Asset 14

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

De millennial beweegt zich in een wereld vol problemen, waar niets zeker lijkt te zijn. Waarom blijven zoeken naar vaste betekenis, vraagt Aisha Mansaray zich af. Is het omarmen van een vrolijk soort nihilisme niet een veel beter idee?

Nu bijna twee jaar geleden stond ik voor Wassily Kandinsky’s Untitled Improvisation V in het Tel Aviv Museum of Art. Het was - zoals het een Kandinsky betaamt - ‘een jazznummer op een doek’. Voor mij een viscerale ontmoeting met een kunstwerk waar ik met mijn verstand verder geen betekenis aan kon geven. Het schilderij deed me denken aan de chaos van het leven: een abstracte, ondoorgrondelijke en complexe kakofonie. Ik was overprikkeld, maar ook aangenaam verrast. Want hoe fijn was het om de regels even achter me te laten en te verdwijnen in betekenisloosheid?

Ik was overprikkeld, maar ook aangenaam verrast. Want hoe fijn was het om de regels even achter me te laten en te verdwijnen in betekenisloosheid?

Hoe anders is het in ons dagelijks leven, waarin we onze ervaringen constant kaderen met woorden, gedachten en gevoelens, en grijpen naar maatschappelijke constructen om identiteiten aan te nemen, betekenissen te zoeken, ergens bij te horen. Dat is ook logisch: iedereen die de piramide van Maslow kent, weet dat zowel zelfrealisatie als erbij willen horen in de menselijke natuur ligt. Werd de Nederlandse samenleving in de 18e en 19e eeuw nog onderverdeeld in religieuze zuilen, tegenwoordig identificeren we onszelf liever met een politieke partij. Niet zonder consequenties, want we kampen inmiddels met een steeds giftiger wordend (online) debat. Ik hoef niemand met een social media account te vertellen dat het online een polariserend slagveld kan zijn. Zo blijkt uit een data-onderzoek van kennisinstituut Movisie dat de intensiteit van extreme politieke uitingen op social media (vooral Twitter) een grote stempel drukt op de maatschappij. Er is minder nuance en opvattingen worden al gauw in hokjes als ‘links’ en ‘rechts’ geduwd.

Maar we kunnen ons maar moeilijk onttrekken aan het politieke debat: engagement is óók nodig. Niet alleen de pandemie, maar ook de klimaat- en woningcrisis hebben een grote weerslag op ons leven. Met als aanstichter de neoliberale economie: een (voor sommigen) ooit grootse droom, die nu vervallen lijkt te zijn in (sociale) ongelijkheid en politieke en maatschappelijke onrust. Met alle vervelende en desoriënterende gevolgen van dien.

Soms vraag ik me af: heeft het zoeken naar zin en betekenis in een wereld van crises en dreigingen niet een averechts effect?

Kortom: de realiteit lijkt steeds chaotischer, en het vinden van betekenis steeds moeilijker. Soms vraag ik me af: heeft het zoeken naar zin en betekenis in een wereld van crises en dreigingen geen averechts effect? Zouden we niet beter af zijn als we - net als tijdens mijn ervaring bij het schilderij van Kandinsky - zouden berusten in de betekenisloosheid van het leven? Of alle betekenissen zouden vernietigen en nieuwe, meer universele waarden zouden creëren, die ons wél verbinden?

Er is geen echte waarheid

Zoals de Franse filosoof Jacques Derrida ooit treffend schreef: ‘Il n’y a pas de hors-texte’ (vrij vertaald: er is geen uiteindelijke betekenis of waarheid). Dit is een opvatting die overeenkomt met het nihilisme, een filosofische stroming die het bestaan van betekenis en waarde ontkent. Een typische nihilist wordt vaak gezien als iemand die zich, overtuigd van de zinloosheid van het leven, neerlegt bij de status quo en in het hamsterrad blijft doorsjokken. Duits filosoof Friedrich Nietzsche probeerde dit om te keren. Anders dan de passieve nihilist, die zich bij het gebrek aan waarden neerlegt, bevestigt de actieve nihilist volgens Nietzsche’s Der Wille zu Macht juist deze oude waarden, om vervolgens de gevestigde orde te vernietigen. Die waarden hebben namelijk geen betekenis, ze zijn ooit verzonnen en bestaan dus niet echt.

Anders dan de passieve nihilist, die zich bij het gebrek aan waarden neerlegt, bevestigt de actieve nihilist de oude waarden, om vervolgens de gevestigde orde te vernietigen.

Een leven zonder echte waarheid lijkt me voor de gevoelige mens de enige oplossing om in het huidige klimaat tevreden door het leven te gaan. Vooral millenials - de generatie waar ik en de mensen waar ik het meest contact mee heb toe behoren - ontlenen veel betekenis aan een koophuis en goede, betekenisvolle, goedbetaalde baan. Zoals Vogue-journaliste Eni Subair stelt:

‘A quick scroll through social media right now and you’ll see your feed cluttered with a cocktail of posts varying from professional achievements, to personal goals and triumphs; it would be all too easy to assume everyone is more accomplished, happy and self-assured than you are.'

We groeiden op in de welvarende jaren negentig, waarin we ingeprent kregen dat al het bovenstaande voor ons binnen handbereik zou liggen. Nu, na twee economische crises en een ontplofte woningmarkt is dat toekomstbeeld een fata morgana gebleken.

Ook ik heb me laten meeslepen. Door de gierigheid die schaarste in banen, geld en vastigheid met zich meebrengt en het gevoel alleen van waarde te zijn als ik mijn leven leef ‘zoals het hoort’. Terwijl ik al als kind wist dat dit niet bij mij past. Mijn situatie kan beschreven worden met het Engelse gezegde ‘fitting a square peg into a round hole’, met een burn-out en een gevoel van existentiële leegte tot gevolg. Verloren van de ratrace; geen zogenaamd betekenisvol leven.

Het feit dat hedendaagse banen geen vaste contracten en toereikend salaris bieden, doet ons snakken naar ‘betekenisvol’ werk, waar we over kunnen opscheppen bij onze leeftijdsgenoten.

Wendy Syfret, auteur en nihilist, stelt dat het streven naar het algemeen geaccepteerde idee van een ‘betekenisvol leven’ inderdaad heel problematisch is. In The Guardian beschrijft ze hoe ze na wéér een vermoeiende werkdag, op het randje van een burn-out, zichzelf de vraag stelde: ‘[W]ho cares? One day I’ll be dead and no one will remember me anyway.’ Een treffende gedachte, die wel allemaal wel herkennen. Het feit dat hedendaagse banen geen vaste contracten en toereikend salaris bieden, doet ons snakken naar ‘betekenisvol’ werk, waar we ellenlange dagen voor willen maken en over kunnen opscheppen bij onze leeftijdsgenoten. Maar wees eerlijk: niemand die zich jouw hippe functietitel over honderd jaar nog zal herinneren.

En toch: hebben we het niet nodig om betekenis te geven aan het leven, om door te kunnen gaan en niet op te geven? Hoe zit dat dan met gevoelens? En liefde? Vallen we niet in existentiële leegte als we dat alles afdoen als zinloos?

Ook betekenisloze dingen kunnen waarde hebben.

Niet per se, want ook betekenisloze dingen kunnen waarde hebben. Na mijn burn-out besefte ik dat de ideale droombaan wat mij betreft niet bestaat. Wat wel van waarde is: mijn leuke collega’s en het feit dat ik mijn huur kan betalen. Misschien is dat genoeg. Net als de eerste kop koffie die ik ‘s ochtends drink, een mooi kunstwerk, of een knuffel van vrienden. Het is de opgave om van de mensen en dingen om je heen te genieten, zonder ze te zien als bezit of je identiteit eraan te verlenen.

Radicale vrijheid

Misschien klinkt het somber, maar er zit juist een zeker geluk en zelfs humor in het nihilisme. De notie van radicale vrijheid van Jean-Paul Sartre - we zijn in een zinloze wereld geworpen, het is aan ons het leven te ontwerpen - lijkt ruimte te bieden voor een Taoïstisch, maar ook hedonistisch ‘leven in het nu’. Zo zegt Amerikaanse auteur Jia Tolentino in haar boek Trick Mirror (2019): ‘If we’re here for just a blink of the eye, and in general if nothing matters, it feels like [it’s] carte blanche to wild the fuck out.’

‘If we’re here for just a blink of the eye, and in general if nothing matters, it feels like [it’s] carte blanche to wild the fuck out.’

Een positief nihilisme dus, of een door Wendy Syfret omgevormd ‘sunny nihilism’, vandaag de dag vooral omarmd door bovengenoemde millennials, maar misschien nog meer door Generation Z. Jonge mensen die aan den lijve ondervinden dat betekenis en een ‘groter’ doel overtrokken begrippen zijn. Die gouden bergen die ons ooit beloofd werden zijn er niet, en we zijn evenmin zo speciaal als ons voorgehouden werd.

Een moderne visie op het werk van Nietzsche, want waar nihilisme in de 19e eeuw een donker randje had, zoeken we het tegenwoordig meer in het vrolijke en absurdistische. Dat betekent niet dat we nergens meer in ‘geloven’. Want wat wel een groot goed lijkt te zijn, is het actieve nihilisme, dat ik eerder beschreef. Het bevestigen van huidige waarden, om ze daarna de grond in te boren. De moderne nihilist komt erachter hoe de neoliberale samenleving zowel de aarde als de mens uitput en spreekt zich uit tegen de gevestigde, witte orde. Neem bijvoorbeeld het streven naar gelijkheid voor marginale groepen zoals Black Lives Matter doet, of het noemen van voornaamwoorden in onze Instagram profielen in solidariteit met onze genderqueer medemens. Actieve nihilisten lijken alles te willen verwoesten dat volgens de massa betekenis heeft. Een radicale, absurdistische vrijheid dat binaire structuren afbreekt.

Actieve nihilisten lijken alles te willen verwoesten dat volgens de massa betekenis heeft.

De huidige omstandigheden lijken een heel leger aan neo-nihilisten en deconstrivisten voort te brengen, waaronder ikzelf. Je zou het een coping mechanism kunnen noemen. Geen keuze, maar een onvermijdelijk gevolg van een overschot aan complexiteit die het moeilijk maakt om betekenis aan de wereld te geven. Mocht je dus verward raken in een web van woorden, meningen en betekenissen: ik vraag je om het los te laten of te vernietigen. Want (in de geest van Derrida): ‘Een mes is alleen een mes, omdat je met een vork niet kunt snijden.’

Mail

Aisha Mansaray (1988) werd bijna pratend geboren. Nieuwsgierigheid naar de wereld en mensen is haar stuwende kracht. Oefent soms voor het slapen antwoorden op mogelijke pubquizvragen.

Simcha van der Veen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Dit is geen NFT, maar een simpele jpeg - weliswaar zonder uitstoot

Ook feministische NFT’s zijn een aanslag op het milieu

Feministisch platform The TittyMag wil het NFT-aanbod diverser maken. Kan het platform die markt niet beter links laten liggen? Lees meer

 1

Vat het nou alsjeblieft niet persoonlijk op

Corona lijkt alweer bijna iets uit het verleden maar de financiële effecten ervan zijn nog steeds voelbaar in de culturele sector. Vivian Mac Gillavry blikt terug op een periode waarin bestuurders kunstenaars zonder schuld of schaamte voor de bijl gooiden. Lees meer

 1

Pim Fortuyn, aartsvader van conservatieve camp

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn is camp een belangrijk onderdeel van extreem-rechtse politiek geworden. Hoe komt de bal weer bij 'ons' te liggen? Lees meer

Nieuws in beeld: Voor de klas? Mij niet gezien!

Voor de klas? Mij niet gezien!

Tien jaar geleden waren er zo'n 3000 à 4000 docenten nodig. Vorig jaar 18.000. Lees meer

Nieuws in beeld: Steek je hand op als ook jij...

Steek je hand op als ook jij...

De politie registreerde bijna 40 procent meer gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lees meer

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie! 1

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie!

Bij uitstek vrouwen van kleur gaan onderdoor aan de hoge eisen die hun werkomgevingen aan hen stellen, omdat ze constant moeten bewijzen even harde werkers te zijn als hun witte mannelijke collega's door veel meer dan hen te doen. Tijd dus om eens languit dwars te zitten: tijd voor de dutjesrevolutie! Lees meer

Nieuws in beeld: Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Consumenten zitten in de patatten. Lees meer

De twee realiteiten van Rusland

De twee realiteiten van Rusland

Russische feministen blijven onder grote druk van het regime nieuwe vormen van activisme bedenken. Een interview met drie anti-oorlogsactivisten. Lees meer

Nieuws in beeld: Desinformatie als wapen

Het nieuws is nep, de gevolgen heel erg echt

Behalve in en boven Oekraïne, voert Poetin ook een oorlog op het internet. De wapens in de 'informatieoorlog' zijn gemaakt van leugenachtige woorden en slim geframede beelden. Lees meer

Als je snel wilt, ga alleen. Als je ver wilt komen, ga samen

Harriet Bergman vindt dat we met z'n allen wat meer van Twitter af mogen en meer de actievergaderingen in. Want politiek is iets wat je doet; niet wat je etaleert. Lees meer

Trialoog: Titane

Titane

edacteuren Marthe van Bronkhorst en Stefanie Gordin bekeken de heftige film Titane. Deze Belgisch/Franse film bleek een achtbaan van emoties met een hoop bloed en geweld, maar ook met veel tederheid. Lees meer

Nieuws in beeld: Sancties, poeh poeh

Sancties, poeh poeh

Rueben Millenaar is - net als de oppositie in de Tweede Kamer - niet erg onder de indruk van de Nederlandse sancties tegen Rusland. Lees meer

Wie in transitie wil, wacht een lange hindernisbaan - maar waarom?

Wie in transitie wil, wacht een lange hindernisbaan - maar waarom?

In mei 2021 kwam de VUmc genderpoli in opspraak doordat het transitietraject moeizaam, lang en pijnlijk zou zijn. Daarnaast klinkt steeds luider de vraag of genderdysforie überhaupt als mentale stoornis moet worden gezien. In deze dialoog praten therapeute Marthe van Bronkhorst (zij/haar) en ervaringsdeskundige Kris van der Voorn (die/diens) met elkaar om te begrijpen waar de tweedracht tussen transzorg en patiënt vandaan is gekomen. Lees meer

 1

Natuur in nood

Het Nederlandse natuurbeleid schiet ernstig tekort en de staat van de Nederlandse natuur is 'ronduit slecht', aldus een snoeihard rapport. Lees meer

De Surinaamse geschiedenis is ook jouw geschiedenis

De Surinaamse geschiedenis is ook jouw geschiedenis

Jazz Komproe wil de rijke en gelaagde geschiedenis van Suriname terugzien in het Nederlandse onderwijs. Niet alleen als 'zwarte bladzijde'. Lees meer

De wereld in het klein

De wereld in het klein

'Welke kennis ligt in de liefde besloten?' Carlijn Cober realiseert zich dat literaire analyse niet los kan staan van liefde. Ze denkt terug aan het college dat ze gaf over Frankenstein/Frankusstein en verkent de gevoelens die haar kinderwens oproepen. Lees meer

Nieuws in beeld: Het nieuwste dieptepunt

Poetins raketten slaan dieptepunt na dieptepunt

Russische raketten verwoestten een operatief ziekenhuis annex kraamkliniek in Marioepol. Lees meer

Plantaardig egoïsme

Plantaardig egoïsme

In de Nationale Week Zonder Vlees & Zuivel legt Max Beijneveld uit hoe het hem lukte plantaardig te gaan leven. Lees meer

Going Out With a Bo, Ali, Naomi, Guus 1

Going Out With a Bo, Ali, Naomi, Guus

Het feminisme in Nederland kon wel wat nieuwe actie gebruiken, vonden Santi van den Toorn en Marthe de Win vijf jaar geleden. Ze richtten de succesvolle doetank De Bovengrondse op. Met hun laatste actie, Het Nieuwe Spelalfabet, zwaaien ze nu af. Lees meer

Automatische concepten 74

#AfricansInUkraine

Volgens Oekraïense autoriteiten zouden de berichten over racisme aan de grens Russische propaganda zijn, maar met die lezing maakte de VN snel korte metten. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars. Meld je vóór 1 juni aan en ontvang deze zomer al je eerste kunstwerk én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel