaggio zelf.

Kaufmans zelfportret is grappig, sardonisch, slim - maar is het ook eerlijk?

Was het anno 1610 gewoon om je op een zelfportret als mythisch of Bijbels figuur af te beelden, anno 2002 doet Kaufman het omgekeerde: hij vermomt zijn hoofdpersoon als zichzelf. Als was het een paspop, kleedt hij zijn personage in zijn naam, zijn beroep, zijn uiterlijk. Maar krijgen we ook de binnenkant van Charlie Kaufman te zien? Of is de paspop hol? Kaufmans zelfportret is grappig, sardonisch, slim - maar is het ook eerlijk? En is het wel een zelfportret? Door zich in zijn film op te voeren als een scenarioschrijver die zich in zijn film opvoert als een scenarioschrijver (et cetera, et cetera) portretteert Kaufman niet alleen de maker maar tevens het portret zelf. Waar Caravaggio's schilderij een zelfportret is, daar is Adaptation een zelfportret van een zelfportret; een film over zichzelf.

In Slate Magazine's recensie van Adaptation duikt het mooie Engelse woordje "self-loathing" op. En ook kunsthistoricus Timothy Wilson-Smith spreekt van een "element of self-disgust" als hij de walgende blik beschrijft die David in het schilderij van Caravaggio op Goliath werpt. Vreemd, op Wikipedia wordt diezelfde blik omschreven als "strangely sorrowful" en een andere historicus leest er het besef in dat er geen ontsnappen is aan het noodlot. Wat er ook in Davids ogen te lezen is, het heeft niets te maken met de triomf van een overwinnaar.

Nederigheid doodt trots

Caravaggio's schilderijen spelen vaak contrasten tegen elkaar uit: vers tegenover bedorven, jong tegenover oud, lelijk tegenover mooi, heilige tegenover zondaar. Hier lijkt hij Goliaths schuld te contrasteren met Davids onschuld. David is geschilderd in een houding die we vereenzelvigen met gerechtigheid: die van Vrouwe Justitia. Op zijn zwaard lezen we een reeks letters die verwijst naar het Latijn voor "nederigheid doodt trots". Maar ook David is nederig in het bijzijn van de dood: wat ik in zijn ogen zie, is medelijden. Dit gevecht kent geen winnaars.

Inderdaad, Adaptation is heel tevreden met zichzelf, het is zo'n film die zichzelf gelijk geeft. Niks zelfspot.

Ook Kaufman ruilde trots in voor nederigheid. Zijn gelijknamige personage in Adaptation is onaantrekkelijk om vele redenen, waarvan onzekerheid waarschijnlijk de voornaamste is. Toch bekruipt je het gevoel dat Kaufmans zelfspot een trucje is. Lees je voorbij het woordje "self-loathing" in de eerder genoemde recensie in Slate Magazine dan lees je dat deze criticus de film niet alleen "full of self-loathing" vindt, maar ook "pleased with its own cleverness": een curieuze tegenstelling. "Do I have an original thought in my head?" is de vraag waarmee Kaufman zijn film opent. Grappig. Maar waarom? Grappig omdat Kaufman met Being John Malkovich net de meest originele komedie van de jaren negentig heeft afgeleverd. Is de kern van Kaufmans grap dan zelfspot? Of ironie? Inderdaad, Adaptation is heel tevreden met zichzelf, het is zo'n film die zichzelf gelijk geeft. Niks zelfspot.

Caravaggio's schilderij

Want wat gebeurt er nou precies in Adaptation? Kaufman voert niet alleen zichzelf op maar ook een fictieve tweelingbroer, Donald, die óók scriptschrijver is. Waar Charlie intelligent en neurotisch is, daar is Donald simpel en sympathiek. Waar Charlie streeft naar integriteit en originaliteit, daar schrijft Donald zijn van uitgekauwde clichés vergeven scripts louter voor geld en roem. Hoe succesvoller Donald wordt, hoe meer Charlie worstelt met zijn eigen script, de verfilming van Susan Orleans non-fictieboek over John Laroche, een man die geobsedeerd is door een bepaalde orchideesoort. Charlie besluit die worsteling in zijn scenario te schrijven, hetgeen de film oplevert waarnaar we zitten te kijken. Want ja, Susan Orlean, John Laroche, het boek The Orchid Thief: ze bestaan allemaal echt.

Een verdronken hoer als Maria

Het vermengen van echt en niet-echt noemen we graag postmodern maar kent in andere vorm een wat langere geschiedenis. Caravaggio haalde net zo graag de werkelijkheid binnen in zijn schilderijen. Tegen de mode - en de wens van de kerk - in combineerde hij de verhalen uit de Bijbel met het leven van de straat, een plek waar hij zelf al te bekend mee was. Notoire straatlui stonden model voor heiligen, een verdronken hoer werd afgebeeld als de dode Maria. Caravaggio's schaduwrijke schilderijen zijn één en al passie, overgave en bloedvergieten. Van heiligen maakte hij echte mensen, vieze voeten en al.

Zoals Dr. Jekyll en Mr. Hyde één en dezelfde zijn, zo vormen David en Goliath samen Caravaggio.

Het intellect van Charlie Kaufman versus de hartstocht van Caravaggio; David de rechter versus Goliath de veroordeelde; principiële Charlie versus sell out Donald; echt versus kunst. Dit is een verhaal van tegenpolen; tegenstanders zelfs. Maar - hoed je voor de twist ending. Zoals Dr. Jekyll en Mr. Hyde één en dezelfde zijn, zo vormen David en Goliath samen Caravaggio. Het zelfportret dat hij schilderde, toont het slagveld van een innerlijke tweestrijd.

Plotwending!

Ook Charlie en Donald lijken één en dezelfde. Maar dan: plotwending! Het slot van Adaptation is een typisch "Hollywood ending", inclusief de overwinning van een obstakel, de grootse ontknoping en de levensles. Dat het een bar slecht einde is, bewijst alleen maar Kaufmans punt: Hollywood is stom. Lees: Donald is stom. Donald blijkt geen onderdeel van Charlie maar de personificatie van hoe Hollywood Charlie graag zou zien: gespeend van intelligentie en integriteit. Meer dan een zelfportret is Adaptation een dikke middelvinger. Want Kaufman laat niet zozeer zichzelf zien, hij zet Hollywood te kijk. Hoe onaantrekkelijk en neurotisch ook, vergeleken bij zijn opdrachtgevers is hij cool. Terwijl Caravaggio het meest kwetsbare stukje van zijn ziel laat zien, verstopt Kaufman zich achter een ander. Vanuit die positie is het inderdaad makkelijk om een middelvinger op te steken.

-

Basje Boer (1980) studeerde fotografie aan de Gerrit Rietveld Academie. Haar debuut Kiestoon, een bundel korte verhalen, verscheen in 2006 bij De Arbeiderspers. Sindsdien schrijft ze fictie en non-fictie voor een veelheid aan tijdschriften. Ze runt ook een Kino Korner.

Mail

Liesbeth de Feyter studeerde schilderkunst en beeldverhalen aan Sint Lucas in Brussel. Ze werkt als freelance illustrator en striptekenaar en maakt poëtische beelden met een luguber kantje.

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Petrov zit

Petrov zit

Maria draaide zich om en liep de kamer uit. Petrov staarde naar het bruine plastic, de hoorn, de zwart met witte cijfers. Zijn starre billen raakten het leer en zijn ogen werden naar het tafeltje naast het raam getrokken. Het tafeltje met de telefoon, ver buiten zijn bereik. Zijn gedachtes vormden woorden die hij niet... Lees meer

Ga zweven

Ga zweven

Ooit had ze er weinig mee, maar tegenwoordig staat Jihane Chaara open voor het zweverige. Ze maakt plezier met tarotkaarten en voelt de vibes van mensen op een feestje. Een tip om ‘de’ waarheid wat minder te serieus te nemen. Lees meer

Column: En zo is het goed?

En zo is het goed?

‘De toekomst ligt niet vast, ze ligt open,’ concludeert Iduna Paalman tijdens een intergalactische reis op 1 januari. 'Meer verantwoordelijkheid in 2020, en meer sterren zien.' Lees meer

 2020, tijd om te spelen met eten!

2020, tijd om te spelen met eten!

In Beeldspraak richt Hard//hoofd de lens op de wereld en biedt een andere kijk op het dagelijks leven. Deze keer met Marc Elisabeth, die tegen de 30 loopt, maar het spelen met eten nooit verleerd is! Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

Luister naar je coupé

Luister naar je coupé

Nora van Arkel las het liefst een boek in de trein, maar stoorde zich aan pratende mensen in de stiltecoupé. Tot ze besloot de gesprekken in haar voordeel te gebruiken. Een tip om je niet te ergeren in het OV. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Alles vijf sterren: Om het een beetje dragelijk te houden

Om het een beetje dragelijk te houden

Deze week worden we blij van een timer, filmpjes van spelende kinderen en een Reddit-forum met alle antwoorden. Lees meer

Edward Hopper - Chop Suey

Verdrietvoyeur

Van een veilige afstand laat Babet ons meekijken naar een vrouw in een jas en laat ze ons gissen naar wie deze vrouw is of zou kunnen zijn. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan