Asset 14

De auteur is dood, zijn vrouw ook

Essay: De auteur is dood, zijn vrouw ook

Else Boer voelt zich ongemakkelijk als ze kijkt naar kunst van makers die iets op hun geweten hebben. Mag zij genieten van boeken en series die gemaakt zijn door daders? Zijn kunstenaars en hun werk los van elkaar te zien? Ze zoekt antwoorden in de casus van Richard Klinkhamer, die zijn vrouw doodde en daar een boek over schreef.

Als ik moe ben, maar het nog te vroeg vind om naar bed te gaan, herkijk ik graag oude series. Op een van die avonden zette ik Gossip Girl aan, en voor de goede orde begon ik bij aflevering één.

In de aflevering zit een scène die ik compleet vergeten was. Het personage van Ed Westwick, Chuck, vergrijpt zich aan een jonger meisje. Het is een scène die op onheilspellende wijze de beschuldigingen spiegelt die later tegen Westwick zouden worden geuit. Ik voel me ongemakkelijk als ik de scène kijk, en ik ben niet de enige. Het voelt alsof ik ergens medeplichtig aan ben.

Maar is dat zo? Zijn we ergens medeplichtig aan als we daders een podium geven – voor hun verhaal, voor hun kunst? Staan maker en werk los van elkaar? Wat is de relatie tussen kunst en kunstenaar, product en maker?

Geen uitgever wilde het uitgeven, tot hij negen jaar later alsnog opgepakt werd voor doodslag

Een boek dat niet zonder die vragen gelezen kan worden – en dat mij mogelijk wat antwoorden kan bieden – is Woensdag gehaktdag van Richard Klinkhamer, een boek over doodslag, geschreven door de dader zelf. Waarom is dat boek eigenlijk uitgegeven? Zijn Klinkhamers daad en zijn boek los te zien van elkaar, of juist innig met elkaar verbonden?

De dood van de vrouw
In de winter van 1991 verdween Hannelore Godfrinon, de vrouw van Richard Klinkhamer. Klinkhamer was direct een verdachte in de zaak. De politie doorzocht zijn woning en nam vleesmessen, een hakbijl en een gehaktmolen in beslag. Een theorie was dat hij zijn vrouw had vermalen in de molen en daarna aan de vogels in de tuin had gevoerd. Die vermoedens konden niet hard gemaakt worden, en Klinkhamer ging vrijuit. Het leverde hem wel inspiratie op: Klinkhamer begon in de jaren na Hannelores verdwijning aan het boek Woensdag gehaktdag, waarin hij het doden van zijn vrouw beschreef.

Sinds Reves ezelproces kan een schrijver niet meer aangesproken worden op de daden of de uitspraken van zijn personages

Geen uitgever wilde het uitgeven, tot hij negen jaar later alsnog opgepakt werd voor doodslag. Klinkhamer had zijn vrouw niet vermalen, maar begraven in de achtertuin. Toen hij zijn huis verkocht en de nieuwe bewoners de tuin onder handen namen, kwamen ze haar stoffelijke resten tegen. Klinkhamer verklaarde dat hij zijn vrouw met een breekijzer de schedel had ingeslagen, nadat ze hem het huis uit had gezet. In 2007 kwam dan eindelijk het boek Woensdag gehaktdag uit, bij uitgeverij Just Publishers, nadat Klinkhamer was veroordeeld en zijn straf had uitgezeten. In 2016 pleegt hij zelfmoord.

Woensdag gehaktdag is niet alleen het werk ván een dader is, het gaat ook nog eens expliciet over het gepleegde misdrijf. De vraagt dringt zich op waarom dit verhaal de moeite van het delen waard is.

La mort de l’auteur
In de literatuur bestaat, sinds Roland Barthes’ essay uit 1967, het idee dat auteur en werk van elkaar gescheiden moeten blijven. Het persoonlijke leven van een schrijver mag niets uitmaken voor de interpretatie van het werk. Politieke of religieuze opvattingen, etniciteit, de intenties van de auteur – dat kan allemaal genegeerd worden. Volgens Barthes doet de auteur er simpelweg niet meer toe: het werk op zich moet geanalyseerd worden, en het leven van de schrijver heeft daar niets mee te maken.

Volgens Barthes, en de meeste literatuurwetenschappers na hem, moeten (semi-)autobiografische romans dus worden beoordeeld op hun intrinsieke kwaliteiten. Het leven van de schrijver en wat daarin is voorgevallen is minder interessant dan wat er op papier staat. En op papier mag alles.

Klinkhamer speelde met de beschuldigingen, maakte ze onderdeel van het verhaal dat hij aan de buitenwereld vertelde

Misschien dat Klinkhamer zich daarom ook veilig genoeg voelde om zijn roman te schrijven: kunst is een vrijplaats, een plek waar geen regels zijn en in principe alles mag. Sinds Reves ezelproces kan een schrijver niet meer aangesproken worden op de daden of de uitspraken van zijn personages. Op papier je vrouw vermoorden is in orde. Wat Klinkhamers geval anders maakt is dat hij het ook écht heeft gedaan, en dat het onmogelijk is om dat feit tijdens het lezen van Woensdag gehaktdag te vergeten.

Wat ook opvallend is, is dat Klinkhamer de beschuldigingen niet ontkende, maar juist aanwakkerde. Na Klinkhamers overlijden schreef John Schoorl over een bezoek aan de schrijver: ‘Ook serveerde hij een pittige goulash, waarbij hij wrange in veel alcohol gedoopte grappen maakte over de verdwijning van zijn vrouw. Alsof eigenlijk zijn vrouw in de Hongaarse schotel was verdwenen. Hij had het niet gedaan – maar misschien had hij het wel gedaan.’ Klinkhamer had een knokenkunstwerk in de tuin staan met daarin een mensenschedel verwerkt, in de gastenverblijven hingen vleeshaken en op het toilet hingen foto’s met lijken van Duitse oorlogsmisdadigers. Klinkhamer speelde met de beschuldigingen, maakte ze onderdeel van het verhaal dat hij aan de buitenwereld vertelde.

Het recht heeft gesproken, en dus kan de literatuur dat ook

Het idee dat kunst en kunstenaar los van elkaar staan, werkt vooral in theorie. Dat literatuuranalyses zich niet door de auteur laten leiden lijkt me prima, maar als lezer wil ik een kompas, een leidraad die me vertelt dat het in orde is om dit verhaal te lezen – dat ík in orde ben als ik het lees. En als de schrijver die leidraad niet biedt, wie dan wel?

Bijzonder en lezenswaardig
In 2007 werd Woensdag gehaktdag zoals gezegd alsnog gepubliceerd, nadat Klinkhamer in de jaren negentig meerdere uitgeverijen had benaderd met zijn manuscript. Een van die uitgevers was Vic van de Reijt, van uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, waar al eerder boeken van Klinkhamer waren uitgegeven. Het manuscript werd afgewezen. Niet vanwege ethische redenen, maar om literaire. In de Volkskrant verklaarde Van de Reijt: ‘Hij draaide maar om de hete brij heen, zonder te zeggen of hij het gedaan had of niet. Het was geen bekentenis. Bovendien was het niet zo goed geschreven, en zeker niet uitgeefwaardig. We hebben het niet uitgegeven.’

Dat uitgeverij Just Publishers het wel aandurfde lijkt juist meer te maken te hebben met het leven van Klinkhamer. De uitgeverij noemde het boek ‘bijzonder en lezenswaardig’, juist vanwege de gebeurtenissen in Klinkhamers eigen leven.

Een wezenlijk aspect van de #metoo-beweging is het delen van verhalen waar eerder niet naar geluisterd werd

Misdaad en straf
Dat een uitgeverij besluit een boek uit te geven van een misdadiger, is geen nieuws. En waarom zou het ook nieuws zijn? Klinkhamer is niet de enige dader die in de literatuur zijn toevlucht heeft gevonden. Gerrit Achterberg werd bekroond met de P.C. Hooftprijs en de Constantijn Huygensprijs na het doden op zijn hospita en het aanranden van haar dochter. Van een heel andere orde: Diederik Stapel heeft natuurlijk geen moorden gepleegd, maar hij mocht wél na jaren van wetenschapsfraude een autobiografie schrijven.

Maar goed, als kunst een vrijplaats is, dan is het bij uitstek de plek waar niet geoordeeld wordt. En in Klinkhamers geval hoeft dat ook niet: nadat hij is opgepakt wordt hij in februari 2001 veroordeeld tot zeven jaar cel voor doodslag. Datzelfde geldt voor Gerrit Achterberg, en ook Diederik Stapel is veroordeeld. Het recht heeft gesproken, en dus kan de literatuur dat ook.

Misschien dat dat is wat zaken in de #metoo-discussie zo schrijnend maakt: in de meeste zaken is er nooit een uitspraak geweest, of vindt het onderzoek naar de beschuldigingen nog plaats. Omdat er geen veroordeling is geweest, moet je als kijker, lezer of bewonderaar zélf beoordelen in hoeverre iemand schuldig is. Het is een ongemakkelijke positie, die leidt tot volledige veroordeling óf schouderophalen. Misschien is dat mijn probleem: het gebrek aan moreel kompas. Ik wil dat iemand me vertelt wat ik wel en niet mag kijken, waar ik wel en niet van mag genieten. Ik kan Woensdag gehaktdag lezen in de veilige wetenschap dat ik weliswaar over een gruwelijke moord lees, maar dat de dader is berecht en opgepakt.

Toen Klinkhamer werd opgepakt voor doodslag, vertelde hij aan justitie dat hij opgelucht was. In een later interview kwam hij daarop terug

En toch blijft er iets aan me knagen: de wetenschap dat Klinkhamer zijn verhaal vertelt, maar dat dat voor Hannelore Godfrinon niet meer mogelijk is. Hij heeft haar de mogelijkheid van een verhaal ontnomen – iets wat wordt geëchood in de #metoo-discussie. Het is niet voor niets dat de verhalen van de slachtoffers zo’n belangrijke rol spelen: jarenlang zijn ze niet in staat geweest om die te delen. Een wezenlijk aspect van de #metoo-beweging is het delen van verhalen waar eerder niet naar geluisterd werd. Die verhalen krijgen nu het podium dat ze verdienen. En een essentiële vraag is dan ook: welke verhalen verdienen dat podium eigenlijk? Is een opgelegde straf voldoende om ruimte te bieden aan de verhalen van daders?

Eens een vrijplaats
Dat maker en werk niets met elkaar te maken hebben, is voor mij een onhoudbare situatie: ik kan eenvoudigweg niet naar Frank Underwood kijken zónder Kevin Spacey te zien, net zoals ik Woensdag gehaktdag niet enkel als roman kan lezen. Maar of het verhaal van Klinkhamer nou wel of niet verteld moet worden, uiteindelijk is literatuur niet de juiste plek om daarover te oordelen. Uitgevers zijn geen moraalridders, en hoeven dat ook niet te zijn. Gelukkig is de tijd dat ‘het volk’ werd behoed voor verwerpelijke invloeden al lang voorbij. Mensen zijn zowel goed als slecht, en in de kunst wordt het hele spectrum getoond. In de rechtszaal moet het oordeel plaatsvinden, maar ook dan is de vraag over welke verhalen het podium verdienen niet beantwoord. De verantwoordelijkheid voor het bieden van dat podium ligt nog steeds bij mij, bij het publiek; uiteindelijk beslis ik welke verhalen ik de moeite waard vind.

Toen Klinkhamer werd opgepakt voor doodslag, vertelde hij aan justitie dat hij opgelucht was. In een later interview kwam hij daarop terug: ‘Dat deed ik bewust om mijn schuldgevoel tegenover justitie te uiten. Ik heb nooit de behoefte gehad om mijn verontschuldigingen aan te bieden: ik weet hoe slecht ik ben en hoe goed ik kan zijn.’

Klinkhamer heeft me geen antwoorden geboden, zoals ik hoopte. In plaats daarvan heb ik meer vragen, maar misschien is dat niet erg. Het onderscheid tussen goed en slecht is niet zwart-wit. Literatuur hoeft dat ook niet te zijn. Want misschien is dat het punt, van het delen van verhalen: weten hoe goed en hoe slecht we kunnen zijn.



Mail

Else Boer schrijft korte verhalen, artikelen en essays. Haar debuutroman Ik wacht hier verschijnt in 2021.

Reinout Dijkstra is illustrator uit Zwolle. Hij maakt tekeningen, schilderingen, foto's en soms ook nog een klein tekstje. Zijn werk is geaard in zijn eigen ervaringen, hij geniet van dingen als lichtval, kleur en is niet vies van een grapje.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Teleurstellende feministen

Teleurstellende feministen

Vivian Mac Gillavry voert gesprekken met vrienden over de discrepantie in het feminisme tussen theorie en keuzes in het persoonlijke leven. 'De definitie van feminisme is zo breed dat het lijkt alsof álles wat met keuzevrijheid en gelijkwaardigheid te maken heeft, onder de noemer geplaatst kan worden.' Lees meer

Filmtrialoog

Kajillionaire

Redacteurs Jozien Wijkhuis, Loren Snel en Oscar Spaans togen naar de bioscoop voor Kajillionaire van Miranda July, en zagen een absurdistisch verhaal over een paar ouders dat hun dochter als verdienmodel ziet. Lees meer

Racisme, weet je nog?

Racisme, weet je nog?

We zijn een halfjaar verder en het gesprek over racisme is weer terug bij af. Waar wachten we op? De volgende catastrofe? Lees meer

 1

Antropoloog op de barricades
(David Graeber, 1961 - 2020)

Jonathan Luger eert de helaas te vroeg overleden antropoloog-activist David Graeber, door onder andere terug te blikken op Graebers inspirerende optreden bij de Maagdenhuisbezetting. Lees meer

 Nee, jijbakt er niets van!

Nee, jijbakt er niets van!

De in Los Angeles geboren illustrator Sebastian Eisenberg woont sinds kort in België. Hij ervaart hoe het is om de Amerikaanse verkiezingen vanuit Europa te volgen. Lees meer

Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

 The Notorious RBG is niet meer

The Notorious RBG is niet meer

Illustrator Pirmin Rengers maakte dit prachtige portret ter ere van Ruth Bader Ginsburg, de Amerikaanse opperrechter die afgelopen vrijdag overleed. Lees meer

 'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

'Zijn we al thuis?' vragen 14.000 vluchtelingen in Nederland

Maar liefst 14.000 asielaanvragen zouden nog voor het eind van 2020 behandeld moeten zijn, zo is de doelstelling van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Lees meer

Nostalgische saus

Nostalgische saus

Onze maatschappij kent momenteel veel nostalgische oplevingen. Kunstenaar Sandra Mackus betrapt zichzelf erop dat ze in haar werk ook met het verlangen naar vroeger speelt. Hoe blijft ze authentiek en oprecht? Haar recept is verbluffend simpel. Lees meer

Heimwee in het Heilig Land - een triptiek 1

Heimwee in het Heilig Land

Lies Defever passeerde de muur tussen Israël en Palestina, en ontmoette twee volken met heimwee naar de toekomst. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan