Asset 14

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

Automatische concepten 56

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot 'de mens' rekenen? En wie wordt als object behandeld? Filosoof Grâce Ndjako kaart in haar lezing voor de Nacht van de Filosofie de eurocentrische aannames van het antropoceen aan.

“De zwarte Afrikaan is een mens van de natuur”, zei de Senegalese dichter Leopold Senghor ooit. Senghor behoorde tot de Négritude, een culturele en literaire stroming uit de jaren 30 van de 20e eeuw. Senghor kreeg veel kritiek vanwege deze uitspraak. Was hij zwarte Afrikanen niet aan het romantiseren? Of erger nog: aan het essentialiseren? Is dit niet het beeld van de ‘noble sauvage’, de nobele wilde? Een overgeromantiseerd Westers beeld van de Afrikaan als onschuldig, goedhartig, en nog één met de natuur? Een beeld dat we terugzien in Europese kunst en fictie, zoals de Afrikanen in Conrad’s Heart of Darkness?

Het beeld van de nobele wilde kan alleen bestaan door de Afrikaan tegenover een westers subject te zetten. De nobele wilde is het tegenbeeld van de beschaafde Europeaan.

Senghor zegt verder: “De Europeaan houdt het object op een afstand, bekijkt het, analyseert het en dood het om het te kunnen gebruiken. De Afrikaan voelt het object, volgt de contouren van het object en neemt het object in zich op om het diepgaand te kennen.”

Senghor werd bekritiseerd omdat hij vond dat de Afrikaan anders was dan de Europeaan. Was het niet juist de bedoeling om aan te tonen dat Afrikanen niet anders zijn dan Europeanen, dat ze net zo menselijk zijn?

Maar deze kritiek is niet geheel terecht. Het gaat voorbij aan wat dekoloniseren betekent, en wat dit voor de Négritude betekende. Dekoloniseren is niet alleen het verkrijgen van politieke onafhankelijkheid van de kolonisator. Wat voor Senghor en voor de Négritude op het spel stond, was vooral het verwerpen van eurocentrische waarden. Senghor verzette zich tegen culturele assimilatie.

Dekoloniseren is niet alleen het verkrijgen van politieke onafhankelijkheid van de kolonisator: het is het verwerpen van eurocentrische waarden.

Dekoloniseren gaat niet om het verheffen van de gekoloniseerden binnen een bestaand en dominant systeem, maar juist om het bekritiseren van dit systeem, zodat er plaats komt voor andere wereldbeelden. Dit betekende voor de Négritude ook het verzet tegen het bestaande mensbeeld dat van hen ‘de ander’ maakte. Senghor wilde zich niet voegen naar dat dominante mensbeeld: wat hij bekritiseert is dat het mensbeeld dat Frankrijk de koloniën oplegde als het enige juiste werd gepresenteerd.

Maar het gaat hier om meer dan alleen een mensbeeld. Wanneer er wordt gesteld dat ‘we’ in het Antropoceen leven, zou men zich de vraag kunnen stellen wie er dan met ‘we’ wordt bedoeld. Het Antropoceen, het zogenaamde tijdperk van dé mens is een tijdperk waar Afrikanen nooit toe hebben behoord, en waar veel Afrikaanse denkers niet meer toe willen behoren. Senghor betoogde dat iedere samenleving op haar eigen manier uitwerkt hoe zij zich tot de natuur verhoudt, en hoe de natuur zich tot haar verhoudt.

Het zogenaamde Antropoceen is nooit inclusief geweest. De Geografe Katrhyn Yusoff vatte het goed samen: “As the Anthropocene proclaims the language of species life—anthropos—through a universalist geologic commons, it neatly erases histories of racism that were incubated through the regulatory structure of geologic relations.”

Het Antropoceen is een tijdperk waar Afrikanen nooit toe hebben behoord, en waar veel Afrikaanse denkers niet meer toe willen behoren.

In het zogenaamde Anthropoceen werd er een duidelijk onderscheid gemaakt tussen zij die zich tot de categorie ‘mens’ mochten rekenen en zij die werden gereduceerd tot niet-mens. Zo zegt Yusoff verder: “The biopolitical category of nonbeing is established through slaves being exchanged for and as gold. Slavery was a geologic axiom of the inhuman in which nonbeing was made, reproduced, and circulated as flesh.”

Aimé Césaire, een andere dichter van de Négritude, stelt in Discours sur le colonialisme (Discourse on Colonialism) dan ook: "Colonisation = chosification." Kolonisatie is ‘dingificatie’.

Een dekoloniale kritiek op het Antropoceen stelt niet dat we de afgelopen eeuw bezig zijn geweest de aarde te vernietigen, het is het besef dat er al eeuwenlang vele werelden zijn vernietigd.

Zo beargumenteert Yusoff : “If the Anthropocene proclaims a sudden concern with the exposures of environmental harm to white liberal communities, it does so in the wake of histories in which these harms have been knowingly exported to black and brown communities under the rubric of civilization, progress, modernization, and capitalism.”

Het Cartesiaanse dualisme speelt zich niet alleen af tussen lichaam en ziel, maar ook tussen mens en niet-mens, beschaving en het zogenaamde primitieve.

‘Chosification’ is volgens Afrikaanse filosofen terug te leiden tot het Cartesiaanse dualisme dat volgens hen domineert in de Europese filosofie. Het Cartesiaanse dualisme speelt zich niet alleen af tussen lichaam en ziel, subject-object en het ik en de ander. Het leidt tot het onderscheid tussen mens en niet-mens, beschaving en het zogenaamde primitieve. Afrikaanse denkers zoals Oyeronke Oyewumi en Nkiru Nzegwu poneren daarnaast dat gender als categorie waarbij er onderscheid wordt gemaakt tussen man en vrouw typisch is voor het Europese denken dat niet aanwezig was in veel prekoloniale Afrikaanse culturen.

Over de constante scheidingen die steeds zouden worden aangebracht in het Europese denken zegt de Kameroense filosoof Achille Mbembe: “Western epistemic traditions are traditions that claim detachment of the known from the knower. They rest on a division between mind and world, or between reason and nature as an ontological a priori... They are traditions in which the knowing subject is enclosed in itself and peeks out at a world of objects and produces supposedly objective knowledge of those objects.” Het kennende subject staat altijd los van dat wat hij waarneemt of bestudeert. Het subject staat los van de wereld om hem heen en van anderen. Maar kan desalniettemin veel óver de wereld en anderen te weten komen.

Een dekoloniale kritiek op het Antropoceen is het besef dat er al eeuwenlang vele werelden zijn vernietigd.

De Négritude wees deze vorm van kennis en van in de wereld zijn af. “Parce que nous vous haïssons vous et votre raison”, schreef Césaire in Cahier d’un retour au pays natal. “Omdat we jullie haten, jullie en jullie rede.” Met ‘rede’ bedoelt hij hier de Cartesiaanse rede. In plaats daarvan omarmt Césaire de waanzin.

Trésor, comptons :

La folie qui se souvient

La folie qui hurle

La folie qui voit

La folie qui se déchaîne

Schat, laten wij optellen:

De waanzin die zich herinnert 

De waanzin die gilt

De waanzin die ziet

De waanzin die zich ontketent

De Négritude betoogde dat gekoloniseerden worden gescheiden en vervreemd van henzelf en hun cultuur omdat ze zich moeten assimileren tot een Europese norm van beschaving. Verder scheidt de Europese kolonist ze van hun omgeving, en onteigent de Europese kolonist ze van het land waarop ze leven. Want niet alleen is er een onderscheid tussen mens en niet-mens, voortaan is er ook een verschil tussen land en territorium. Land is ‘Terra Nullius’, ‘leeg land’ dat voor het grijpen ligt, en territorium is het gebied dat door Europeanen is veroverd en dat door hen kan worden benut.

Afrikaanse filosofen hebben daarom een kritiek op dit Cartesiaans dualisme. Afrikaanse denkers zoals Oyewumi spreken daarom liever niet van een mens- of wereldbeeld omdat dit het primaat legt bij het zicht als primair waarnemingsorgaan. Het zicht maakt een onderscheid tussen het ik en ander. Oyewumi spreekt dan ook liever van een ‘world sense’.

De Afrikaanse world sense is een denken van heelheid. Zo stelt de Zimbabweaanse filosoof Mungwini: “All beings, wether organic or inorganic, living or animate, personal or impersonal, visible or invisible, constituted one whole which the Shona were taught to respect and maintain since upsetting one component of this totality had the ultimate effect of undermining human existence and harmony in the community.”

Het ik of ego wordt niet ontkend, maar staat ook niet centraal. Ook wordt er niet geloofd dat er zoiets is als een centrum van het universum. “The search for the truth about the universe must begin from the realisation that placing the 'self' at the centre of the universe is already to obstruct the path to truth”, stelt de Zuid-Afrikaanse filosoof Mogobe Ramose. Het ik staat hier niet centraal en staat ook niet los van anderen of van de natuur. Ramose stelt dan ook: “The principle of wholeness applies also with regard to the relation between human beings and physical or objective nature. To care for one another, therefore, implies caring for physical nature as well. (...) Moreover, human beings are indeed part and parcel of physical nature even though they might be a privileged part at that.” 

Het is in dit licht dat we Senghors uitspraak zouden kunnen zien. De zwarte Afrikaan is een mens van de natuur omdat de mens in de Afrikaanse world sense niet los staat van de natuur.

Mail

Grace Ndjako studeerde Filosofie en Politicologie in Amsterdam en Parijs. Tijdens haar studie heeft zij zich vooral bezig gehouden met postkoloniale kwesties. Ze is momenteel onderwijsassistent niet-Westerse filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft onder andere voor Dipsaus Exclusives en de Nederlandse Boekengids. Onlangs verscheen haar bijdrage in AfroLit: Moderne literatuur uit de Afrikaanse Diaspora samengesteld door Dalilla Hermans & Ebissé Rouw, een publicatie van Dipsaus Podcast en Uitgeverij Pluim.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Artsen en verpleegkundigen krijgen 'les in vreedzaam sterven'. Lees meer

Aanrommelen

Aanrommelen

De afvalcontainer in mijn straat staat ter adoptie aangeboden. Als adoptant gooi je het afval dat je buurtgenoten naast de container hebben geplaatst er alsnog in, of je maakt een melding bij de gemeente als het ruimtelijk niet past. Zo’n dergelijke adoptie is nodig, want er staat regelmatig nijpend veel afval náást de container. De... Lees meer

Dit is geen NFT, maar een simpele jpeg - weliswaar zonder uitstoot

Ook feministische NFT’s zijn een aanslag op het milieu

Feministisch platform The TittyMag wil het NFT-aanbod diverser maken. Kan het platform die markt niet beter links laten liggen? Lees meer

 1

Vat het nou alsjeblieft niet persoonlijk op

Corona lijkt alweer bijna iets uit het verleden maar de financiële effecten ervan zijn nog steeds voelbaar in de culturele sector. Vivian Mac Gillavry blikt terug op een periode waarin bestuurders kunstenaars zonder schuld of schaamte voor de bijl gooiden. Lees meer

 1

Pim Fortuyn, aartsvader van conservatieve camp

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn is camp een belangrijk onderdeel van extreem-rechtse politiek geworden. Hoe komt de bal weer bij 'ons' te liggen? Lees meer

Nieuws in beeld: Voor de klas? Mij niet gezien!

Voor de klas? Mij niet gezien!

Tien jaar geleden waren er zo'n 3000 à 4000 docenten nodig. Vorig jaar 18.000. Lees meer

Nieuws in beeld: Steek je hand op als ook jij...

Steek je hand op als ook jij...

De politie registreerde bijna 40 procent meer gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lees meer

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie! 1

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie!

Bij uitstek vrouwen van kleur gaan onderdoor aan de hoge eisen die hun werkomgevingen aan hen stellen, omdat ze constant moeten bewijzen even harde werkers te zijn als hun witte mannelijke collega's door veel meer dan hen te doen. Tijd dus om eens languit dwars te zitten: tijd voor de dutjesrevolutie! Lees meer

Nieuws in beeld: Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Consumenten zitten in de patatten. Lees meer

De twee realiteiten van Rusland

De twee realiteiten van Rusland

Russische feministen blijven onder grote druk van het regime nieuwe vormen van activisme bedenken. Een interview met drie anti-oorlogsactivisten. Lees meer

Nieuws in beeld: Desinformatie als wapen

Het nieuws is nep, de gevolgen heel erg echt

Behalve in en boven Oekraïne, voert Poetin ook een oorlog op het internet. De wapens in de 'informatieoorlog' zijn gemaakt van leugenachtige woorden en slim geframede beelden. Lees meer

Als je snel wilt, ga alleen. Als je ver wilt komen, ga samen

Harriet Bergman vindt dat we met z'n allen wat meer van Twitter af mogen en meer de actievergaderingen in. Want politiek is iets wat je doet; niet wat je etaleert. Lees meer

Trialoog: Titane

Titane

edacteuren Marthe van Bronkhorst en Stefanie Gordin bekeken de heftige film Titane. Deze Belgisch/Franse film bleek een achtbaan van emoties met een hoop bloed en geweld, maar ook met veel tederheid. Lees meer

Nieuws in beeld: Sancties, poeh poeh

Sancties, poeh poeh

Rueben Millenaar is - net als de oppositie in de Tweede Kamer - niet erg onder de indruk van de Nederlandse sancties tegen Rusland. Lees meer

Wie in transitie wil, wacht een lange hindernisbaan - maar waarom?

Wie in transitie wil, wacht een lange hindernisbaan - maar waarom?

In mei 2021 kwam de VUmc genderpoli in opspraak doordat het transitietraject moeizaam, lang en pijnlijk zou zijn. Daarnaast klinkt steeds luider de vraag of genderdysforie überhaupt als mentale stoornis moet worden gezien. In deze dialoog praten therapeute Marthe van Bronkhorst (zij/haar) en ervaringsdeskundige Kris van der Voorn (die/diens) met elkaar om te begrijpen waar de tweedracht tussen transzorg en patiënt vandaan is gekomen. Lees meer

 1

Natuur in nood

Het Nederlandse natuurbeleid schiet ernstig tekort en de staat van de Nederlandse natuur is 'ronduit slecht', aldus een snoeihard rapport. Lees meer

De Surinaamse geschiedenis is ook jouw geschiedenis

De Surinaamse geschiedenis is ook jouw geschiedenis

Jazz Komproe wil de rijke en gelaagde geschiedenis van Suriname terugzien in het Nederlandse onderwijs. Niet alleen als 'zwarte bladzijde'. Lees meer

De wereld in het klein

De wereld in het klein

'Welke kennis ligt in de liefde besloten?' Carlijn Cober realiseert zich dat literaire analyse niet los kan staan van liefde. Ze denkt terug aan het college dat ze gaf over Frankenstein/Frankusstein en verkent de gevoelens die haar kinderwens oproepen. Lees meer

Nieuws in beeld: Het nieuwste dieptepunt

Poetins raketten slaan dieptepunt na dieptepunt

Russische raketten verwoestten een operatief ziekenhuis annex kraamkliniek in Marioepol. Lees meer

Plantaardig egoïsme

Plantaardig egoïsme

In de Nationale Week Zonder Vlees & Zuivel legt Max Beijneveld uit hoe het hem lukte plantaardig te gaan leven. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars. Meld je vóór 1 juni aan en ontvang deze zomer al je eerste kunstwerk én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel