Asset 14

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

Automatische concepten 56

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot 'de mens' rekenen? En wie wordt als object behandeld? Filosoof Grâce Ndjako kaart in haar lezing voor de Nacht van de Filosofie de eurocentrische aannames van het antropoceen aan.

“De zwarte Afrikaan is een mens van de natuur”, zei de Senegalese dichter Leopold Senghor ooit. Senghor behoorde tot de Négritude, een culturele en literaire stroming uit de jaren 30 van de 20e eeuw. Senghor kreeg veel kritiek vanwege deze uitspraak. Was hij zwarte Afrikanen niet aan het romantiseren? Of erger nog: aan het essentialiseren? Is dit niet het beeld van de ‘noble sauvage’, de nobele wilde? Een overgeromantiseerd Westers beeld van de Afrikaan als onschuldig, goedhartig, en nog één met de natuur? Een beeld dat we terugzien in Europese kunst en fictie, zoals de Afrikanen in Conrad’s Heart of Darkness?

Het beeld van de nobele wilde kan alleen bestaan door de Afrikaan tegenover een westers subject te zetten. De nobele wilde is het tegenbeeld van de beschaafde Europeaan.

Senghor zegt verder: “De Europeaan houdt het object op een afstand, bekijkt het, analyseert het en dood het om het te kunnen gebruiken. De Afrikaan voelt het object, volgt de contouren van het object en neemt het object in zich op om het diepgaand te kennen.”

Senghor werd bekritiseerd omdat hij vond dat de Afrikaan anders was dan de Europeaan. Was het niet juist de bedoeling om aan te tonen dat Afrikanen niet anders zijn dan Europeanen, dat ze net zo menselijk zijn?

Maar deze kritiek is niet geheel terecht. Het gaat voorbij aan wat dekoloniseren betekent, en wat dit voor de Négritude betekende. Dekoloniseren is niet alleen het verkrijgen van politieke onafhankelijkheid van de kolonisator. Wat voor Senghor en voor de Négritude op het spel stond, was vooral het verwerpen van eurocentrische waarden. Senghor verzette zich tegen culturele assimilatie.

Dekoloniseren is niet alleen het verkrijgen van politieke onafhankelijkheid van de kolonisator: het is het verwerpen van eurocentrische waarden.

Dekoloniseren gaat niet om het verheffen van de gekoloniseerden binnen een bestaand en dominant systeem, maar juist om het bekritiseren van dit systeem, zodat er plaats komt voor andere wereldbeelden. Dit betekende voor de Négritude ook het verzet tegen het bestaande mensbeeld dat van hen ‘de ander’ maakte. Senghor wilde zich niet voegen naar dat dominante mensbeeld: wat hij bekritiseert is dat het mensbeeld dat Frankrijk de koloniën oplegde als het enige juiste werd gepresenteerd.

Maar het gaat hier om meer dan alleen een mensbeeld. Wanneer er wordt gesteld dat ‘we’ in het Antropoceen leven, zou men zich de vraag kunnen stellen wie er dan met ‘we’ wordt bedoeld. Het Antropoceen, het zogenaamde tijdperk van dé mens is een tijdperk waar Afrikanen nooit toe hebben behoord, en waar veel Afrikaanse denkers niet meer toe willen behoren. Senghor betoogde dat iedere samenleving op haar eigen manier uitwerkt hoe zij zich tot de natuur verhoudt, en hoe de natuur zich tot haar verhoudt.

Het zogenaamde Antropoceen is nooit inclusief geweest. De Geografe Katrhyn Yusoff vatte het goed samen: “As the Anthropocene proclaims the language of species life—anthropos—through a universalist geologic commons, it neatly erases histories of racism that were incubated through the regulatory structure of geologic relations.”

Het Antropoceen is een tijdperk waar Afrikanen nooit toe hebben behoord, en waar veel Afrikaanse denkers niet meer toe willen behoren.

In het zogenaamde Anthropoceen werd er een duidelijk onderscheid gemaakt tussen zij die zich tot de categorie ‘mens’ mochten rekenen en zij die werden gereduceerd tot niet-mens. Zo zegt Yusoff verder: “The biopolitical category of nonbeing is established through slaves being exchanged for and as gold. Slavery was a geologic axiom of the inhuman in which nonbeing was made, reproduced, and circulated as flesh.”

Aimé Césaire, een andere dichter van de Négritude, stelt in Discours sur le colonialisme (Discourse on Colonialism) dan ook: "Colonisation = chosification." Kolonisatie is ‘dingificatie’.

Een dekoloniale kritiek op het Antropoceen stelt niet dat we de afgelopen eeuw bezig zijn geweest de aarde te vernietigen, het is het besef dat er al eeuwenlang vele werelden zijn vernietigd.

Zo beargumenteert Yusoff : “If the Anthropocene proclaims a sudden concern with the exposures of environmental harm to white liberal communities, it does so in the wake of histories in which these harms have been knowingly exported to black and brown communities under the rubric of civilization, progress, modernization, and capitalism.”

Het Cartesiaanse dualisme speelt zich niet alleen af tussen lichaam en ziel, maar ook tussen mens en niet-mens, beschaving en het zogenaamde primitieve.

‘Chosification’ is volgens Afrikaanse filosofen terug te leiden tot het Cartesiaanse dualisme dat volgens hen domineert in de Europese filosofie. Het Cartesiaanse dualisme speelt zich niet alleen af tussen lichaam en ziel, subject-object en het ik en de ander. Het leidt tot het onderscheid tussen mens en niet-mens, beschaving en het zogenaamde primitieve. Afrikaanse denkers zoals Oyeronke Oyewumi en Nkiru Nzegwu poneren daarnaast dat gender als categorie waarbij er onderscheid wordt gemaakt tussen man en vrouw typisch is voor het Europese denken dat niet aanwezig was in veel prekoloniale Afrikaanse culturen.

Over de constante scheidingen die steeds zouden worden aangebracht in het Europese denken zegt de Kameroense filosoof Achille Mbembe: “Western epistemic traditions are traditions that claim detachment of the known from the knower. They rest on a division between mind and world, or between reason and nature as an ontological a priori... They are traditions in which the knowing subject is enclosed in itself and peeks out at a world of objects and produces supposedly objective knowledge of those objects.” Het kennende subject staat altijd los van dat wat hij waarneemt of bestudeert. Het subject staat los van de wereld om hem heen en van anderen. Maar kan desalniettemin veel óver de wereld en anderen te weten komen.

Een dekoloniale kritiek op het Antropoceen is het besef dat er al eeuwenlang vele werelden zijn vernietigd.

De Négritude wees deze vorm van kennis en van in de wereld zijn af. “Parce que nous vous haïssons vous et votre raison”, schreef Césaire in Cahier d’un retour au pays natal. “Omdat we jullie haten, jullie en jullie rede.” Met ‘rede’ bedoelt hij hier de Cartesiaanse rede. In plaats daarvan omarmt Césaire de waanzin.

Trésor, comptons :

La folie qui se souvient

La folie qui hurle

La folie qui voit

La folie qui se déchaîne

Schat, laten wij optellen:

De waanzin die zich herinnert 

De waanzin die gilt

De waanzin die ziet

De waanzin die zich ontketent

De Négritude betoogde dat gekoloniseerden worden gescheiden en vervreemd van henzelf en hun cultuur omdat ze zich moeten assimileren tot een Europese norm van beschaving. Verder scheidt de Europese kolonist ze van hun omgeving, en onteigent de Europese kolonist ze van het land waarop ze leven. Want niet alleen is er een onderscheid tussen mens en niet-mens, voortaan is er ook een verschil tussen land en territorium. Land is ‘Terra Nullius’, ‘leeg land’ dat voor het grijpen ligt, en territorium is het gebied dat door Europeanen is veroverd en dat door hen kan worden benut.

Afrikaanse filosofen hebben daarom een kritiek op dit Cartesiaans dualisme. Afrikaanse denkers zoals Oyewumi spreken daarom liever niet van een mens- of wereldbeeld omdat dit het primaat legt bij het zicht als primair waarnemingsorgaan. Het zicht maakt een onderscheid tussen het ik en ander. Oyewumi spreekt dan ook liever van een ‘world sense’.

De Afrikaanse world sense is een denken van heelheid. Zo stelt de Zimbabweaanse filosoof Mungwini: “All beings, wether organic or inorganic, living or animate, personal or impersonal, visible or invisible, constituted one whole which the Shona were taught to respect and maintain since upsetting one component of this totality had the ultimate effect of undermining human existence and harmony in the community.”

Het ik of ego wordt niet ontkend, maar staat ook niet centraal. Ook wordt er niet geloofd dat er zoiets is als een centrum van het universum. “The search for the truth about the universe must begin from the realisation that placing the 'self' at the centre of the universe is already to obstruct the path to truth”, stelt de Zuid-Afrikaanse filosoof Mogobe Ramose. Het ik staat hier niet centraal en staat ook niet los van anderen of van de natuur. Ramose stelt dan ook: “The principle of wholeness applies also with regard to the relation between human beings and physical or objective nature. To care for one another, therefore, implies caring for physical nature as well. (...) Moreover, human beings are indeed part and parcel of physical nature even though they might be a privileged part at that.” 

Het is in dit licht dat we Senghors uitspraak zouden kunnen zien. De zwarte Afrikaan is een mens van de natuur omdat de mens in de Afrikaanse world sense niet los staat van de natuur.

Mail

Grace Ndjako studeerde Filosofie en Politicologie in Amsterdam en Parijs. Tijdens haar studie heeft zij zich vooral bezig gehouden met postkoloniale kwesties. Ze is momenteel onderwijsassistent niet-Westerse filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft onder andere voor Dipsaus Exclusives en de Nederlandse Boekengids. Onlangs verscheen haar bijdrage in AfroLit: Moderne literatuur uit de Afrikaanse Diaspora samengesteld door Dalilla Hermans & Ebissé Rouw, een publicatie van Dipsaus Podcast en Uitgeverij Pluim.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Ook automobilist moet aan de bak

Ook automobilist moet aan (of uit) de bak

Illustrator Veerle van der Veer brengt het nieuws in beeld. Dat de rechter Shell opdraagt zijn CO2-uitstoot drastisch terug te dringen, leverde vooral instemming en leedvermaak op, zagen opiniemakers in de Volkskrant. En de klánten van Shell dan, vroegen zij zich af. Lees meer

Speech: Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Waarom activisten de ‘zomer van trans woede’ uitroepen

Honderden demonstranten protesteerden tegen de vernederende en dehumaniserende zorg voor transgender personen. Ze eisen hervorming van het zorgsysteem en riepen een ‘zomer van trans woede’ uit. Non-binaire trans vrouw Nilin gaf een openhartige toespraak. Lees meer

Filmtrialoog: Gunda

Gunda

Onze redacteuren Eva van den Boogaard, Nora van Arkel en Jozien Wijkhuijs bekeken de documentaire Gunda. Ze zijn onder de indruk van de unieke vorm van de film, maar er bleken ook wat dingen die iedereen anders interpreteerde. Lees meer

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

De ketenen zijn gebroken, maar de wonden zijn niet geheeld

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba. Althans, zo staat het in de geschiedenisboeken. Lees meer

Essay: Verslag van een mislukking

Verslag van een mislukking

In de essayreeks Boys don't cry onderzoekt Jonathan van der Horst mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 2 met werk van de slam poet IN-Q. Lees meer

Maling aan de paling

Maling aan de paling

Met 60 duizend stuwen, gemalen en sluizen is ons land voor trekkende palingen de grootste hindernisbaan van Europa. Lees meer

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

Ik bekritiseer Israël omdat ik om haar geef

In gesprekken over Israël-Palestina bevindt Max Beijneveld zich afwisselend aan beide kanten. Voor hem is het bekritiseren van Israël juist een teken van hoop en vriendschap: hij uit kritiek omdat hij gelooft dat Israël kan verbeteren. Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer