Asset 14

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

De millennial beweegt zich in een wereld vol problemen, waar niets zeker lijkt te zijn. Waarom blijven zoeken naar vaste betekenis, vraagt Aisha Mansaray zich af. Is het omarmen van een vrolijk soort nihilisme niet een veel beter idee?

Nu bijna twee jaar geleden stond ik voor Wassily Kandinsky’s Untitled Improvisation V in het Tel Aviv Museum of Art. Het was - zoals het een Kandinsky betaamt - ‘een jazznummer op een doek’. Voor mij een viscerale ontmoeting met een kunstwerk waar ik met mijn verstand verder geen betekenis aan kon geven. Het schilderij deed me denken aan de chaos van het leven: een abstracte, ondoorgrondelijke en complexe kakofonie. Ik was overprikkeld, maar ook aangenaam verrast. Want hoe fijn was het om de regels even achter me te laten en te verdwijnen in betekenisloosheid?

Ik was overprikkeld, maar ook aangenaam verrast. Want hoe fijn was het om de regels even achter me te laten en te verdwijnen in betekenisloosheid?

Hoe anders is het in ons dagelijks leven, waarin we onze ervaringen constant kaderen met woorden, gedachten en gevoelens, en grijpen naar maatschappelijke constructen om identiteiten aan te nemen, betekenissen te zoeken, ergens bij te horen. Dat is ook logisch: iedereen die de piramide van Maslow kent, weet dat zowel zelfrealisatie als erbij willen horen in de menselijke natuur ligt. Werd de Nederlandse samenleving in de 18e en 19e eeuw nog onderverdeeld in religieuze zuilen, tegenwoordig identificeren we onszelf liever met een politieke partij. Niet zonder consequenties, want we kampen inmiddels met een steeds giftiger wordend (online) debat. Ik hoef niemand met een social media account te vertellen dat het online een polariserend slagveld kan zijn. Zo blijkt uit een data-onderzoek van kennisinstituut Movisie dat de intensiteit van extreme politieke uitingen op social media (vooral Twitter) een grote stempel drukt op de maatschappij. Er is minder nuance en opvattingen worden al gauw in hokjes als ‘links’ en ‘rechts’ geduwd.

Maar we kunnen ons maar moeilijk onttrekken aan het politieke debat: engagement is óók nodig. Niet alleen de pandemie, maar ook de klimaat- en woningcrisis hebben een grote weerslag op ons leven. Met als aanstichter de neoliberale economie: een (voor sommigen) ooit grootse droom, die nu vervallen lijkt te zijn in (sociale) ongelijkheid en politieke en maatschappelijke onrust. Met alle vervelende en desoriënterende gevolgen van dien.

Soms vraag ik me af: heeft het zoeken naar zin en betekenis in een wereld van crises en dreigingen niet een averechts effect?

Kortom: de realiteit lijkt steeds chaotischer, en het vinden van betekenis steeds moeilijker. Soms vraag ik me af: heeft het zoeken naar zin en betekenis in een wereld van crises en dreigingen geen averechts effect? Zouden we niet beter af zijn als we - net als tijdens mijn ervaring bij het schilderij van Kandinsky - zouden berusten in de betekenisloosheid van het leven? Of alle betekenissen zouden vernietigen en nieuwe, meer universele waarden zouden creëren, die ons wél verbinden?

Er is geen echte waarheid

Zoals de Franse filosoof Jacques Derrida ooit treffend schreef: ‘Il n’y a pas de hors-texte’ (vrij vertaald: er is geen uiteindelijke betekenis of waarheid). Dit is een opvatting die overeenkomt met het nihilisme, een filosofische stroming die het bestaan van betekenis en waarde ontkent. Een typische nihilist wordt vaak gezien als iemand die zich, overtuigd van de zinloosheid van het leven, neerlegt bij de status quo en in het hamsterrad blijft doorsjokken. Duits filosoof Friedrich Nietzsche probeerde dit om te keren. Anders dan de passieve nihilist, die zich bij het gebrek aan waarden neerlegt, bevestigt de actieve nihilist volgens Nietzsche’s Der Wille zu Macht juist deze oude waarden, om vervolgens de gevestigde orde te vernietigen. Die waarden hebben namelijk geen betekenis, ze zijn ooit verzonnen en bestaan dus niet echt.

Anders dan de passieve nihilist, die zich bij het gebrek aan waarden neerlegt, bevestigt de actieve nihilist de oude waarden, om vervolgens de gevestigde orde te vernietigen.

Een leven zonder echte waarheid lijkt me voor de gevoelige mens de enige oplossing om in het huidige klimaat tevreden door het leven te gaan. Vooral millenials - de generatie waar ik en de mensen waar ik het meest contact mee heb toe behoren - ontlenen veel betekenis aan een koophuis en goede, betekenisvolle, goedbetaalde baan. Zoals Vogue-journaliste Eni Subair stelt:

‘A quick scroll through social media right now and you’ll see your feed cluttered with a cocktail of posts varying from professional achievements, to personal goals and triumphs; it would be all too easy to assume everyone is more accomplished, happy and self-assured than you are.'

We groeiden op in de welvarende jaren negentig, waarin we ingeprent kregen dat al het bovenstaande voor ons binnen handbereik zou liggen. Nu, na twee economische crises en een ontplofte woningmarkt is dat toekomstbeeld een fata morgana gebleken.

Ook ik heb me laten meeslepen. Door de gierigheid die schaarste in banen, geld en vastigheid met zich meebrengt en het gevoel alleen van waarde te zijn als ik mijn leven leef ‘zoals het hoort’. Terwijl ik al als kind wist dat dit niet bij mij past. Mijn situatie kan beschreven worden met het Engelse gezegde ‘fitting a square peg into a round hole’, met een burn-out en een gevoel van existentiële leegte tot gevolg. Verloren van de ratrace; geen zogenaamd betekenisvol leven.

Het feit dat hedendaagse banen geen vaste contracten en toereikend salaris bieden, doet ons snakken naar ‘betekenisvol’ werk, waar we over kunnen opscheppen bij onze leeftijdsgenoten.

Wendy Syfret, auteur en nihilist, stelt dat het streven naar het algemeen geaccepteerde idee van een ‘betekenisvol leven’ inderdaad heel problematisch is. In The Guardian beschrijft ze hoe ze na wéér een vermoeiende werkdag, op het randje van een burn-out, zichzelf de vraag stelde: ‘[W]ho cares? One day I’ll be dead and no one will remember me anyway.’ Een treffende gedachte, die wel allemaal wel herkennen. Het feit dat hedendaagse banen geen vaste contracten en toereikend salaris bieden, doet ons snakken naar ‘betekenisvol’ werk, waar we ellenlange dagen voor willen maken en over kunnen opscheppen bij onze leeftijdsgenoten. Maar wees eerlijk: niemand die zich jouw hippe functietitel over honderd jaar nog zal herinneren.

En toch: hebben we het niet nodig om betekenis te geven aan het leven, om door te kunnen gaan en niet op te geven? Hoe zit dat dan met gevoelens? En liefde? Vallen we niet in existentiële leegte als we dat alles afdoen als zinloos?

Ook betekenisloze dingen kunnen waarde hebben.

Niet per se, want ook betekenisloze dingen kunnen waarde hebben. Na mijn burn-out besefte ik dat de ideale droombaan wat mij betreft niet bestaat. Wat wel van waarde is: mijn leuke collega’s en het feit dat ik mijn huur kan betalen. Misschien is dat genoeg. Net als de eerste kop koffie die ik ‘s ochtends drink, een mooi kunstwerk, of een knuffel van vrienden. Het is de opgave om van de mensen en dingen om je heen te genieten, zonder ze te zien als bezit of je identiteit eraan te verlenen.

Radicale vrijheid

Misschien klinkt het somber, maar er zit juist een zeker geluk en zelfs humor in het nihilisme. De notie van radicale vrijheid van Jean-Paul Sartre - we zijn in een zinloze wereld geworpen, het is aan ons het leven te ontwerpen - lijkt ruimte te bieden voor een Taoïstisch, maar ook hedonistisch ‘leven in het nu’. Zo zegt Amerikaanse auteur Jia Tolentino in haar boek Trick Mirror (2019): ‘If we’re here for just a blink of the eye, and in general if nothing matters, it feels like [it’s] carte blanche to wild the fuck out.’

‘If we’re here for just a blink of the eye, and in general if nothing matters, it feels like [it’s] carte blanche to wild the fuck out.’

Een positief nihilisme dus, of een door Wendy Syfret omgevormd ‘sunny nihilism’, vandaag de dag vooral omarmd door bovengenoemde millennials, maar misschien nog meer door Generation Z. Jonge mensen die aan den lijve ondervinden dat betekenis en een ‘groter’ doel overtrokken begrippen zijn. Die gouden bergen die ons ooit beloofd werden zijn er niet, en we zijn evenmin zo speciaal als ons voorgehouden werd.

Een moderne visie op het werk van Nietzsche, want waar nihilisme in de 19e eeuw een donker randje had, zoeken we het tegenwoordig meer in het vrolijke en absurdistische. Dat betekent niet dat we nergens meer in ‘geloven’. Want wat wel een groot goed lijkt te zijn, is het actieve nihilisme, dat ik eerder beschreef. Het bevestigen van huidige waarden, om ze daarna de grond in te boren. De moderne nihilist komt erachter hoe de neoliberale samenleving zowel de aarde als de mens uitput en spreekt zich uit tegen de gevestigde, witte orde. Neem bijvoorbeeld het streven naar gelijkheid voor marginale groepen zoals Black Lives Matter doet, of het noemen van voornaamwoorden in onze Instagram profielen in solidariteit met onze genderqueer medemens. Actieve nihilisten lijken alles te willen verwoesten dat volgens de massa betekenis heeft. Een radicale, absurdistische vrijheid dat binaire structuren afbreekt.

Actieve nihilisten lijken alles te willen verwoesten dat volgens de massa betekenis heeft.

De huidige omstandigheden lijken een heel leger aan neo-nihilisten en deconstrivisten voort te brengen, waaronder ikzelf. Je zou het een coping mechanism kunnen noemen. Geen keuze, maar een onvermijdelijk gevolg van een overschot aan complexiteit die het moeilijk maakt om betekenis aan de wereld te geven. Mocht je dus verward raken in een web van woorden, meningen en betekenissen: ik vraag je om het los te laten of te vernietigen. Want (in de geest van Derrida): ‘Een mes is alleen een mes, omdat je met een vork niet kunt snijden.’

Mail

Aisha Mansaray (zij/haar, 1988) studeerde Engelse taalwetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Is o.a. columnist van Hard//hoofd en OneWorld, en hoopt ooit zo goed te worden als Amerikaans schrijfster Vivian Gornick.

Simcha van der Veen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Steun Hard//hoofd en verzamel kunst!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe schrijvers en kunstenaars. We zijn al dertien jaar gratis toegankelijk en advertentievrij. Zo’n vrije ruimte is harder nodig dan ooit. Steun de makers van de toekomst; sluit je vóór 1 juli aan als kunstverzamelaar en ontvang in juli je eerste kunstwerk!

Word kunstverzamelaar