Rutger werkt in de financiële sector en ziet hoe de koude wetten van de markt ons dagelijks leven steeds meer overheersen. " /> Rutger werkt in de financiële sector en ziet hoe de koude wetten van de markt ons dagelijks leven steeds meer overheersen. " />
Asset 14

Dit! Is! Economie!

Rutger heeft een bijbaantje als vertaler van financiële rapporten. Hierdoor realiseert hij zich dat de immorele wetten van de economie alles overheersen, zoals ook zijn middelbare schoolleraar Arnold Heertje hem ooit duidelijk maakte. Vervolgens legt Rutger aan de hand van de maatschappijtheorie van de Duitse filosoof Habermas uit wat hier nu precies mis mee is en wat een oplossing zou kunnen zijn.

Sinds kort werk ik in de financiële sector. Ik behoor tot de meute die ’s ochtends schouder aan schouder de Sp!ts lezend in de metro naar Gaasperplas staat. Ik spoed mij net als alle andere sukkels door de troosteloze omgeving van de Amsterdam ArenA naar mijn kantoorgebouw. Eenmaal op de elfde verdieping vertaal ik beoordelingen van aandelenfondsen uit het Engels naar ons Nederlandsch. Goed, het is slechts voor twee dagen per week, maar nu al maakt dit ritme me extreem droevig. Na een week herkende ik de Aziatische jongen die onderaan de roltrap de Metro uitdeelt en bij de AH To Go rekende telkens dezelfde intens chagrijnige vrouw mijn Dubbelfrisss af.

Maar buiten de sleur die de eerste stappen in een kantoorbestaan mij opleverde, leerde ik een heel specifieke wereld kennen: de wereld van de economie. Nu snap ik niets van die wereld. Ik weet niet wat aandelen of obligaties zijn, begrijp niets van hypotheken of pensioenfondsen. En ik ben lang niet de enige. Tijdens de kredietcrisis in 2008 kwam dat extra pijnlijk aan het licht, toen plotseling iedereen een totaal ongefundeerde mening over de economie had.

Op de middelbare school had ik in de derde klas les van de beroemde econoom Arnold Heertje. De eerste dag was legendarisch. De klas was uitzonderlijk stil: alle gymnasiumkindjes hadden de avond van tevoren van hun ouders gehoord wie Heertje was en hoe bijzonder het was dat hij juist onze klas zou gaan onderwijzen. Heertje zelf stond op van achter zijn bureau; iedereen keek ademloos toe. Met karakteristiek overslaande stem zei hij: “Wie van jullie… weet wat de economie is?” De kinderen bleven hem gespannen aankijken, niemand wilde toegeven dat hij het antwoord niet wist, maar als we zouden zwijgen zou hij het misschien vertellen.

Heertje liep op een jongen op de eerste rij af, het was Laurens, een klein ventje met een baseballcap en een enorm grote bek. Hij kromp ineen. Heertje pakte het petje van zijn hoofd, speelde er even mee en zei toen: “Wat een leuk petje.” Iedereen lachte opgelucht. Vervolgens keek hij weer naar Laurens en vroeg: “Hebben je ouders thuis ook een petje op? En je broertjes en zusjes?” Nu lachte Laurens zelf ook. Met een zwaai van zijn arm maakte Heertje een einde aan de hilariteit. Hij hield het ding omhoog en riep: “Dit petje, DIT IS ECONOMIE!” Hij gooide het petje terug op Laurens’ tafel en begon andere voorwerpen te pakken: “Deze pen is economie! Deze jas is economie! Deze papieren zijn economie! Mijn das is economie! Dit is ALLEMAAL economie!” De klas sidderde.

Heertje was uiteindelijk toch een hoogleraar die ons met ‘meneer’ en ‘mevrouw’ aansprak en niet met pubers kon omgaan. Het is het enige wat ik van zijn lessen begrepen heb: alles wat wij gebruiken is economie. Tijdens mijn vertaalwerk realiseer ik me steeds meer dat er een hele sector is die het dagelijks leven van mensen beschouwt als een middel om winst te maken. De aandeelfondsen waar ik over lees zijn gericht op consumentengoederen, energieverbruik, telecommunicatie: het menselijk gedrag wordt gezien als een wetmatigheid waaraan door slimme beleggingen geld verdiend kan worden. Het feit dat ik in een café een bepaald biermerk bestel, of welk telefoonabonnement ik afsluit, of dat ik een meisje mee uit eten neem: dit is allemaal economie.

De financiële sector is echter afgezonderd van de samenleving en zodoende realiseren mensen zich dit niet of nauwelijks. Het paradoxale is bovendien dat deze allesomvattende sector blind is voor onze waarden en de betrokkenen niet of nauwelijks verantwoordelijkheid tegenover de samenleving lijken te voelen. Uit de rapporten die ik op mijn bijbaan lees spreekt een stuitend gebrek aan moraal, gevoel voor individualiteit, schoonheid en maatschappelijke betrokkenheid. Sterker nog, deze eigenschappen worden als hinderlijk ervaren. De economische wetten zijn slechts op winst gericht. Ik heb één rapport vertaald over een fonds dat bepaalde principes kende. Ze belegden niet in bedrijven die juridische problemen hadden gehad en sowieso niet in onethische industrieën als pornografie en de wapenhandel. Dit fonds kreeg een negatieve beoordeling, omdat ‘het beleggingsuniversum’ te beperkt was.

Het gevaar dat een overheersing door een dergelijke apathische en immorele sector met zich meebrengt werd in 1981 helder geformuleerd door de filosoof Jürgen Habermas toen hij zijn wereldberoemde en nog altijd actuele tweedelige werk “Theorie des kommunikatieven Handelns” schreef. Habermas constateert hierin dat er twee soorten van communicatie (handelen) zijn: communicatief en strategisch. In het geval van communicatief handelen vindt er een uitwisseling tussen twee mensen plaats waarbij de waarde van de ander van belang is en dwang nooit een rol kan spelen omdat er overeenstemming op basis van rationele argumenten plaatsvindt. Een strategische handeling is ook rationeel, maar hierbij is de waarde van de ander totaal onbelangrijk: het enige wat telt is het resultaat. Een bakker die een brood bakt en dat voor een redelijke prijs verkoopt, handelt communicatief. Een bank die een particulier een lening aanpraat om winst te kunnen maken op de afbetaling, handelt strategisch.

Aan de hand hiervan deelt Habermas de maatschappij op in twee delen: de leefwereld en het systeem. De leefwereld is het terrein van de cultuur, de persoonlijkheid en de sociale netwerken, kortom van ons dagelijks leven. Hier vindt het communicatieve handelen plaats, dat is gericht op het bereiken van overeenstemming over wat op dat moment speelt (waarheid), wat goed is (juistheid) en wat echt is (waarachtigheid). Het systeem staat op de achtergrond en is het terrein van de bureaucratische apparaten van de staat, de bureacratie en de economie. Hier heerst het strategische handelen.

In zekere zin maakt het systeem ons dagelijks leven mogelijk: de strategische wetten van de staat, de economie en de wetenschap bieden ons veiligheid, luxe en vooruitgang. Maar volgens Habermas is er in de moderne, twintigste-eeuwse maatschappij een probleem ontstaan wat hij ‘de kolonisering van de leefwereld’ noemt. Met andere woorden: het systeem is de leefwereld aan het binnendringen en zo begint ook hier het strategisch handelen te overheersen. Het gevolg is de individualistische mens, met een gebrek aan empathie en een economische instelling ten opzichte van alles, tot omgang met de familie en het vinden van een levenspartner aan toe. De vraag ‘wat valt er te winnen?’ is de vraag ‘wat kunnen we bereiken?’ aan het verdringen.

Ook ik merk dat ik steeds strategischer in het leven sta. Bij het uitgaan denk ik steeds vaker: “Wat valt er te halen vanavond?” Vervolgens bekijk ik mijn gezelschap: heb ik deze vrienden lang niet gezien, gaan ze me nog verrassen? Gaan we naar een club die ik nog niet ken? Zijn daar leuke meisjes? Kortom: gaat deze avond mij verrijken of kan ik net zo goed naar huis gaan om daar The Sopranos te kijken? Sociaal netwerken en de overdreven nadruk op carrières en CV’s zijn ultieme voorbeelden van strategisch handelen. Andere mensen zijn in dit geval slechts hulpmiddelen bij jouw streven om je geluk te maximaliseren.

Volgens Habermas moet het systeem teruggedrongen worden en weer dienstbaar aan de maatschappij zijn. Hierin schuilt een taak voor de kunst, wetenschap en filosofie: zij moeten volgens hem het communicatief handelen stimuleren. Habermas verwijt deze sectoren dat ook zij aan de wetten van de markt onderworpen zijn. Ook de journalistiek, een belangrijke maatschappelijke factor, heeft sinds de beursgang van kranten in de jaren ’90 een steeds strategischere mentaliteit aangenomen. Dit zijn echter bij uitstek onderdelen van de leefwereld die in voortdurende communicatieve dialoog met de samenleving zouden moeten staan. De kunst, wetenschap, filosofie en journalistiek zijn er om mensen nieuwe inzichten te geven en zelf ook van de maatschappij te leren. Zo vindt er vooruitgang in de communicatieve rationaliteit plaats en kan de leefwereld zich tegen de infiltratie van het systeem verzetten. Habermas constateert echter dat deze facetten steeds verder geïsoleerd van de samenleving raken. Dit vraagt om zelfreflectie binnen deze sectoren. Dankzij het systeem (de economie, politiek en bureaucratie) zijn de basisvoorwaarden van de leefwereld gewaarborgd. Maar om de waarden van de leefwereld te sterken en vooruit te helpen dienen andere onderdelen hun verantwoordelijkheid te nemen.

Volgens Habermas is het onrealistisch om te verwachten dat de economische sector ooit gevoelig zal zijn voor individuen, moraliteit of schoonheid. Het is het systeem eigen om blind voor deze eigenschappen te zijn. Dat zie ik ook bij mijn vertaalwerk: alle rapporten spreken over het ‘slechte jaar’ 2008, maar in 2009 haalde iedereen opgelucht adem en ging op dezelfde voet verder. Er zijn geen lessen geleerd. We kunnen blijkbaar niet verwachten dat het systeem mededogen gaat voelen voor de leefwereld. Maar we kunnen als samenleving wel eisen dat de verhouding weer in ons voordeel komt te liggen. De kunst, de wetenschap, de filosofie en de journalistiek hebben hier een belangrijke taak in. Het wordt tijd dat wij de economie weer gaan gebruiken, in plaats van andersom.

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent

Warning: Undefined variable $articleCount in /home/hardhoof/hardhoofd.com/releases/20220413071826/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe hoofdredacteur!

De hoofdredacteur van Hard//hoofd is de spin in het web van een groeiende, creatieve organisatie. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Als Chef Eindredactie breng je schrijvers en eindredacteuren met elkaar in contact, en zie je erop toe dat teksten tijdig gepubliceerd worden. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Als Chef Essay & Opinie onderhoud je contact met getalenteerde essayisten en opiniemakers, en draag je de verantwoordelijkheid over jouw tak op Hard//hoofd. Lees meer

De draad

De draad

Sumai Yahya schreef een kort, poëtisch verhaal over menselijke vleermuizen slingerend aan een draad. Een korte versie verscheen in het papieren magazine, maar lees hier de volledige versie, vol symboliek, donkere massa's, naalden, konijnen met rode ogen en aangeslepen ruggengraten. Lees meer

Als cavia's in de val

Als cavia's in de val

Marthe van Bronkhorst wil niet meer vliegen maar loopt tegen allerlei problemen aan als ze een duurzame vakantie probeert te boeken. Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Worden wie ik eigenlijk ben voor 150 euro

Worden wie ik eigenlijk ben voor 150 euro

Wat zegt het huis waarin je woont, en de meubels erin, over jou? En ben je in een ander huis, tussen andere spullen, nog wel precies dezelfde persoon? Eva past deze zomer op wat woningen van bekenden en onderzoekt wat ze beleeft. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Iets wat van zijn vader is geweest

Iets wat van zijn vader is geweest

Het is zwarte zaterdag en de tankstations zijn druk. Sigarettenrook en uitlaatgassen blijven "in de windstilte boven het asfalt verstikkend en bewegingsloos hangen." Tristan is, in dit korte verhaal, op weg naar het huis van wijlen zijn vader, een man op wie hij nooit heeft kunnen rekenen. Kan hij het opbrengen om door te rijden? Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Gedichten Alara Adilow (titel volgt) 2

Straatliedjes

Wat is een huis? 'Iets dat de wraak van de nacht buiten houdt. / Iets waar je naar terugkeert na een lange reis.' In deze nieuwe gedichten van Alara Adilow worden vaders ontvlucht, tijdelijke verblijfplaatsen gevonden en nieuwe relaties op zee aangegaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Woordenboek der Obscure Melancholieën

Woordenboek der Obscure Melancholieën

De schaamte en toch het gemis wanneer je in je oude dagboek je zorgen terugleest - waarom is er geen woord voor dat gevoel? Marthe van Bronkhorst bedenkt daarom een woordenboek voor melancholische emoties. Lees meer

De onwerkbare

De onwerkbare

Dit is het derde en tevens laatste deel van een serie columns/korte verhalen waarin Jorik Amit Galama sociaal-ecologische thema’s benadert via persoonlijke ontmoetingen. Seksualiteit, marginalisering, magie en trauma blijken hierbij geregeld op intieme wijze met elkaar verweven. Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Voor niemand vindbaar

Voor niemand vindbaar

Het kan fijn zijn als je familie aan je denkt wanneer je er niet bent. Maar voor af en toe onvindbaar zijn is ook iets te zeggen, vermoedt Eva tijdens een werkbezoek aan de Estse hoofdstad Tallinn. Lees meer

Koeman

Koeman

Een kort verhaal van Jan Wester over een veeboer die op papier alles bezit, maar zich niet thuisvoelt in zijn eigen kudde en op zoek is naar een eenheid. Koeman was niet van land, niet van gras. Door de zolen van zijn laarzen was hij afgescheiden van zijn aarde. Hij had ze weleens uitgeschopt, op... Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel