Van 1914 naar 2014: de huidige aandacht voor de Eerste Wereldoorlog valt gemakkelijk te verklaren. Maar enkele andere belangrijke oorlogsjubilea dreigen onder te sneeuwen.
I: Hoe de wereld zich (opnieuw) in een oorlog stortte.
Voor de mensen die het hebben gemist: dit jaar is het precies honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog werd ingeluid door enkele welgemikte pistoolschoten op een junimiddag in de onderbuik van Europa. In Vlaanderen heeft men het jubileum van deze niet al te blijmoedige historische gebeurtenis, zo’n zestien miljoen mensen lieten het leven in Vlaamse modderpoelen of anderszins onaangename omstandigheden, jarenlang voorbereid: 2014 is het Jubeljaar der Jubeljaren. Zelfs de Tour de France zal deze zomer even langs de voormalige slagvelden gaan.
In dit drieluik worden jubilea onder de aandacht gebracht die in de schaduw staan van Honderd Jaar Grote Oorlog. In deel 1 wordt stilgestaan bij het begin van de Tweede Wereldoorlog (het 75-jarige jubileum): hoe de wereld zich (opnieuw) in een grote oorlog stortte. Het is een foto-impressie van het oorlogsjaar 1939. In chronologische volgorde, maar dat spreekt voor zich.
1)
14.03.1939. Sommige historici beschouwen het begin van de tweede Chinese-Japanse oorlog in 1937 als het begin van de Tweede Wereldoorlog. Dat er in 1937 geen mondiaal conflict was (en in 1939 wel) pleit voor de tegenstanders van die theorie. Op 14 maart 1939 begon de slag om Nanchang, een omvangrijk offensief in de Aziatische oorlog dat binnen twee maanden in het voordeel van Japan werd beslecht. Ondertussen was ook de Sovjet-Unie in conflict gekomen met Japan – een gewelddadige grensoorlog nabij de Khalkhyn Gol-rivier woedde van het voorjaar tot september 1939 omdat Stalin geen tweefrontenoorlog wilde riskeren. Het conflict tussen de Aziatische grootmachten Japan en China duurde uiteindelijk tot 9 september 1945. Foto: Een Sovjet tank rijdt door de Khalkhyn Gol rivier.
2)
07.04.1939. De Italiaanse dictator Benito Mussolini was enigszins jaloers op de successen die Adolf Hitler wist te boeken in de jaren 1938-1939 – de inlijvingen van Tsjecho-Slowakije en Oostenrijk. Daarop besloot Il Duce om het strategisch gelegen Albanië aan te vallen. Het Koninkrijk Italië had slechts vijf dagen nodig om het land in te lijven, de Albanezen waren niet in staat de invasie af te slaan. Foto: Italiaanse eenheden marcheren door de havenstad Durrës.
3)
06.06.1939. Op 1 april 1939 kwam een einde aan de Spaanse Burgeroorlog, waar Duitsland ook bij betrokken was – “We doen een beetje mee in Spanje. Niet zo duidelijk. Wie weet waar het goed voor is”, aldus Joseph Goebbels in zijn dagboek. Het Condor Legioen (een eenheid van de Duitse Luftwaffe) had de nationalisten van Franco bijgestaan in hun strijd – ze bombardeerden o.a. Guernica en Madrid. Op 6 juni 1939 werd in Berlijn een grote militaire parade gehouden ter ere van het Condor Legioen en de Duitse veteranen (14.000) die zich tijdens de Spaanse Burgeroorlog hadden ingezet – en zeer nuttige (oorlogs)ervaringen hadden opgedaan. Foto: Hitler arriveert in Berlijn.
4)
23.08.1939. Nazi Duitsland en de Sovjet-Unie tekenden eind augustus een zogeheten niet-aanvalsverdrag. Pas tijdens de Neurenbergerprocessen (in 1946) werd bekend dat er tevens geheime afspraken waren gemaakt inzake het opdelen van landen, zoals Polen in september 1939. Op deze foto is te zien hoe onder toeziend oog van Lenin de Minister van Buitenlandse Zaken Vyacheslav Molotov het verdrag ondertekend. Achter hem staan Richard Schulze-Kossens (de adjudant van Ribbentrop), Boris Shaposhnikov (Chef van de Generale Staf van het Rode Leger), Joachim von Ribbentrop, Jozef Stalin en Vladimir Pavlov (tolk). Naast Molotov staat Alexey Shkvarzev (ambassadeur in Berlijn).
5)
28.08.1939. Op 28 augustus 1939 mobiliseerde Nederland zijn strijdkrachten. De lichtingen van 1924 tot en met 1939 werden opgeroepen tot paraatheid, waardoor het leger 280.000 man groot werd. Het opperbevelhebber van de strijdkrachten hechtte veel vertrouwen aan de verdedigingslinies, zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Foto: In de winter van 1939 werden diverse oefeningen gehouden aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
6)
01.09.1939. Zonder het woord ‘oorlog’ te gebruiken maakte Adolf Hitler in de Krollopera (waar het Duitse parlement zetelde na de brand in de Reichstag, 1933) tijdens een 35 minuten durende rede bekend dat eerder die dag Duitse eenheden op Poolse vijandigheden hadden gereageerd. De daaropvolgende Duitse aanval markeert het begin van de Tweede Wereldoorlog. “Polen hat heute nacht zum erstenmal auf unserem eigenen Territorium auch mit bereits regulären Soldaten geschossen. Seit 5.45 Uhr wird jetzt zurückgeschossen! Und von jetzt ab wird Bombe mit Bombe vergolten! Wer mit Gift kämpft, wird mit Giftgas bekämpft. Wer selbst sich von den Regeln einer humanen Kriegsführung entfernt, kann von uns nichts anderes erwarten, als dass wir den gleichen Schritt tun. Ich werde diesen Kampf, ganz gleich, gegen wen, so lange führen, bis die Sicherheit des Reiches und bis seine Rechte gewährleistet sind. Ich habe nun über sechs Jahre am Aufbau der deutschen Wehrmacht gearbeitet. Es sind in dieser Zeit über 90 Milliarden für den Aufbau dieser Wehrmacht angewendet worden. Sie ist heute die bestausgerüstete, und sie steht weit über jedem Vergleich mit der des Jahres 1914. Mein Vertrauen auf sie ist unerschütterlich.” Om 05.40 uur in de ochtend vielen bommenwerpers van de Luftwaffe de stad Wielún aan. Na nog twee aanvallen die dag was zeventig procent van de stad vernield en waren 1200 inwoners gedood.
7)
01.09.1939. Zeer bekende propagandafoto van Duitse eenheden die bij de grenspost Sopot (nabij Danzig) de grensovergang vernielen.
8)
03.09.1939. Door de schending van de Poolse neutrailteit werden andere landen gedwongen Duitsland de oorlog te verklaren. Op 3 september 1939, om kwart over elf in de ochtend, maakte de Britse premier Neville Chamberlain bekend dat het Britse Rijk in oorlog was met Duitsland. "This morning the British Ambassador in Berlin handed the German Government a final Note stating that, unless we heard from them by 11 o'clock that they were prepared at once to withdraw their troops from Poland, a state of war would exist between us. I have to tell you now that no such undertaking has been received, and that consequently this country is at war with Germany.” Diezelfde dag sprak ook Koning George VI het volk toe.
9)
07.09.1939. Een week na de Duitse inval in Polen begon het Franse leger met het Saaroffensief, een militaire aanval tegen nazi-Duitsland als reactie op het schenden van de Poolse neutraliteit. Omdat bijna alle Duitse eenheden in Polen actief waren, konden de Fransen vrij eenvoudig oprukken – acht kilometer landinwaarts in de buurt van Saarbrücken over een frontlengte van 32 kilometer. Op 12 september werd de opmars gestaakt en op 16 en 17 oktober lanceerde de Duitsers een succesvol tegenoffensief. Op deze foto zijn Franse Renault R-35 tanks te zien in het Warndt bos.
10)
15.09.1939. Op 15 september 1939 werd de eerste dienstweigeraar van het Derde Rijk geëxecuteerd. Na het avondappel in het even ten noorden van Berlijn gelegen concentratiekamp Sachsenhausen moesten alle gevangenen (8.500) de terechtstelling van August Dickmann (1910-1939) bijwonen. Een SS-officier las de aanklacht voor. “Der Bibelforscher August Dickmann hat sich geweigert, den Wehrpaß zu unterschreiben.” Om die reden had Heinrich Himmler Dickmann tot de doodstraf veroordeeld. Het executiepeloton stond onder leiding van Rudolf Höß, de latere kampcommandant van Auschwitz-Birkenau. Hij gaf Dickmann een genadeschot. Foto: Sachsenhausen tijdens appel.
11)
16.09.1939. Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog raakte de Jodenvervolging in een stroomversnelling. Nadat het Poolse dorp Przemyśl op 15 september door de Duitsers was bezet, kwamen (de SS eenheden) Einsatzkommando I/1 en I/3 in actie. Zeshonderd samengedreven Joden werden buiten de stad doodgeschoten – in totaal werden in de maanden september en oktober naar schatting 760 massaexecuties uitgevoerd. Op 28 september trokken de Duitsers zich terug aan de westoever van de rivier San, waarna Przemyśl werd bezet door eenheden van het Rode Leger. Tussen april en mei 1940 werden door de Sovjet Unie zo’n 7000 Joden uit de stad gedeporteerd. Na de Duitse aanval op de Sovjet Unie in de zomer van 1941 werden bijna alle resterende Joodse inwoners naar vernietigingskampen gedeporteerd, slechts 300 van de 24.000 Joodse inwoners van de stad wisten de oorlog te overleven. Foto: Joden worden met vrachtwagens afgevoerd naar een executieplek.
12)
14.10.1939. In de nacht van 13 op 14 oktober werd in de Britse marinehaven bij het Schotse Scapa Flow het slagschip HMS Royal Oak getorpedeerd door een Duitse onderzeeër. Om 00.58 uur vuurde de U-47 onder commando van Günther Prien drie torpedo’s af. Twee misten doel, maar de derde raakte het slagschip in de boeg om 01.04 uur. De bemanning werd uiteraard gewekt door de explosie, maar niemand vermoedde dat het schip werd aangevallen – ze dachten dat in het magazijn een explosie had plaatsgevonden. Terwijl de bemanningsleden terug naar bed gingen, werden de torpedobuizen van de U-47 herladen. Om 01.16 werd de Royal Oak getroffen door drie torpedo’s. De gevolgen waren desastreus: het schip raakte zwaar beschadigd, kapseisde en zonk binnen dertien minuten. Terwijl de U-47 Scapa Flow verliet verdronken 833 Britten – 400 man kon worden gered. Bij terugkomst in Kiel, op 17 oktober 1939, wachtte de bemanning van de U-47 een heldenontvangst en vertelde Karl Dönitz aan Prien dat hij van Hitler persoonlijk het Ritterkreuz zou ontvangen. De volgende dag werd de complete bemanning naar Berlijn gevlogen en door Hitler ontvangen in de Reichskanzlei voor een lunch. Uiteindelijk werd wegens Priens heldenstatus besloten dat hij niet meer mocht varen. Tijdens zijn laatste missie, op 7 maart 1941, werd de U-47 tot zinken gebracht en stierf de complete bemanning, inclusief Priens. Foto: De HMS Royal Oak in betere tijden.
13)
08.11.1939. De Tweede Wereldoorlog was net twee maanden gaande toen Adolf Hitler een aanslag in München overleefde. Tijdens een toespraak ter ere van de mislukte putsch in 1923 tikte achter Hitlers spreekgestoelte een ingemetselde tijdbom. Deze foto werd tijdens die speech genomen. Timmerman Georg Elser had zich in de drie voorafgaande maanden 30 tot 35 nachten laten insluiten in de Bürgerbräukeller om de bom in te bouwen. Hij handelde zelfstandig en zette de explosie op 21.20 uur, 8 november 1939 – op 7 november controleerde hij de tijdbom nog door zijn oor tegen de pilaar te leggen. Maar Hitler had die avond haast, begon vroeger aan zijn jaarlijkse toespraak en vertrok dus ook vroeger dan gebruikelijk. Het napraten met de Alte Genossen moest hij laten schieten omdat zijn trein naar Berlijn om 22.00 vertrok. En dus verliet hij de bierkelder om 21.00 uur. Bij de explosie die kort daarop volgde kwamen zeven nazi’s en Maria Henle, de serveerster, om het leven. Georg Elser werd kort voor de mislukte aanslag opgepakt bij de Zwitserse grens. Pas een paar weken voor de bevrijding in 1945 werd hij in Dachau vermoord door de SS’er Theodor Bongartz. Foto: De ravage na de explosie.
14)
30.11.1939. Zonder een officiële oorlogsverklaring (en uitgelokt door een geënsceneerd grensincident) viel de Sovjet-Unie Finland aan. De zogeheten Winteroorlog begon met een bombardement op de Finse hoofdstad.
15)
17.12.1939. Op 21 augustus 1939 verliet het Duitse slagschip Admiral Graf Spee de haven van Wilhelmshaven voor een tocht die bijna vier maanden later zou eindigen voor de kust van Uruguay. In feite was de Admiral Graf Spee op rooftocht, haar missie was een Kaperfahrt – er moesten zoveel mogelijk geallieerde handelsschapen tot zinken worden gebracht. Maar op 13 december 1939 raakt het schip zwaar beschadigd tijdens de slag om River Plate en wijkt uit naar de haven van Montevideo (van het neutrale Uruguay). Commandant Hans Langsdorff kreeg 72 uur om de haven te verlaten, waarop hij besloot (gezien de schade en de Britse oorlogsbodems die hem opwachtte) de Admiral Graf Spee tot zinken te brengen in de avond van 17 december 1939. Terwijl het schip drie dagen lang brandde vertrok de voltallige bemanning naar Buenos Aires waar Kapitein ter Zee Hans Langsdorff op 19 december zelfmoord pleegde. Vandaag de dag leven nabestaanden van de bemanning in Villa General Belgrano, die zelfs het Münchens Oktoberfest in ere houden. In februari 2004 werd begonnen met het bergen van de Admiral Graf Spee en in februari 2006 werd de 400 kilo zware adelaar geborgen – het hakenkruis onder zijn voeten afgedekt met geel plastic.
Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.
