Asset 14

Een stem van een muze

Een stem van een muze

Wat als een geschilderde muze uit een schilderij kon stappen en intieme details deelde over het model staan? En wat als die muze de kunstenaar nu eens het hemd van het lijf kon vragen? Vivian Mac Gillavry werd muze en zocht dit spanningsveld tussen poseren en presteren op.

Misschien heb jij net als ik eens voor de Mona Lisa gestaan en naast ‘Goh, best klein, inderdaad,’ ook gedacht: ‘Wat ging er door haar hoofd tijdens het model staan?’ Als ik voor een schilderij sta, fantaseer ik vaak over wat voor gesprek er tussen het onderwerp en de kunstenaar zal hebben plaatsgevonden. Vaak weten we het een en ander over de kunstenaar en leren we diens blik kennen dankzij het werk waar we naar kijken. Maar wat als je ook het perspectief zou kunnen innemen van het onderwerp? Hoe kijkt het onderwerp terug naar de kunstenaar, naar het proces of naar het eindwerk?

Wat mij opvalt, is dat de vraagstelling zo negatief is ingestoken.

De rol van een muze is de afgelopen jaren steeds vaker onderwerp van gesprek geweest. In hoeverre is haar rol passief of juist machtig? In hoeverre is zij te veel geobjectiveerd? Heeft zij wel een stem en is haar beleving van belang? Het zijn vragen die ik voorbij heb zien of horen komen in artikelen en gesprekken over dit onderwerp.

Wat mij opvalt, is dat de vraagstelling zo negatief is ingestoken. Zo gericht op een soort onderdrukking van het onderwerp (meestal de vrouw). Het is natuurlijk goed deze vragen te stellen, bepaalde patronen, verhoudingen en rollen aan de kaak te stellen maar kan het onderwerp ‘muze’ ook op een positieve manier worden benaderd?

Hoe zou het zijn geweest als Mona Lisa had gesproken?

Hoe zou het zijn geweest als Mona Lisa had gesproken? Dat je fragmenten van haar gedachten tijdens het model staan zou kunnen lezen, dat je stukjes uit gesprekken tussen haar en Leonardo da Vinci zou kunnen teruglezen? En hoe zouden zij samen reflecteren op de relatie tussen kunstenaar en model?

Omdat ik model heb gestaan voor een werk van kunstenaar Sam Drukker, ben ik verheugd dit stuk te kunnen schrijven vanuit een perspectief van een muze, en zodoende een soms ‘stemloos object’ een stem te geven.

Vivian: Sam, wat is een muze voor jou?
Sam: Weg bewegend van de cliché muze van een naakte vrouw die door een man wordt geschilderd? Een muze is inspiratie. Dat kan inderdaad het cliché bevestigen, dus een naakte huid zijn waarvan je siddert en die je moet schilderen. Maar het kan net zo goed de CEO van een groot bedrijf zijn die in de ochtend nog iemand heeft ontslagen maar vervolgens zenuwachtig in de koffie staat te roeren in mijn atelier. Die menselijkheid en dat contrast in een persoon kan net zo opwindend zijn om te schilderen. Een muze werkt ook wederzijds. Het is geen dood ding, er zit een gelijkwaardigheid in.

Het voelt kwetsbaar. Maar niet alleen voor mij.

Terwijl ik mijn plaats inneem in het atelier van Sam word ik mij bewust van de rollen die wij innemen. Model staan vergt een bepaalde manier van je overgeven aan de kunstenaar. Het voelt kwetsbaar. Maar niet alleen voor mij. Ook voel ik de kwetsbaarheid van Sam die ter plekke begint met tekeningen maken. Misschien voelt hij wel dat hij moet presteren omdat er wordt verwacht dat hij mij goed weet vast te leggen. Misschien is hij wel zenuwachtig over het oordeel (van een vakgenoot) over het werk straks?

Vivian: Je beschrijft het model staan als een samenwerking. Kan je dat toelichten?Sam: Het is een manier van communiceren. Het model communiceert met het lichaam en de schilder reageert zelf ook met het lichaam. Er ontstaat een ‘dialoog’. Als een model heel schuw is, dan is dat lastig want dan kan iemand zich niet geven. Je doet het samen, zo communiceren, maar daarom moet je elkaar dus ook vertrouwen. Dansers zijn vaak heel goede modellen. Die zijn schaamteloos, gewend om bekeken te worden, zij communiceren constant met hun lichaam. Daarnaast is het fysiek ook inspannend om zo lang te blijven staan en om die houding te kunnen volhouden en de juiste energie te behouden.

Wanneer ik mijn eerste houding aanneem en Sam mij aanwijzingen geeft tot het moment waarop hij zegt ‘ja zo!’ bedenk ik mij dat ik niet weet hoe ik moet kijken. Kijk ik naar Sam alsof ik hem aankijk, of tuur ik in de verte en fixeer ik mijn blik niet op een speciaal punt? Kan ik eigenlijk wel knipperen met mijn ogen of is dat al vervelend als Sam net op dat moment een blik op mijn ogen werpt?

Met de seconde word ik mij bewuster van mijn lichaam.

Dat het fysiek zwaar is valt niet te ontkennen. Nadat ik een houding heb aangenomen merk ik na een paar minuten al dat mijn spieren beginnen te trekken. Met de seconde word ik mij bewuster van mijn lichaam. Een houding die aan het begin natuurlijk aanvoelde, begint steeds gekker aan te voelen. “Sta ik niet een beetje kromgetrokken?” “Waarom leun ik zo zwaar op mijn linkerbeen?” Maar ook een ongemak zoals kriebel aan mijn neus is ineens moeilijk te negeren.

Vivian: Heb jij zelf ook wel eens model gestaan?
Sam: Zeker. Veel zelfs. Gedurende mijn studie vooral. Ik wilde weten hoe het voor de ander was. Ik heb ook veel naakt model gestaan omdat ik mij kon voorstellen dat zoiets al helemaal veel van je vraagt. Ik was daar ook erg zenuwachtig over. Ook nu poseer ik nog maar dan voor een zelfportret. En ook dat doe ik soms naakt om dat gevoel te behouden, dat je naakt en kwetsbaar daar staat en dat zoiets spannend kan zijn.

 Vivian: In een interview vertelde je eens ‘er is geen tubeverf met de kleur ‘introvert’’, vertel daar eens meer over?
Sam: Als er iemand hier mijn atelier binnenloopt, dan heb ik, net zoals wij dat allemaal bij een eerste ontmoeting hebben, een pakketje aan vooroordelen en oordelen. Je beschrijft al snel iemand in woorden. Hij is altijd zo vrolijk, of hij is verlegen, zij is onzeker of heel krachtig. Maar dat is allemaal taal. Als schilder heb je niks aan die woorden want je hebt die tubes verf niet liggen. Het is dan aan de schilder om een andere taal te ontwikkelen om die persoon te beschrijven op doek. Bijvoorbeeld aan de hand van ritme, door middel van toon of beweging. Wellicht komt er dan een beeld naar boven dat uiteindelijk precies die woorden beschrijft maar soms nog wel meer dan dat.

Als iemand alleen maar 'is', wat zie je dan?

 Vivian: Wat bedoel je met ‘nog meer dan dat’?
Sam: Neem iemand die wordt beschreven als vrolijk. Is die persoon dat ook als hij thuis in zijn eentje op de bank zit? Wat zit er nog meer onder? Wat zie je in die persoon als je echt goed kijkt en als iemand gewoon hier staat? Als iemand alleen maar is. Wat zie je dan? Misschien zie je dan nog steeds die sprankeling maar daarnaast ook andere kanten. Dat maakt het werk ook spannend.

Terwijl ik richting Sam kijk en hem zo aan het werk zie, ben ik benieuwd welke keuzes hij maakt. Wat zie je bij mij tevoorschijn komen als ik gewoon alleen maar ben? Ineens besef ik me dat mijn kijken naar Sam ook erg puur is. De autonome kunstenaar werkend in zijn atelier. Hoe vaak mag je daar getuige van zijn? Uit eigen ervaring weet ik dat, wanneer ik op de Rietveld in mijn atelier werk, ik het vaak lastig vind als er anderen aanwezig zijn. Als zij blikken op mijn werk werpen voordat ik heb besloten dat ik iets aan iemand wil laten zien. Ik kijk naar Sam en zie hem geconcentreerd boven zijn tekentafel hangen. Hij maakt de eerste tekeningen met inkt. Wanneer de inkt uitloopt hoor ik hem vloeken en probeert hij driftig met een doek de schade te beperken. Ik moet een beetje glimlachen want het doet me denken aan onze schilderlessen eerder, waarbij ik driftig de verf probeerde te controleren en Sam mij geduldig aanwijzingen gaf. Dan bedenk ik mij dat ik niet kan glimlachen omdat dit mijn houding verpest.

Ik ken maar een klein stukje en ik vind je niet gemakkelijk te lezen.

Ik leerde Sam zo’n twee jaar geleden kennen. Ik deed een project voor de Rietveld Academie waarin ik mijzelf onderdompelde in de wereld van de schilder. Sam heeft mij gedurende een aantal maanden schilderlessen gegeven waarbij ik vanuit het perspectief van de schilder leerde kijken. Ik ben benieuwd of onze relatie het werk beïnvloedt. Is het moeilijker (of makkelijker?) iemand te schilderen wanneer je al een beeld hebt gevormd van die persoon?

Vivian: Is het lastiger om mij te schilderen omdat je mij kent?
Sam: Ik ken je wel, maar ik heb het gevoel dat je een groot gedeelte van jezelf hebt ingepakt. Ik ken maar een klein stukje en ik vind je niet gemakkelijk te lezen. Ik probeer als mensen hier binnenkomen mijn rapportje van vooroordelen niet te gebruiken. Dat rapportje is veel te eenzijdig. Een mix van bijvoorbeeld afstandelijk, lief, scherp, mysterieus en een randje verdriet, zoiets zie je pas na heel goed kijken. Ik lees die mix af in mijn werk, maar ik schilder het er niet met voorbedachten rade in. Ik zie dat die dingen uit mijn werk naar voren komen. Het is een gelaagdheid en er zit veel meer diepzinnigheid in dan dat eerste pakketje waar je niet op moet varen.
Vivian: Dat kan dan best confronterend zijn voor een model, denk ik. Wat als het model zichzelf niet herkent of als je iets schildert waar je model onzeker over is?
Sam: Ik houd van totaal schilderen. Dus ‘smerig’ schilderen, om ook de andere kanten juist mooi uit te laten komen. De ‘negatieve’ dingen in het leven vind ik dus ook echt van belang. Als je lang staat als model, ontspannen al die kanten op een bepaald moment, dan kunnen ook die ‘negatieve’ mooie kanten zichtbaar worden.

Een muze is niet slechts een passief object of lustobject.

Terwijl ik de kriebel aan mijn neus nog wel registreer, voel ik die ook langzaam wegtrekken. Ik ervaar een soort rust. Alsof ik in een yogasessie zit of een meditatieoefening doe. Heel meditatief maar ondertussen is het wel actief. En net als bij meditatie, wanneer je dit met een groep mensen doet bijvoorbeeld, voel ik energie. Een gezamenlijke energie tussen Sam en mij.

Geen moment heb ik het gevoel gehad dat ik geobjectiveerd ben tijdens het schilderproces. Hoewel ik op deze plek niet lang in wil gaan op de ‘male gaze’ en de negatieve connotatie die er kan worden gemaakt bij het vrouwelijke model en de mannelijke kunstenaar, wil ik het wel kort benoemen. Als je een portret ziet als een samenwerking tussen schilder en model, dan hoeft het dus niet vrouwonvriendelijk te zijn of ongelijke verhoudingen te tonen (ook niet bij naaktmodellen). Een muze is dan niet slechts een passief object of lustobject zoals zij wel eens wordt gezien, maar krachtig, actief of inspiratie creërend en niet enkel geërotiseerd. Hiermee wil ik niet ontkennen dat dit in sommige gevallen helaas wel het geval is geweest.

Ik heb ook bewust gekozen om niet naakt te poseren terwijl Sam bekend staat om het schilderen van naaktmodellen (zowel man als vrouw). Deze keuze heeft meer te maken met mijn eigen onzekerheden, dan met de ‘male gaze’.

Ik kan mij bijna niet voorstellen dat iemand zó gezeten heeft en zó geschilderd werd zonder dat er een eerlijke relatie was.

Over de Mona Lisa is veel gespeculeerd, evenals over de relatie tussen haar en Da Vinci. Ik ben benieuwd hoe zij die relatie zou hebben omschreven. Of zij een gelijkwaardigheid voelde tussen hen beiden.

Sam: Ja, de Mona Lisa is een goed voorbeeld. Ik kan mij bijna niet voorstellen dat iemand zó gezeten heeft en zó geschilderd werd zonder dat er een eerlijke relatie was. Eerlijk in de zin van: je moet groot respect hebben voor je onderwerp om het goed te kunnen schilderen. Je moet er op een bepaalde manier van houden. En het is ook magisch wat er aan energie gebeurt daar op dat doek, dat is een samenwerking van twee mensen.

Vivian: Ik ben heel benieuwd naar haar verhaal. Wat ze bijvoorbeeld zou zeggen als we haar zouden interviewen.
Sam: Het gaat mij vooral om het beeld dat er ontstaat tussen twee mensen en niet om de taal. Dat is de magie.
Vivian: Dus misschien halen wij de magie er nu van af door erover te praten?
Sam: Of het zijn twee losse dingen. Taal van het woord is anders dan taal van het beeld. Je kunt ze combineren maar het blijven twee verschillende vormen van taal. Het ene staat niet boven het andere maar het is fundamenteel anders.

Terwijl het laatste goede licht het atelier van Sam verlaat en ik mijn laatste minuten in statische houding vasthoud, denk ik na over die magie waar Sam over spreekt. Misschien zijn er mensen die gewoon liever kunst zien in plaats van erover te lezen. Heb ik doordat ik in dit stuk een stem aan een muze heb gegeven die magie aangetast? Wanneer spreekt men eigenlijk van een muze? Moet je daarvoor dé bron van inspiratie zijn of is ‘een’ bron van inspiratie voldoende? Kunnen we sommige zaken, zoals kunst, beter aan de verbeelding overlaten? Ik focus mij weer op mijn houding en langzaam ebben ook mijn vragen weg. Hoe langer we daar zo tegenover elkaar staan hoe meer er van ons beiden lijkt af te glijden, des te meer staan wij daar gewoon ‘te zijn’.

Beeld: Portret van Vivian Mac Gillavry door Sam Drukker

Mail

Vivian Mac Gillavry (zij/haar) is antropoloog, beeldend kunstenaar en dyslect. Ze verwondert zich graag over de mens en sociale constructen. Die verwondering uit zich in tekst, beeldend werk en beeld-taalcombinaties.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
Lees meer
test
het laatste
:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Zo beweegt ze niet

Zo beweegt ze niet

Ze had zich er grondig op voorbereid. Spotify-playlists, het juiste jurkje, en zelfs een plan voor gespreksonderwerpen. Maar nu, in de rij voor de club, voelt alles vreemd en ongepast. Een audioverhaal van Lakaver (Werner de Valk en Roderik Maes). Lees meer

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Steun Hard//hoofd en verzamel kunst!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe schrijvers en kunstenaars. We zijn al dertien jaar gratis toegankelijk en advertentievrij. Zo’n vrije ruimte is harder nodig dan ooit. Steun de makers van de toekomst; sluit je vóór 1 juli aan als kunstverzamelaar en ontvang in juli je eerste kunstwerk!

Word kunstverzamelaar