Asset 14

Bel Gillian

Meisjes en kunstenaars houden van verkleden, maar weinigen gaan daarin zo ver als Gillian Wearing: "Pas als je beter kijkt, zie je de ovalen gaten rond de ogen die verraden dat je naar een masker kijkt."

Als kind was ik (zoals vele andere kinderen, en meisjes in het bijzonder) geobsedeerd door verkleden. Mijn lievelings was een mini-flamencojurk. Wanneer ik die droeg (en dat was heel, heel vaak) waande ik me de pop die bij mijn oma op de kast stond: een soort van Spaanse Barbie met veel zwart kant en weelderige rokken. Hoe ouder ik werd, hoe bewuster ik het verkleden gebruikte om mezelf te transformeren, om een andere identiteit aan te nemen. Ik oefende alvast met volwassen zijn, of nee, specifiek met vrouw zijn. Op het moment dat dat vrouw-zijn voor het echie werd, in de laagste klassen van de middelbare school, stopte ik met verkleden en begon ik met veranderen.

Cindy Sherman wist niet helemaal waar ze moest stoppen. Toen de nu wereldberoemde kunstenares als jonge studente schilderen inruilde voor fotografie, leverde ze direct foto's af die in het verlengde lagen van de hobby die ze al sinds haar jeugd had gehad: verkleden. Voor Sherman, doorgaans een bescheiden, weinig opvallende vrouw, was het verkleden een manier zich te laten gelden. Het verhaal gaat dat Sherman eens verkleed als comédienne Lucille Ball naast haar vrienden op de bank plofte, zonder een woord vuil te maken aan het hoe en waarom van haar outfit. Later zou ze regelmatig op feestjes op komen dagen als verpleegster, of als zwangere vrouw. Op haar werk bij een galerie verscheen ze weleens verkleed als een secretaresse uit de fifties. Maar acteren deed ze niet. Shermans persona was altijd louter fysiek, opgeroepen met kleding en make-up.

Ingemetseld in siliconen

Dat was midden jaren zeventig. Enkele jaren daarna zou Sherman doorbreken met de fotoserie Untitled Film Stills - de overtreffende trap van een verkleedpartijtje - en tot op de dag van vandaag roept ze met haar zelfportretten vragen op over identiteit, de vrouwelijke identiteit in het bijzonder. De eerste keer dat ik de serie Album zie, van Shermans tien jaar jongere collega Gillian Wearing, denk ik er het gedachtegoed van Sherman in te herkennen. Voor Album fotografeerde Wearing zichzelf in de gedaante van familieleden. Niet verkleed, zoals Sherman, maar ingemetseld in een siliconen masker. Het resultaat is bepaald unheimisch. In eerste instantie zie je niet meer dan een gezicht, een gezicht dat net niet helemaal klopt. Pas als je beter kijkt, zie je de ovalen gaten rond de ogen die verraden dat je naar een masker kijkt. Een parallel tussen Shermans zelfportretten en Wearings Album lijkt voor de hand te liggen maar is slechts schijn. Wie Album wil analyseren, doet er goed aan naar de rest van Wearings intrigerende oeuvre te kijken. De sleutel is daarbij een uitspraak van Wearing zelf, uit 2010: "I never set out saying my work will be about identity. I am interested in people."

Illustratie: Mirjam Dijkema

In Wearings fotoserie Signs That Say What You Want Them To Say And Not Signs That Say What Someone Else Wants You To Say, haar doorbraakwerk, tonen willekeurige, doorgaans anonieme, voorbijgangers wat er onder de oppervlakte allemaal kan broeien. Doodnormale Britten - een young executive, een hippie, een scholiere, een politieagent, een jonge homo - houden borden omhoog met daarop geschreven wat hen bezighoudt, van 'I hate this world!' tot 'We are the hardcore'. Onthullen, dát is het sleutelwoord uit Wearings oeuvre, vaak in combinatie met verhullen. Na Signs... maakte Wearing in 1994 het videowerk Confess All On Video. Don't Worry, You Will Be In Disguise. Intrigued? Call Gillian, waarvan de titel de inhoud al verraadt. Opnieuw worden random Britten aangespoord hun geheimen op te biechten, vermomd door middel van maskers, pruiken, vervormende tape of een huidskleurige panty. Hun bekentenissen zijn schokkend, fascinerend, vertederend, verdrietig. Ze doen een heel universum aan geheimen vermoeden, dat verder strekt dan deze specifieke bekentenissen. Hoeveel aberraties, gêne en schuldgevoel gaat er wel niet om in de wereld, verstopt achter poker faces? In Confess... neemt het snijpunt tussen verhullen (anonimiteit gewaarborgd door middel van gruwelijk aandoende maskers) en onthullen (de genante bekentenissen) bijna groteske vorm aan.

Gedichten op een T-shirt

Na mijn verkleedfase kwam de ernst van de middelbare school. De eerste twee jaar van het lyceum doorliep ik relatief anoniem, daarna drong de behoefte om mezelf te uiten zich weer op. Zo stil als ik in de klas was, zo schreeuwerig werd mijn kleding. Nu wilde ik me niet als een ander voordoen, ik wilde juist heel erg mezelf zijn. Ik wilde alles wat binnen in me zat aan de buitenkant laten zien en daarin ging ik zelfs zo ver dat ik bijvoorbeeld zelf geschreven gedichten met merkstift op een wit T-shirt zette. Het was eerlijkheid op het pijnlijke af.

Test shot van het masker en 'Self Portrait at 17 Years Old, 2003'. Beelden via een making of bij The Guardian.

Naast de spanning tussen onthullen en verhullen zit er een andere constante in Wearings werk, namelijk de vraag: Hoe verhoud ik me tot de ander? Uit alles wat ze maakt, blijkt haar behoefte om te weten met wie zij een samenleving, een cultuur deelt. Want de mensen die ze opvoert in Signs... en Confess... mogen dan willekeurig lijken, ze hebben wel degelijk een gemene deler: ze zijn allen Brits. Wat, vraagt Wearing zich af, is het geheel waarvan ik deel uit maak? Dat geheel kan Engeland zijn. Maar het kan ook, zoals in het geval van Album, het gezin zijn waarin je geboren bent. Hoe verhoudt Wearing zich tot haar broer, haar oma, haar moeder? Ze nam bijvoorbeeld een foto van haar vader als jonge man, van vóór zij zelf geboren was, en verplaatste zichzelf naar de foto, niet symbolisch maar letterlijk, door de foto te reconstrueren met zichzelf als middelpunt. Alsof ze hoopte om op die manier een waarheid te ontdekken die ze eerder niet kende. Wie zijn eigenlijk die mensen die Wearing al haar hele leven kent? Wat gaat er schuil achter die formele portretfoto's uit de familiealbums die ze als kind al doorbladerde? Op dezelfde manier zou ze later een serie maken waarin ze zelfportretten van beroemde kunstenaars imiteert. Ditmaal vraagt ze zich af: Hoe verhoud ik me als kunstenaar tot andere kunstenaars?

Wearing geeft de grijze massa een smoel

Cindy Sherman zit niet tussen de kunstenaars die Wearing in deze serie kopieert. Ik vraag me af of Wearing eigenlijk verwantschap voelt met Sherman. Beide kunstenaars raken aan het thema identiteit: Sherman expliciet, als onderwerp; Wearing subtieler, als middel. Wearing geeft de grijze massa een smoel om antwoord te krijgen op een vraag: Wie zijn al die mensen die samen een volk vormen? En nu haar werk steeds persoonlijker wordt, voegt ze daar een vraag aan toe: Wat is mijn rol in dat geheel? Ergens tussen het verkleden-om-te-verstoppen van Sherman en de zucht naar waarheid van Wearing zit mijn jeugd verstopt, al herken ik me meer in het quasi-narcisme van Sherman dan in de empathie van Wearing. Ik vraag me af of het verkleden niet hopeloos achterhaald is nu het internet een veel effectievere manier biedt om een andere identiteit aan te nemen. Ik vraag me af hoe ik mijn puberteit had beleefd als ik geen merkstift nodig had gehad om mijn diepste gevoelens wereldkundig te maken, maar Facebook.

-

Basje Boer (1980) studeerde fotografie aan de Gerrit Rietveld Academie. Haar debuut Kiestoon, een bundel korte verhalen, verscheen in 2006 bij De Arbeiderspers. Sindsdien schrijft ze fictie en non-fictie voor een veelheid aan tijdschriften. Ze runt ook een Kino Korner. Eerder schreef ze voor hard//hoofd over Caravaggio en Charlie Kaufmans film Adaptation.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zwamvolk 2

Zwamvolk

In de serie Natuurgeweld maakt schrijverscollectief Wildgewelf verhalen bij een zoekplaat van Emile Weisz. Welke verhalen weet jij te vinden? Lotte Bijl trapt af met een verhaal over het mos dat je komt halen, over hoe een heksenkring ontstaat en zwammen die op gezichten groeien. Lees meer

Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer